– 2019 jyly Prezident bolyp sailanǵannan keiin el jańa ózgeriske bet burdy. Bul baǵdar kei yqpaldy adamdarǵa múlde unaǵan joq. Olar muny «erekshe mártebesine» tóngen qater dep qabyldady.
Qaskóilerdiń josparyn júzege asyrý úshin ekstremister, qylmystyq top jáne ásire dinshilder birge qimyldady. Sol kezdegi ahýal kúrdeli boldy, qurdymǵa ketýge shaq qaldyq. Biraq, buǵan jol bermeý úshin barlyq is-áreketti kúndiz-túni jáne saǵat saiyn tikelei ózim baqylap otyrdym, – dedi Memleket basshysy.
Qańtardyń sebep-saldaryna kelsek, Toqaev bul halyqtyń kóterilisi emes ekenin aitady. Prezidenttiń sózinshe, uiymdastyrýshy toptyń kúshtik qurylymdarǵa da, qylmys álemine de orasan zor yqpaly bolǵan.
– Kim beibit sherýge avtomat, tapansha jáne sýyq qarý ustap barady?! Nieti durys adam áskeri qyzmetshilerdi uryp-soǵyp, óltire me, ákimshilik ǵimaratqa shabýyl jasai ma?! Demokratiianyń besigi sanalatyn Batys elderine qarańyzdar, eshkim mundai qadamǵa barǵan adamnyń mańdaiynan sipamaidy.
Politsiia tártipsizdikti uiymdastyrýshylardy, iaǵni biliktiń zańdy talabyna qarsy shyǵýǵa úndegen, qarý-jaraq ákelip taratqan adamdardy áshkereledi.
Al kezdeisoq qatysqan, bilmestikpen arandap qalǵan adamdardyń buzaqylarǵa qatysy joq. Olarǵa meniń bastamammen raqymshylyq jasaldy», – dedi ol suhbatta.
Buǵan qosa Qańtar oqiǵasy kezinde prezident Aqordadan ketpei, tabandylyq tanytqanyn basa aitqan.
– Ishki ister ministrligi arqyly Aqorda rezidentsiiasyna túrli shabýyl jasalǵaly jatyr, soǵan júk kólikteri paidalanylady degen aqparat jetti. Maǵan bas saýǵalap, rezidentsiiadan ketý, tipti shetel asý týraly usynys birneshe ret aityldy. Men buǵan úzildi-kesildi qarsy boldym. Teledidar arqyly jasaǵan málimdemelerimniń birinde qandai jaǵdai bolsa da jumys ornymda qalatynymdy ashyq aittym, – deidi Toqaev.
Alaida ózine «ket» dep kim, qandai jaǵdaida aitqanyn bul suqbatynda da ashyp aitpaǵan. Sonymen qatar suhbatta «Qańtarda Resei qutqaryp qaldy» degen pikirge jaýap bar.
– Tártipsizdik beleń alyp, jergilikti bilik dármensizdik tanytqanda, Qaýipsizdik keńesi Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymyna súiendi. Bul jerde myna jaitqa basa mán berý kerek. Biz bul qurylymnyń múshesi retinde Reseige emes, Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymyna júgindik, – dedi Toqaev.
Qańtar qasireti týraly baiandama usynyldy
Jaqynda saiasattanýshy Marat Shibýtov oqiǵaǵa ún qatyp, «Almaty tragediiasy: eki jyldan keiin» atty baiandamasyn usyndy. Munda oqiǵalardyń hronologiiasy, narazylyqtardyń sebep-saldary taldanǵan.
Avtor onyń árqaisysyna dálel keltirgen. Aitýynsha, eski elitanyń bir bóligi bilikti basyp alýǵa tyrysty, al ol qarapaiym halyqqa qatty áser etti. Oǵan qosa «Beibit narazylyqtar» jáne «halyqtyq revoliýtsiia» týraly nusqaý adam sengisiz, ol teoretikterdiń oilap tapqany.
– Ókinishke qarai, ishki saiasi daǵdarysqa bailanysty týyndaǵan syn saǵatta quqyq qorǵaý organdary basshylarynyń betperdesi sypyrylyp, kásibi biliksizdigi, qala berdi satqyndyǵy áshkere boldy. Qaskóiler ózderi oilap tapqan qosarlanǵan bilik, iaǵni «tandem» ideiasyn dáriptep, ony óz múddesine paidalanǵysy kelgeni de anyq. Bul jerde prezidenttiń naqty sheshimderi bolmasa, memlekettik tóńkeris mindetti túrde bolatyn edi, – dep jazǵan avtor.
Shibýtovtyń sózinshe, Qazaqstannyń saiasi júieni demokratiialandyrý jáne liberalizatsiialaý jolymen júrgeni óte mańyzdy.
Biliktegi elitanyń aýqymdy rotatsiiasy da memlekettik tóńkeristiń aldyn alýǵa múmkindik beredi.
Dialog kompromiske ákeledi
Buǵan deiin saiasi ǵylymdar doktory, professor Saiyn Borbasov Qańtardan keiingi zalal týraly málimetti Dalanews-ke jariialaǵan bolatyn. Onda ǵalym tragediiadan keiingi ekonomikalyq shyǵynnyń jai-japsaryn baiandady.
– Qańtardan soń el ekonomikasyna 136 mlrd teńgeniń shyǵyny kelipti. Onyń 112 mlrd-y Almaty qalasynyń úlesinde. Buryn 100 mektep salamyz dep 70-80 mlrd teńge jumsaitynbyz. Qarap otyrsaq, sol 136 mlrd teńgege 100 emes, 150 mektep salýǵa bolar edi. Alaida, elimizdegi mektep máselesin sheshetindei qarjy dalaǵa shashyldy. Biraq, osy oqidan soń úlken ózgeris oryn aldy. Eskilikten arylyp, jańa qoǵamǵa, Jańa Qazaqstanǵa bet aldyq, – degen.
Sonymen qatar ol dialogtyń nátijesinde halyq pen bilik ózara kompromiske kelgenin, jańa saiasi reformalar oryn alyp jatqanyn aita ketken.
Ǵalymnyń bul pikirin keshe Toqaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynan ańǵarýǵa bolady.
– Eski júie kelmeske ketti. Qazaqstandaǵy saiasi reformalar júieli ǵana emes, eshqashan keri qaitpaityn túbegeili sipatqa ie boldy dep senimmen aita alamyz. Munyń el úshin airyqsha mańyzy bar. Sebebi ,ulttyń saiasi sana-sezimi túbegeili ózgerdi. Jurttyń quqyqtyq saýattylyǵy men belsendiligi demokratiialyq jańǵyrýdyń basty kepiline ainaldy. Toqeterin aitsaq, keri ketýge halyqtyń ózi jol bermeidi jáne elge jańa lep ákelgen osy ózgeristerdi tabandylyqpen qorǵaidy. Men buǵan bek senimdimin, – dedi Toqaev.
