Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev saıası reformalardyń júıeliligi men sabaqtastyǵyna erekshe mán berdi. Bul bastamalar eldiń saıası ınstıtýttaryn jańǵyrtýǵa ǵana emes, ózgermeli geosaıası jaǵdaıda memlekettiń turaqtylyǵy men beıimdelgishtigin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Aktýaldy saıasat ınstıtýtynyń (ICP) dırektory, sosıologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor Sergeı Konovalov qazirgi reformalardyń erekshelikterin, Ulttyq quryltaıdyń evolúsıasyn, ókildi bıliktiń sapasyn arttyrý tetikterin jáne «Jańa ádiletti memleket» modeliniń ınstıtýsıonaldyq negizderin saraptaıdy.
– Prezıdent Qyzylordadaǵy Quryltaıda reformalardyń júıeliligi men sabaqtastyǵyn erekshe atap ótti. Qazirgi bastamalardyń aldyńǵy saıası reformalardan basty aıyrmashylyǵy nede dep oılaısyz?
– Negizgi aıyrmashylyq – sheshim qabyldaý jyldamdyǵynda. Qazirgi jaǵdaıda sheshimder kóbine ekstremaldy rejımde qabyldanýǵa májbúr. Geosaıası ahýal men buryn-sońdy bolmaǵan syn-qaterlerdi eskersek, mundaı jyldamdyq – ómirsheńdiktiń faktory. Saıası júıe barynsha ıkemdi bolý jáne ishki-syrtqy sıgnaldarǵa durys jaýap berý úshin modıfıkasıalanýda.
– Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń qoǵam men bılik arasyndaǵy dıalog alańy retindegi rólin kúsheıtýdi usyndy. Sizdińshe, bul ınstıtýttyń naqty saıası sheshimderge yqpal etý tetikteri qalaı jumys isteýi tıis?
– Quryltaı ıdeıasynyń ózi endi Parlament ataýyna aýysyp otyr. Munda aýtenttilik elementi bar. Prezıdent ulttyq-patrıotızm faktoryn aıta bastady. Biraq bul popýlızm emes, sanaly patrıotızm týraly áńgime. Sondyqtan Parlamenttiń quryltaıǵa transformasıalanýy ulttyq rýhty, sonyń ishinde ataý men atrıbýttar deńgeıinde de kúsheıtedi.
– Saıası júıeni jańǵyrtý aıasynda aıtylǵan bastamalar Qazaqstandaǵy ókildi bıliktiń sapasyna qalaı áser etedi dep oılaısyz?
– Bul – ókildilik júıesin modernızasıalaý. Mysaly, uzaq ýaqyt boıy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń maqsatqa sáıkestigi talqylandy. Etnosaralyq kelisim saıasatynyń elementi retinde ol sózsiz qajet. Alaıda onyń ınstıtýsıonaldyq dızaıny jańa saıası paradıgmaǵa tolyq saı kelmedi. ANK-nyń burynǵy formaty – eski men jańa dáýir arasyndaǵy ymyra, postkomýnıstik tranzıttiń bir bóligi edi. Degenmen Assambleıa óziniń ómirsheńdigin dáleldedi jáne endi Úlken saıası keńestiń quramyna enedi. Bul – progresıvti qadam.
– Prezıdent óńirlerdiń, sonyń ishinde Qyzylorda oblysynyń damýyna aıryqsha nazar aýdardy. Bul bastamalar óńiraralyq áleýmettik-ekonomıkalyq teńsizdikti qysqartýǵa qabiletti me?
– Ulttyq quryltaılardyń ózi jáne olardy ótkizý tájirıbesi óńirlik aksentterdi kúsheıtedi. 2022 jyly ákimshilik-aýmaqtyq reforma júrgizildi. Árbir óńirge júıeli túrde qoldaý tetikteri usynylýda. Óńirlik damý basymdyqtarynyń qalaı qoıylyp jatqanyn Astanadan-aq kórýge bolady. Eki jyl buryn elorda sý tapshylyǵy úshin synalsa, búginde iri ınfraqurylymdyq jobalardy jyldam iske asyrǵany úshin maqtalýda. Óńirlerde damý qarqyny ártúrli, biraq ortalyq saıasat túptep kelgende sheshýshi ról atqarady. Jergilikti búrokratıa modernızasıada negizgi oryn alady. Bul – Qazaqstannyń ózge elderden ereksheligi.
– Quryltaıda áleýmettik ádilettilik pen jaýapty memleket qaǵıdattary qaıta kóterildi. Bul ustanymdar jaqyn bolashaqta naqty zańnamalyq nemese ınstıtýsıonaldyq sheshimderde qalaı kórinis tabýy múmkin?
– Qazaqstan áli de tranzıttik memleket. Biz ózgerip, egemen elge tán óz beınemizdi qalyptastyrý ústindemiz. Globalızasıa, glokalızasıa, fragmentasıa, djentrıfıkasıa sıaqty úderister áleýmettik keńistigimizge árqalaı áser etýde. Memleket úshin búgingi mańyzdy mindet – ulttyq-patrıottyq ıdeıaǵa negizdelgen qundylyqtyq ózekti saqtaý. Bul – «qazaqylyqtyń» ıntellektýaldyq turǵydan kúrdeli ıdeıasy. Bılik mádenı saıasat, áleýmettik ınjenerıa jáne ıdeologıalyq konstrýırovanıe arqyly ulttyq keńistikti shaıylýdan qorǵaýǵa umtylady. Eń basty oı – ár adamnyń tańdaý quqyǵyn qorǵaý. Qundylyqtardy saqtaý kerek, biraq olardy kúshtep tańýǵa bolmaıdy. Bul – memlekettiń júrgizýi tıis kúrdeli ári aqyldy jumys.
– Ekonomıkalyq modernızasıa men energetıkalyq qaýipsizdik máseleleri de kún tártibinde boldy. Usynylǵan baǵyttar uzaq merzimdi turaqty damý modelin qalyptastyrý úshin jetkilikti me?
– Eń kúrdeli ári prınsıpti másele – kómir qorymen ne isteý kerek degen suraq. Bizdiń taý-ken salasy áli de kómirdi paıdalanýǵa negizdelgen. Alaıda kómirdi qoldaný kezinde ekologıalyq júktemeni azaıtatyn ǵylymı tásilder men tehnologıalar bar. Bul rette otandyq ǵalymdardyń ázirlemelerin paıdalaný qajet, sonyń ishinde untaqtalǵan kómirdi jaǵý tehnologıasy. Biraq bul másele qatań baqylaýda, «qolmen basqarý» rejıminde bolýy tıis.
– Prezıdent qoǵamnyń saıası mádenıetin arttyrý qajettigin atap ótti. Ulttyq quryltaı bul baǵytta qoǵamdyq sanaǵa naqty yqpal ete ala ma?
– Ulttyq quryltaı burynǵy formatynda óziniń tarıhı mısıasyn oryndady. Ol ulttyq ıdeıalar men óńirlik máseleler keńistigin «skanerleýge», qoǵamdyq sanany turaqtandyrýǵa múmkindik berdi. Endi biz dıhotomıalyq modelge ótýdemiz: zańnamalyq jáne kadrlyq sheshimderge jaýapty Quryltaı bolady, al dinılik, etnostyq sekildi iri túıinderdi qamtıtyn Halyqtyq keńes qalyptasady. Biz postsekýlárlyq dáýirde ómir súrip jatyrmyz, ıaǵnı din qoǵamnan bólinbeıdi, ol qoǵamdyq psıhologıanyń, ómirlik praktıkalardyń bir bóligine aınaldy. Sondyqtan «jumsaq» taqyryptardyń ınstıtýsıonaldyq deńgeıde pysyqtalýy asa mańyzdy.
– Qyzylordadaǵy Quryltaıda aıtylǵan bastamalardy reformalardyń jalpy logıkasy turǵysynan baǵalasaq, olar Qazaqstandaǵy «Jańa ádiletti memleket» modelin qanshalyqty ınstıtýsıonaldyq turǵydan nyǵaıta alady?
– Ádilettilik – bul eń aldymen reprezentatıvtilik máselesi. Belgili bir toptardyń daýsy ózderine uqsas ómirlik tájirıbesi bar referenttik toptar arqyly jaqsy estiledi. Sondyqtan zań shyǵarýshy organǵa aınalatyn Quryltaıda áleýmettik kvotalaýdyń saqtalýy óte mańyzdy. Áıelder, jastar, ınklúzıvti toptardyń ókildigi memleket tarapynan kepildenedi. Bul – qosymsha qoldaýdy qajet etetin toptar úshin pozıtıvti dıskrımınasıa elementi. Al ANK-nyń etnıkalyq kvotasyna kelsek, sońǵy qyryq jylǵa jýyq ýaqytta biz ózara baılanysqan, ishki birligi bar qaýymdastyq retinde qalyptastyq. Sondyqtan endigi mindet – memlekettik qurylystyń jańa deńgeıine kóshý. Parlamenttik reforma – kópquramdy qoǵam jaǵdaıynda toptardyń ókildigin kúsheıtý. Saıasat barǵan saıyn názik ári ıntellektýaldyq turǵydan kúrdeli bola túsýde. Menińshe, negizgi mán de osynda.
