قىزىلوردادا ٶتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ساياسي رەفورمالاردىڭ جٷيەلٸلٸگٸ مەن ساباقتاستىعىنا ەرەكشە مەن بەردٸ. بۇل باستامالار ەلدٸڭ ساياسي ينستيتۋتتارىن جاڭعىرتۋعا عانا ەمەس, ٶزگەرمەلٸ گەوساياسي جاعدايدا مەملەكەتتٸڭ تۇراقتىلىعى مەن بەيٸمدەلگٸشتٸگٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. اكتۋالدى ساياسات ينستيتۋتىنىڭ (ICP) ديرەكتورى, سوتسيولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرگەي كونوۆالوۆ قازٸرگٸ رەفورمالاردىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن, ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ەۆوليۋتسيياسىن, ٶكٸلدٸ بيلٸكتٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ تەتٸكتەرٸن جەنە «جاڭا ەدٸلەتتٸ مەملەكەت» مودەلٸنٸڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگٸزدەرٸن ساراپتايدى.
– پرەزيدەنت قىزىلورداداعى قۇرىلتايدا رەفورمالاردىڭ جٷيەلٸلٸگٸ مەن ساباقتاستىعىن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. قازٸرگٸ باستامالاردىڭ الدىڭعى ساياسي رەفورمالاردان باستى ايىرماشىلىعى نەدە دەپ ويلايسىز?
– نەگٸزگٸ ايىرماشىلىق – شەشٸم قابىلداۋ جىلدامدىعىندا. قازٸرگٸ جاعدايدا شەشٸمدەر كٶبٸنە ەكسترەمالدى رەجيمدە قابىلدانۋعا مەجبٷر. گەوساياسي احۋال مەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان سىن-قاتەرلەردٸ ەسكەرسەك, مۇنداي جىلدامدىق – ٶمٸرشەڭدٸكتٸڭ فاكتورى. ساياسي جٷيە بارىنشا يكەمدٸ بولۋ جەنە ٸشكٸ-سىرتقى سيگنالدارعا دۇرىس جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن موديفيكاتسييالانۋدا.
– مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قوعام مەن بيلٸك اراسىنداعى ديالوگ الاڭى رەتٸندەگٸ رٶلٸن كٷشەيتۋدٸ ۇسىندى. سٸزدٸڭشە, بۇل ينستيتۋتتىڭ ناقتى ساياسي شەشٸمدەرگە ىقپال ەتۋ تەتٸكتەرٸ قالاي جۇمىس ٸستەۋٸ تيٸس?
– قۇرىلتاي يدەياسىنىڭ ٶزٸ ەندٸ پارلامەنت اتاۋىنا اۋىسىپ وتىر. مۇندا اۋتەنتتٸلٸك ەلەمەنتٸ بار. پرەزيدەنت ۇلتتىق-پاتريوتيزم فاكتورىن ايتا باستادى. بٸراق بۇل پوپۋليزم ەمەس, سانالى پاتريوتيزم تۋرالى ەڭگٸمە. سوندىقتان پارلامەنتتٸڭ قۇرىلتايعا ترانسفورماتسييالانۋى ۇلتتىق رۋحتى, سونىڭ ٸشٸندە اتاۋ مەن اتريبۋتتار دەڭگەيٸندە دە كٷشەيتەدٸ.
– ساياسي جٷيەنٸ جاڭعىرتۋ اياسىندا ايتىلعان باستامالار قازاقستانداعى ٶكٸلدٸ بيلٸكتٸڭ ساپاسىنا قالاي ەسەر ەتەدٸ دەپ ويلايسىز?
– بۇل – ٶكٸلدٸلٸك جٷيەسٸن مودەرنيزاتسييالاۋ. مىسالى, ۇزاق ۋاقىت بويى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ماقساتقا سەيكەستٸگٸ تالقىلاندى. ەتنوسارالىق كەلٸسٸم ساياساتىنىڭ ەلەمەنتٸ رەتٸندە ول سٶزسٸز قاجەت. الايدا ونىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ديزاينى جاڭا ساياسي پاراديگماعا تولىق ساي كەلمەدٸ. انك-نىڭ بۇرىنعى فورماتى – ەسكٸ مەن جاڭا دەۋٸر اراسىنداعى ىمىرا, پوستكوممۋنيستٸك ترانزيتتٸڭ بٸر بٶلٸگٸ ەدٸ. دەگەنمەن اسسامبلەيا ٶزٸنٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸن دەلەلدەدٸ جەنە ەندٸ ٷلكەن ساياسي كەڭەستٸڭ قۇرامىنا ەنەدٸ. بۇل – پروگرەسسيۆتٸ قادام.
– پرەزيدەنت ٶڭٸرلەردٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ دامۋىنا ايرىقشا نازار اۋداردى. بۇل باستامالار ٶڭٸرارالىق ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تەڭسٸزدٸكتٸ قىسقارتۋعا قابٸلەتتٸ مە?
– ۇلتتىق قۇرىلتايلاردىڭ ٶزٸ جەنە ولاردى ٶتكٸزۋ تەجٸريبەسٸ ٶڭٸرلٸك اكتسەنتتەردٸ كٷشەيتەدٸ. 2022 جىلى ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق رەفورما جٷرگٸزٸلدٸ. ەربٸر ٶڭٸرگە جٷيەلٸ تٷردە قولداۋ تەتٸكتەرٸ ۇسىنىلۋدا. ٶڭٸرلٸك دامۋ باسىمدىقتارىنىڭ قالاي قويىلىپ جاتقانىن استانادان-اق كٶرۋگە بولادى. ەكٸ جىل بۇرىن ەلوردا سۋ تاپشىلىعى ٷشٸن سىنالسا, بٷگٸندە ٸرٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جىلدام ٸسكە اسىرعانى ٷشٸن ماقتالۋدا. ٶڭٸرلەردە دامۋ قارقىنى ەرتٷرلٸ, بٸراق ورتالىق ساياسات تٷپتەپ كەلگەندە شەشۋشٸ رٶل اتقارادى. جەرگٸلٸكتٸ بيۋروكراتييا مودەرنيزاتسييادا نەگٸزگٸ ورىن الادى. بۇل – قازاقستاننىڭ ٶزگە ەلدەردەن ەرەكشەلٸگٸ.
– قۇرىلتايدا ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك پەن جاۋاپتى مەملەكەت قاعيداتتارى قايتا كٶتەرٸلدٸ. بۇل ۇستانىمدار جاقىن بولاشاقتا ناقتى زاڭنامالىق نەمەسە ينستيتۋتسيونالدىق شەشٸمدەردە قالاي كٶرٸنٸس تابۋى مٷمكٸن?
– قازاقستان ەلٸ دە ترانزيتتٸك مەملەكەت. بٸز ٶزگەرٸپ, ەگەمەن ەلگە تەن ٶز بەينەمٸزدٸ قالىپتاستىرۋ ٷستٸندەمٸز. گلوباليزاتسييا, گلوكاليزاتسييا, فراگمەنتاتسييا, دجەنتريفيكاتسييا سيياقتى ٷدەرٸستەر ەلەۋمەتتٸك كەڭٸستٸگٸمٸزگە ەرقالاي ەسەر ەتۋدە. مەملەكەت ٷشٸن بٷگٸنگٸ ماڭىزدى مٸندەت – ۇلتتىق-پاتريوتتىق يدەياعا نەگٸزدەلگەن قۇندىلىقتىق ٶزەكتٸ ساقتاۋ. بۇل – «قازاقىلىقتىڭ» ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدان كٷردەلٸ يدەياسى. بيلٸك مەدەني ساياسات, ەلەۋمەتتٸك ينجەنەرييا جەنە يدەولوگييالىق كونسترۋيروۆانيە ارقىلى ۇلتتىق كەڭٸستٸكتٸ شايىلۋدان قورعاۋعا ۇمتىلادى. ەڭ باستى وي – ەر ادامنىڭ تاڭداۋ قۇقىعىن قورعاۋ. قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ كەرەك, بٸراق ولاردى كٷشتەپ تاڭۋعا بولمايدى. بۇل – مەملەكەتتٸڭ جٷرگٸزۋٸ تيٸس كٷردەلٸ ەرٸ اقىلدى جۇمىس.
– ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسييا مەن ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸ دە كٷن تەرتٸبٸندە بولدى. ۇسىنىلعان باعىتتار ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتى دامۋ مودەلٸن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن جەتكٸلٸكتٸ مە?
– ەڭ كٷردەلٸ ەرٸ پرينتسيپتٸ مەسەلە – كٶمٸر قورىمەن نە ٸستەۋ كەرەك دەگەن سۇراق. بٸزدٸڭ تاۋ-كەن سالاسى ەلٸ دە كٶمٸردٸ پايدالانۋعا نەگٸزدەلگەن. الايدا كٶمٸردٸ قولدانۋ كەزٸندە ەكولوگييالىق جٷكتەمەنٸ ازايتاتىن عىلىمي تەسٸلدەر مەن تەحنولوگييالار بار. بۇل رەتتە وتاندىق عالىمداردىڭ ەزٸرلەمەلەرٸن پايدالانۋ قاجەت, سونىڭ ٸشٸندە ۇنتاقتالعان كٶمٸردٸ جاعۋ تەحنولوگيياسى. بٸراق بۇل مەسەلە قاتاڭ باقىلاۋدا, «قولمەن باسقارۋ» رەجيمٸندە بولۋى تيٸس.
– پرەزيدەنت قوعامنىڭ ساياسي مەدەنيەتٸن ارتتىرۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. ۇلتتىق قۇرىلتاي بۇل باعىتتا قوعامدىق ساناعا ناقتى ىقپال ەتە الا ما?
– ۇلتتىق قۇرىلتاي بۇرىنعى فورماتىندا ٶزٸنٸڭ تاريحي ميسسيياسىن ورىندادى. ول ۇلتتىق يدەيالار مەن ٶڭٸرلٸك مەسەلەلەر كەڭٸستٸگٸن «سكانەرلەۋگە», قوعامدىق سانانى تۇراقتاندىرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ەندٸ بٸز ديحوتومييالىق مودەلگە ٶتۋدەمٸز: زاڭنامالىق جەنە كادرلىق شەشٸمدەرگە جاۋاپتى قۇرىلتاي بولادى, ال دٸنيلٸك, ەتنوستىق سەكٸلدٸ ٸرٸ تٷيٸندەردٸ قامتيتىن حالىقتىق كەڭەس قالىپتاسادى. بٸز پوستسەكۋليارلىق دەۋٸردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز, ياعني دٸن قوعامنان بٶلٸنبەيدٸ, ول قوعامدىق پسيحولوگييانىڭ, ٶمٸرلٸك پراكتيكالاردىڭ بٸر بٶلٸگٸنە اينالدى. سوندىقتان «جۇمساق» تاقىرىپتاردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە پىسىقتالۋى اسا ماڭىزدى.
– قىزىلورداداعى قۇرىلتايدا ايتىلعان باستامالاردى رەفورمالاردىڭ جالپى لوگيكاسى تۇرعىسىنان باعالاساق, ولار قازاقستانداعى «جاڭا ەدٸلەتتٸ مەملەكەت» مودەلٸن قانشالىقتى ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان نىعايتا الادى?
– ەدٸلەتتٸلٸك – بۇل ەڭ الدىمەن رەپرەزەنتاتيۆتٸلٸك مەسەلەسٸ. بەلگٸلٸ بٸر توپتاردىڭ داۋسى ٶزدەرٸنە ۇقساس ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸ بار رەفەرەنتتٸك توپتار ارقىلى جاقسى ەستٸلەدٸ. سوندىقتان زاڭ شىعارۋشى ورگانعا اينالاتىن قۇرىلتايدا ەلەۋمەتتٸك كۆوتالاۋدىڭ ساقتالۋى ٶتە ماڭىزدى. ەيەلدەر, جاستار, ينكليۋزيۆتٸ توپتاردىڭ ٶكٸلدٸگٸ مەملەكەت تاراپىنان كەپٸلدەنەدٸ. بۇل – قوسىمشا قولداۋدى قاجەت ەتەتٸن توپتار ٷشٸن پوزيتيۆتٸ ديسكريميناتسييا ەلەمەنتٸ. ال انك-نىڭ ەتنيكالىق كۆوتاسىنا كەلسەك, سوڭعى قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىتتا بٸز ٶزارا بايلانىسقان, ٸشكٸ بٸرلٸگٸ بار قاۋىمداستىق رەتٸندە قالىپتاستىق. سوندىقتان ەندٸگٸ مٸندەت – مەملەكەتتٸك قۇرىلىستىڭ جاڭا دەڭگەيٸنە كٶشۋ. پارلامەنتتٸك رەفورما – كٶپقۇرامدى قوعام جاعدايىندا توپتاردىڭ ٶكٸلدٸگٸن كٷشەيتۋ. ساياسات بارعان سايىن نەزٸك ەرٸ ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدان كٷردەلٸ بولا تٷسۋدە. مەنٸڭشە, نەگٸزگٸ مەن دە وسىندا.
