Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaida Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev saiasi reformalardyń júieliligi men sabaqtastyǵyna erekshe mán berdi. Bul bastamalar eldiń saiasi institýttaryn jańǵyrtýǵa ǵana emes, ózgermeli geosaiasi jaǵdaida memlekettiń turaqtylyǵy men beiimdelgishtigin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Aktýaldy saiasat institýtynyń (ICP) direktory, sotsiologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Sergei Konovalov qazirgi reformalardyń erekshelikterin, Ulttyq quryltaidyń evoliýtsiiasyn, ókildi biliktiń sapasyn arttyrý tetikterin jáne «Jańa ádiletti memleket» modeliniń institýtsionaldyq negizderin saraptaidy.
– Prezident Qyzylordadaǵy Quryltaida reformalardyń júieliligi men sabaqtastyǵyn erekshe atap ótti. Qazirgi bastamalardyń aldyńǵy saiasi reformalardan basty aiyrmashylyǵy nede dep oilaisyz?
– Negizgi aiyrmashylyq – sheshim qabyldaý jyldamdyǵynda. Qazirgi jaǵdaida sheshimder kóbine ekstremaldy rejimde qabyldanýǵa májbúr. Geosaiasi ahýal men buryn-sońdy bolmaǵan syn-qaterlerdi eskersek, mundai jyldamdyq – ómirsheńdiktiń faktory. Saiasi júie barynsha ikemdi bolý jáne ishki-syrtqy signaldarǵa durys jaýap berý úshin modifikatsiialanýda.
– Memleket basshysy Ulttyq quryltaidyń qoǵam men bilik arasyndaǵy dialog alańy retindegi rólin kúsheitýdi usyndy. Sizdińshe, bul institýttyń naqty saiasi sheshimderge yqpal etý tetikteri qalai jumys isteýi tiis?
– Quryltai ideiasynyń ózi endi Parlament ataýyna aýysyp otyr. Munda aýtenttilik elementi bar. Prezident ulttyq-patriotizm faktoryn aita bastady. Biraq bul popýlizm emes, sanaly patriotizm týraly áńgime. Sondyqtan Parlamenttiń quryltaiǵa transformatsiialanýy ulttyq rýhty, sonyń ishinde ataý men atribýttar deńgeiinde de kúsheitedi.
– Saiasi júieni jańǵyrtý aiasynda aitylǵan bastamalar Qazaqstandaǵy ókildi biliktiń sapasyna qalai áser etedi dep oilaisyz?
– Bul – ókildilik júiesin modernizatsiialaý. Mysaly, uzaq ýaqyt boiy Qazaqstan halqy Assambleiasynyń maqsatqa sáikestigi talqylandy. Etnosaralyq kelisim saiasatynyń elementi retinde ol sózsiz qajet. Alaida onyń institýtsionaldyq dizainy jańa saiasi paradigmaǵa tolyq sai kelmedi. ANK-nyń burynǵy formaty – eski men jańa dáýir arasyndaǵy ymyra, postkommýnistik tranzittiń bir bóligi edi. Degenmen Assambleia óziniń ómirsheńdigin dáleldedi jáne endi Úlken saiasi keńestiń quramyna enedi. Bul – progressivti qadam.
– Prezident óńirlerdiń, sonyń ishinde Qyzylorda oblysynyń damýyna airyqsha nazar aýdardy. Bul bastamalar óńiraralyq áleýmettik-ekonomikalyq teńsizdikti qysqartýǵa qabiletti me?
– Ulttyq quryltailardyń ózi jáne olardy ótkizý tájiribesi óńirlik aktsentterdi kúsheitedi. 2022 jyly ákimshilik-aýmaqtyq reforma júrgizildi. Árbir óńirge júieli túrde qoldaý tetikteri usynylýda. Óńirlik damý basymdyqtarynyń qalai qoiylyp jatqanyn Astanadan-aq kórýge bolady. Eki jyl buryn elorda sý tapshylyǵy úshin synalsa, búginde iri infraqurylymdyq jobalardy jyldam iske asyrǵany úshin maqtalýda. Óńirlerde damý qarqyny ártúrli, biraq ortalyq saiasat túptep kelgende sheshýshi ról atqarady. Jergilikti biýrokratiia modernizatsiiada negizgi oryn alady. Bul – Qazaqstannyń ózge elderden ereksheligi.
– Quryltaida áleýmettik ádilettilik pen jaýapty memleket qaǵidattary qaita kóterildi. Bul ustanymdar jaqyn bolashaqta naqty zańnamalyq nemese institýtsionaldyq sheshimderde qalai kórinis tabýy múmkin?
– Qazaqstan áli de tranzittik memleket. Biz ózgerip, egemen elge tán óz beinemizdi qalyptastyrý ústindemiz. Globalizatsiia, glokalizatsiia, fragmentatsiia, djentrifikatsiia siiaqty úderister áleýmettik keńistigimizge árqalai áser etýde. Memleket úshin búgingi mańyzdy mindet – ulttyq-patriottyq ideiaǵa negizdelgen qundylyqtyq ózekti saqtaý. Bul – «qazaqylyqtyń» intellektýaldyq turǵydan kúrdeli ideiasy. Bilik mádeni saiasat, áleýmettik injeneriia jáne ideologiialyq konstrýirovanie arqyly ulttyq keńistikti shaiylýdan qorǵaýǵa umtylady. Eń basty oi – ár adamnyń tańdaý quqyǵyn qorǵaý. Qundylyqtardy saqtaý kerek, biraq olardy kúshtep tańýǵa bolmaidy. Bul – memlekettiń júrgizýi tiis kúrdeli ári aqyldy jumys.
– Ekonomikalyq modernizatsiia men energetikalyq qaýipsizdik máseleleri de kún tártibinde boldy. Usynylǵan baǵyttar uzaq merzimdi turaqty damý modelin qalyptastyrý úshin jetkilikti me?
– Eń kúrdeli ári printsipti másele – kómir qorymen ne isteý kerek degen suraq. Bizdiń taý-ken salasy áli de kómirdi paidalanýǵa negizdelgen. Alaida kómirdi qoldaný kezinde ekologiialyq júktemeni azaitatyn ǵylymi tásilder men tehnologiialar bar. Bul rette otandyq ǵalymdardyń ázirlemelerin paidalaný qajet, sonyń ishinde untaqtalǵan kómirdi jaǵý tehnologiiasy. Biraq bul másele qatań baqylaýda, «qolmen basqarý» rejiminde bolýy tiis.
– Prezident qoǵamnyń saiasi mádenietin arttyrý qajettigin atap ótti. Ulttyq quryltai bul baǵytta qoǵamdyq sanaǵa naqty yqpal ete ala ma?
– Ulttyq quryltai burynǵy formatynda óziniń tarihi missiiasyn oryndady. Ol ulttyq ideialar men óńirlik máseleler keńistigin «skanerleýge», qoǵamdyq sanany turaqtandyrýǵa múmkindik berdi. Endi biz dihotomiialyq modelge ótýdemiz: zańnamalyq jáne kadrlyq sheshimderge jaýapty Quryltai bolady, al dinilik, etnostyq sekildi iri túiinderdi qamtityn Halyqtyq keńes qalyptasady. Biz postsekýliarlyq dáýirde ómir súrip jatyrmyz, iaǵni din qoǵamnan bólinbeidi, ol qoǵamdyq psihologiianyń, ómirlik praktikalardyń bir bóligine ainaldy. Sondyqtan «jumsaq» taqyryptardyń institýtsionaldyq deńgeide pysyqtalýy asa mańyzdy.
– Qyzylordadaǵy Quryltaida aitylǵan bastamalardy reformalardyń jalpy logikasy turǵysynan baǵalasaq, olar Qazaqstandaǵy «Jańa ádiletti memleket» modelin qanshalyqty institýtsionaldyq turǵydan nyǵaita alady?
– Ádilettilik – bul eń aldymen reprezentativtilik máselesi. Belgili bir toptardyń daýsy ózderine uqsas ómirlik tájiribesi bar referenttik toptar arqyly jaqsy estiledi. Sondyqtan zań shyǵarýshy organǵa ainalatyn Quryltaida áleýmettik kvotalaýdyń saqtalýy óte mańyzdy. Áielder, jastar, inkliýzivti toptardyń ókildigi memleket tarapynan kepildenedi. Bul – qosymsha qoldaýdy qajet etetin toptar úshin pozitivti diskriminatsiia elementi. Al ANK-nyń etnikalyq kvotasyna kelsek, sońǵy qyryq jylǵa jýyq ýaqytta biz ózara bailanysqan, ishki birligi bar qaýymdastyq retinde qalyptastyq. Sondyqtan endigi mindet – memlekettik qurylystyń jańa deńgeiine kóshý. Parlamenttik reforma – kópquramdy qoǵam jaǵdaiynda toptardyń ókildigin kúsheitý. Saiasat barǵan saiyn názik ári intellektýaldyq turǵydan kúrdeli bola túsýde. Menińshe, negizgi mán de osynda.
