ونىسى راس. سٶزٸنٸڭ جانى بار. دٸن عالىمى بولۋ ٷشٸن اراب تٸلٸ قانشالىقتى قاجەت بولسا, مەديتسينا ٷشٸن دە اعىلشىن تٸلٸن بٸلۋ سونداي شارت. سەبەبٸ, قازٸرگٸ تاڭدا عىلىمنىڭ تٸلٸ – اعىلشىن تٸلٸ. بٷگٸندە بٸزدٸڭ مەديتسينا سالاسىنان كٶپ كەرٸ قالىپ قويعانىمىز جاسىرىن ەمەس.
ال كەزٸندە قالاي ەدٸ? پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ا.ۋ.): «ەي, اللا تاعالانىڭ قۇلدارى, ەمدەلٸڭدەر! قۇداي تٷسٸرگەن كەز-كەلگەن دەرتتٸڭ داۋاسى بار. تەك كەرٸلٸكتٸڭ داۋاسى جوق» – دەپ, ەمٸ جوق اۋرۋدىڭ جوق ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ, مۇسىلمانداردى ەمدەلۋگە, ەم ٸزدەۋگە شاقىردى. سوندىقتان يسلامدا دەرٸگەرلٸك, ەمحانا سالاسى ەرتە دامىپ, باسقا ادامدارعا جول كٶرسەتٸپ, باعىت بەردٸ.
ح عاسىردىڭ ورتالارىندا بٸر عانا كوردوۆا قالاسىندا ەلۋدەن استام ەمحانا بولعان. باسقالارىن ايتپاعاندا, بٸر عانا يبن سينانىڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى? بٸر كٶزقاراس بويىنشا "مەديتسينا" سٶزٸنٸڭ ٶزٸ وسى يبن سينامەن تٸكەلەي بايلانىستى ەكەن. "مەدەد" اراب تٸلٸنەن اۋدارعاندا «كٶمەك» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. سوندا "مەدەدتسينانىڭ" ماعىناسى «سينانىڭ كٶمەگٸ» دەگەنگە سايادى. يبن سينانىڭ مەديتسينا سالاسى بويىنشا جازعان «شيفا» اتتى كٸتابى ەلەمنٸڭ تٷرلٸ تٸلدەرٸنە اۋدارىلىپ, التى عاسىرداي دەرٸگەرلەردٸڭ قولدارىنان تٷسپەيتٸن دەرەك كٶزٸنە اينالدى. تٸپتٸ, ەلٸ كٷنگە دەيٸن باتىس سٶزدٸكتەرٸ يبن سيناعا «دەرٸگەرلەردٸڭ پاتشاسى» دەگەن تٷسٸنٸك بەرۋدە. كەيٸنگٸ دەرٸگەرلٸك سالا دامىعانعا دەيٸن باتىستا يبن سينا تەڭدەسسٸز ۇستاز دەپ قابىلداندى.
بارلىق عىلىمنىڭ نەگٸزٸن قالاعان مۇسىلماندار ەكەنٸ بٷگٸندە بارشاعا ايان. كٶپ مىسالدان – بٸر مىسال. قازٸردە بٷكٸل ەلەم "الگەبرا" دەپ جٷرگەن ٸلٸمنٸڭ اتاۋى ونى العاش اشقان ەل-حورەزميدٸڭ "ەل-جابر" دەگەن ەڭبەگٸنٸڭ اتاۋىنان الىنعان. "ەل-جابر" سٶزٸندەگٸ "ج" ەرپٸ "گ" ەرپٸنە ويىسىپ, "الگەبرا" بولعان. «جەر دومالاق پا, تٶرت بۇرىشتى ما, جوق ەلدە ميداي جازىق پا? جەر كٷندٸ اينالا ما, جوق كٷن جەردٸ اينالا ما?» دەپ اراجٸگٸن اجىراتا الماي, باتىس الاشاپقىن بولىپ جاتقان كەزدە جەردٸڭ دومالاق ەكەندٸگٸن VIII عاسىردا-اق تەپسٸر عالىمدارىمىز انىق ايتىپ كەتكەن بولسا, حٸٸ عاسىردا ەل-بيرۋني سىندى ورتاازييالىق مۇسىلمان عالىمدارىمىز عىلىمي تۇرعىدان دەلەلدەگەن بولاتىن.
ال باتىس ەلٸ حٸ عاسىر ەمەس, XVI عاسىردىڭ ورتا شەنٸندە دە جەردٸڭ دومالاق ەكەندٸگٸن دەلەلدەمەك بولعان كوپەرنيك, گاليلەو گاليلەي سىندى عالىمدارىن ٸنجٸلدٸڭ قاعيدالارىنا قايشى دەگەن قاتٸگەزدٸكپەن شٸركەۋدٸڭ ينكۆيزيتسييا سوتىنا سالىپ, «ٶرتەيمٸز» دەپ قورقىتىپ, پٸكٸرلەرٸنەن اينۋعا مەجبٷر ەتتٸ.
ال يتالييانىڭ عالىمى برۋنونى پٸكٸرٸنەن قايتپاعانى ٷشٸن اياۋسىز تٸرٸدەي ٶرتەپ جٸبەردٸ. مەن مۇنىڭ بەرٸن باتىستى جامانداۋ ٷشٸن ايتىپ وتىرعان جوقپىن. تەك بٸز كٸم, ولار قانداي جاعدايدا بولعاندىعىن سالىستىرۋ ٷشٸن عانا جەلٸپ ٶتتٸم. ايتپاعىم باتىسقا عىلىم-بٸلٸم بٸزدەن باردى. الايدا, بٷگٸنگٸ ۇرپاق "كەشە مۇسىلماندار وسىنداي ەدٸ" دەپ ٶز-ٶزٸمٸزدٸ سٶزبەن جۇباتقاننان گٶرٸ ناقتى ٸسكە كٶشۋٸمٸز كەرەك. ول ٷشٸن اعىلشىن تٸلٸن مەڭگەرۋ قاجەت بولسا, ونى دا جوعارعى دەڭگەيدە بٸلۋٸمٸز كەرەك. تاعىسىن تاعى...
قازاق دالاسىندا دا دەرٸگەرلٸك جوعارى بولماسا تٶمەن بولعان جوق. ەڭگٸمە اراسىندا ەرسٸن تۇرسىنحانۇلى باسىنان ٶتكەن مىنانداي وقيعانى تٸلگە تيەك ەتتٸ. 2004 جىلدىڭ شٸلدە ايىندا ەمحانامىزعا انگلييادان ارنايى كەلگەن پروفەسسور:
- سٸزدەردٸڭ اتا-بابالارىڭىزدا ٶزٸندٸك قالىپتاسقان مەديتسينا, شيپاگەرلٸك بولعان با, جوق ەلدە, كەيٸننەن ٷيرەندٸڭٸزدەر مە? - دەپ سۇراق قويدى.
وسى سەتتە بٸزدە ٸستەيتٸن پروفەسسور ورىس ەيەلٸ بٸردەن:
- قازاقتاردا مەديتسينا بولعان ەمەس, كەيٸننەن ورىستاردان ٷيرەنگەن, - دەپ قويىپ قالدى. مەن ورىس ەيەلدٸڭ سٶزٸن اياعىنا دەيٸن سابىرمەن تىڭداپ بولدىم دا, اعىلشىن دەرٸگەرگە بىلاي دەدٸم:
- سٸزگە مىسال رەتٸندە ەكٸ مەسەلەنٸ ايتايىن, سوسىن بٸزدٸڭ اتا-بابامىزدا مەديتسينا بولىپ-بولماعاندىعىن ٶزٸڭٸز شەشٸڭٸز.
- جاقسى.
- سوسىن گەن عىلىمى دامىعاننان كەيٸن عانا عالىمدار تٷرلٸ اۋرۋلاردىڭ نەشە اتاعا دەيٸن تۇقىم قۋالايتىندىعىن دەلەلدەپ وتىر. ال بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز جەتٸ اتاعا دەيٸن قىز بەرٸسٸپ-الىسۋعا تىيىم سالعان جەنە بۇل تىيىم ەلٸ كٷنگە دەيٸن جالعاسىپ كەلە جاتىر. قازاقتار مەديتسينانى بٸلمەگەن بولسا, ولار عىلىم ەندٸ عانا بٸلٸپ جاتقان اۋرۋدىڭ نەشە اتاعا دەيٸن تۇقىم قۋالايتىندىعىن قالاي بٸلگەن? - دەگەنٸمدە, ەلگٸ پروفەسسوردىڭ كٶزٸ شاراداي بولىپ:
- شىنىمەن دە سٸزدەردە جەتٸ اتاعا دەيٸن ٷيلەنۋگە بولماي ما? بۇل عاجاپ ەكەن. عاجاپ! مىنانداي حالىقتا «مەديتسينا بولمادى" دەۋگە ەستە بولمايدى», - دەدٸ تاڭدانىسىن جاسىرا الماي. ال انا پروفەسسور ورىس ەيەل: "ەرسين تۋرسىنحانوۆيچ, يا ەتي مومەنتى نە زنال" - دەپ قايتا-قايتا كەشٸرٸم سۇرادى.
ويلاناتىن دٷنيە. مۇنداي مىسالدار ٶتە كٶپ. ەندەشە بٸزدەر اتا-بابامىزبەن ماقتانۋىمىز قاجەت. الايدا, بۇل ماقتانىش ٶز-ٶزٸمٸزدٸ جۇباتۋ ٷشٸن ەمەس, شابىتتاندىرۋ ٷشٸن كەرەك.
قايرات جولدىباي
دەرەككٶزٸ: islam.kz
