قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ ساياسي رەفورمالاردىڭ جۇيەلىلىگى مەن ساباقتاستىعىنا ەرەكشە ءمان بەردى. بۇل باستامالار ەلدىڭ ساياسي ينستيتۋتتارىن جاڭعىرتۋعا عانا ەمەس، وزگەرمەلى گەوساياسي جاعدايدا مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى مەن بەيىمدەلگىشتىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. اكتۋالدى ساياسات ينستيتۋتىنىڭ (ICP) ديرەكتورى، سوسيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور سەرگەي كونوۆالوۆ قازىرگى رەفورمالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن، ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ەۆوليۋسياسىن، وكىلدى بيلىكتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ تەتىكتەرىن جانە «جاڭا ادىلەتتى مەملەكەت» مودەلىنىڭ ينستيتۋسيونالدىق نەگىزدەرىن ساراپتايدى.
– پرەزيدەنت قىزىلورداداعى قۇرىلتايدا رەفورمالاردىڭ جۇيەلىلىگى مەن ساباقتاستىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. قازىرگى باستامالاردىڭ الدىڭعى ساياسي رەفورمالاردان باستى ايىرماشىلىعى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– نەگىزگى ايىرماشىلىق – شەشىم قابىلداۋ جىلدامدىعىندا. قازىرگى جاعدايدا شەشىمدەر كوبىنە ەكسترەمالدى رەجيمدە قابىلدانۋعا ءماجبۇر. گەوساياسي احۋال مەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان سىن-قاتەرلەردى ەسكەرسەك، مۇنداي جىلدامدىق – ومىرشەڭدىكتىڭ فاكتورى. ساياسي جۇيە بارىنشا يكەمدى بولۋ جانە ىشكى-سىرتقى سيگنالدارعا دۇرىس جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن موديفيكاسيالانۋدا.
– مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى ديالوگ الاڭى رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋدى ۇسىندى. سىزدىڭشە، بۇل ينستيتۋتتىڭ ناقتى ساياسي شەشىمدەرگە ىقپال ەتۋ تەتىكتەرى قالاي جۇمىس ىستەۋى ءتيىس؟
– قۇرىلتاي يدەياسىنىڭ ءوزى ەندى پارلامەنت اتاۋىنا اۋىسىپ وتىر. مۇندا اۋتەنتتىلىك ەلەمەنتى بار. پرەزيدەنت ۇلتتىق-پاتريوتيزم فاكتورىن ايتا باستادى. ءبىراق بۇل پوپۋليزم ەمەس، سانالى پاتريوتيزم تۋرالى اڭگىمە. سوندىقتان پارلامەنتتىڭ قۇرىلتايعا ترانسفورماسيالانۋى ۇلتتىق رۋحتى، سونىڭ ىشىندە اتاۋ مەن اتريبۋتتار دەڭگەيىندە دە كۇشەيتەدى.
– ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋ اياسىندا ايتىلعان باستامالار قازاقستانداعى وكىلدى بيلىكتىڭ ساپاسىنا قالاي اسەر ەتەدى دەپ ويلايسىز؟
– بۇل – وكىلدىلىك جۇيەسىن مودەرنيزاسيالاۋ. مىسالى، ۇزاق ۋاقىت بويى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ماقساتقا سايكەستىگى تالقىلاندى. ەتنوسارالىق كەلىسىم ساياساتىنىڭ ەلەمەنتى رەتىندە ول ءسوزسىز قاجەت. الايدا ونىڭ ينستيتۋسيونالدىق ديزاينى جاڭا ساياسي پاراديگماعا تولىق ساي كەلمەدى. انك-نىڭ بۇرىنعى فورماتى – ەسكى مەن جاڭا ءداۋىر اراسىنداعى ىمىرا، پوستكوممۋنيستىك ءترانزيتتىڭ ءبىر بولىگى ەدى. دەگەنمەن اسسامبلەيا ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى جانە ەندى ۇلكەن ساياسي كەڭەستىڭ قۇرامىنا ەنەدى. بۇل – پروگرەسسيۆتى قادام.
– پرەزيدەنت وڭىرلەردىڭ، سونىڭ ىشىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ دامۋىنا ايرىقشا نازار اۋداردى. بۇل باستامالار ءوڭىرارالىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتى قىسقارتۋعا قابىلەتتى مە؟
– ۇلتتىق قۇرىلتايلاردىڭ ءوزى جانە ولاردى وتكىزۋ تاجىريبەسى وڭىرلىك اكسەنتتەردى كۇشەيتەدى. 2022 جىلى اكىمشىلىك-اۋماقتىق رەفورما جۇرگىزىلدى. ءاربىر وڭىرگە جۇيەلى تۇردە قولداۋ تەتىكتەرى ۇسىنىلۋدا. وڭىرلىك دامۋ باسىمدىقتارىنىڭ قالاي قويىلىپ جاتقانىن استانادان-اق كورۋگە بولادى. ەكى جىل بۇرىن ەلوردا سۋ تاپشىلىعى ءۇشىن سىنالسا، بۇگىندە ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جىلدام ىسكە اسىرعانى ءۇشىن ماقتالۋدا. وڭىرلەردە دامۋ قارقىنى ءارتۇرلى، ءبىراق ورتالىق ساياسات تۇپتەپ كەلگەندە شەشۋشى ءرول اتقارادى. جەرگىلىكتى بيۋروكراتيا مودەرنيزاسيادا نەگىزگى ورىن الادى. بۇل – قازاقستاننىڭ وزگە ەلدەردەن ەرەكشەلىگى.
– قۇرىلتايدا الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن جاۋاپتى مەملەكەت قاعيداتتارى قايتا كوتەرىلدى. بۇل ۇستانىمدار جاقىن بولاشاقتا ناقتى زاڭنامالىق نەمەسە ينستيتۋسيونالدىق شەشىمدەردە قالاي كورىنىس تابۋى مۇمكىن؟
– قازاقستان ءالى دە ترانزيتتىك مەملەكەت. ءبىز وزگەرىپ، ەگەمەن ەلگە ءتان ءوز بەينەمىزدى قالىپتاستىرۋ ۇستىندەمىز. گلوباليزاسيا، گلوكاليزاسيا، فراگمەنتاسيا، دجەنتريفيكاسيا سياقتى ۇدەرىستەر الەۋمەتتىك كەڭىستىگىمىزگە ءارقالاي اسەر ەتۋدە. مەملەكەت ءۇشىن بۇگىنگى ماڭىزدى مىندەت – ۇلتتىق-پاتريوتتىق يدەياعا نەگىزدەلگەن قۇندىلىقتىق وزەكتى ساقتاۋ. بۇل – «قازاقىلىقتىڭ» ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدان كۇردەلى يدەياسى. بيلىك مادەني ساياسات، الەۋمەتتىك ينجەنەريا جانە يدەولوگيالىق كونسترۋيروۆانيە ارقىلى ۇلتتىق كەڭىستىكتى شايىلۋدان قورعاۋعا ۇمتىلادى. ەڭ باستى وي – ءار ادامنىڭ تاڭداۋ قۇقىعىن قورعاۋ. قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ كەرەك، ءبىراق ولاردى كۇشتەپ تاڭۋعا بولمايدى. بۇل – مەملەكەتتىڭ جۇرگىزۋى ءتيىس كۇردەلى ءارى اقىلدى جۇمىس.
– ەكونوميكالىق مودەرنيزاسيا مەن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى دە كۇن تارتىبىندە بولدى. ۇسىنىلعان باعىتتار ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى دامۋ مودەلىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى مە؟
– ەڭ كۇردەلى ءارى ءپرينسيپتى ماسەلە – كومىر قورىمەن نە ىستەۋ كەرەك دەگەن سۇراق. ءبىزدىڭ تاۋ-كەن سالاسى ءالى دە كومىردى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن. الايدا كومىردى قولدانۋ كەزىندە ەكولوگيالىق جۇكتەمەنى ازايتاتىن عىلىمي تاسىلدەر مەن تەحنولوگيالار بار. بۇل رەتتە وتاندىق عالىمداردىڭ ازىرلەمەلەرىن پايدالانۋ قاجەت، سونىڭ ىشىندە ۇنتاقتالعان كومىردى جاعۋ تەحنولوگياسى. ءبىراق بۇل ماسەلە قاتاڭ باقىلاۋدا، «قولمەن باسقارۋ» رەجيمىندە بولۋى ءتيىس.
– پرەزيدەنت قوعامنىڭ ساياسي مادەنيەتىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ۇلتتىق قۇرىلتاي بۇل باعىتتا قوعامدىق ساناعا ناقتى ىقپال ەتە الا ما؟
– ۇلتتىق قۇرىلتاي بۇرىنعى فورماتىندا ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن ورىندادى. ول ۇلتتىق يدەيالار مەن وڭىرلىك ماسەلەلەر كەڭىستىگىن «سكانەرلەۋگە»، قوعامدىق سانانى تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەندى ءبىز ديحوتوميالىق مودەلگە وتۋدەمىز: زاڭنامالىق جانە كادرلىق شەشىمدەرگە جاۋاپتى قۇرىلتاي بولادى، ال دىنيلىك، ەتنوستىق سەكىلدى ءىرى تۇيىندەردى قامتيتىن حالىقتىق كەڭەس قالىپتاسادى. ءبىز پوستسەكۋليارلىق داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز، ياعني ءدىن قوعامنان بولىنبەيدى، ول قوعامدىق پسيحولوگيانىڭ، ومىرلىك پراكتيكالاردىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. سوندىقتان «جۇمساق» تاقىرىپتاردىڭ ينستيتۋسيونالدىق دەڭگەيدە پىسىقتالۋى اسا ماڭىزدى.
– قىزىلورداداعى قۇرىلتايدا ايتىلعان باستامالاردى رەفورمالاردىڭ جالپى لوگيكاسى تۇرعىسىنان باعالاساق، ولار قازاقستانداعى «جاڭا ادىلەتتى مەملەكەت» مودەلىن قانشالىقتى ينستيتۋسيونالدىق تۇرعىدان نىعايتا الادى؟
– ادىلەتتىلىك – بۇل ەڭ الدىمەن رەپرەزەنتاتيۆتىلىك ماسەلەسى. بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ داۋسى وزدەرىنە ۇقساس ومىرلىك تاجىريبەسى بار رەفەرەنتتىك توپتار ارقىلى جاقسى ەستىلەدى. سوندىقتان زاڭ شىعارۋشى ورگانعا اينالاتىن قۇرىلتايدا الەۋمەتتىك كۆوتالاۋدىڭ ساقتالۋى وتە ماڭىزدى. ايەلدەر، جاستار، ينكليۋزيۆتى توپتاردىڭ وكىلدىگى مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدەنەدى. بۇل – قوسىمشا قولداۋدى قاجەت ەتەتىن توپتار ءۇشىن ءپوزيتيۆتى ديسكريميناسيا ەلەمەنتى. ال انك-نىڭ ەتنيكالىق كۆوتاسىنا كەلسەك، سوڭعى قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىتتا ءبىز ءوزارا بايلانىسقان، ىشكى بىرلىگى بار قاۋىمداستىق رەتىندە قالىپتاستىق. سوندىقتان ەندىگى مىندەت – مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوشۋ. پارلامەنتتىك رەفورما – كوپقۇرامدى قوعام جاعدايىندا توپتاردىڭ وكىلدىگىن كۇشەيتۋ. ساياسات بارعان سايىن نازىك ءارى ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدان كۇردەلى بولا تۇسۋدە. مەنىڭشە، نەگىزگى ءمان دە وسىندا.
