Orystar Qazaqstanǵa aǵylýda, al aýǵandaǵy qazaqtar «qazaq» ekenin dáleldei almaýda

Orystar Qazaqstanǵa aǵylýda, al aýǵandaǵy qazaqtar «qazaq» ekenin dáleldei almaýda
Resei basqynshylary Ýkrainaǵa basyp kirgennen beri, álemde joq qarýymyz bar, Ýkrainany 3 kúnde basyp alamyz degen Resei armiiasy eki apta boiy alysyp, armiiasy da, tehnikasy da kúirep, onyń ústine batystyń salǵan qursaýynan (sanktsiia) ekonomikasy buryn sońdy bolmaǵan dárejede kúirep, elde qymbatshylyq jailap, ózgeni qoiyp óz halqy Reseiden shetelge ketip jatyr.

Óz elinen pana tappaǵan Orys halqy «jaýyna da jamandyq tilemeitin, «taspen urǵandy aspen uratyn» aqkóńil Qazaqstanǵa aǵylyp kelip jatyr. Bul másele birneshe kúnnen beri áleýmettik jelide qyzý talqylanýda.

Osy oraida meniń kókeimide mynadai zańdy suraq keldi? «Oibai biz álemdegi óz qandastaryn shaqyrǵan 3-shi elmiz» dep maqtanǵanymyzǵa 30 jyldan asty. 30 jylda shettegi 6 million qazaqtyń áreń 1 milliony kelipti, olardyń 90%-y memlekettiń emes óz kúshimen, óz aiaǵymen kelgen.

Al 2017-2018 jyldary Qytaidaǵy 3 milion qazaqtarǵa ne bolǵanyn bilesizder, jabylyp júrip 2019 jyly biraz qazaqtyń kelýine uiytqy boldyq. Biraq qý kórshi kovidti syltaýratyp 2020 jaldan beri shekarany jaýyp tastady. Oǵan shekarany ash dep talap qoiǵan Qazaq biligin kórmedik.

Endi osy jyly Aýǵanstandaǵy bolǵan jaǵdaidy bilesizder, dál qazir eń qiyn, eń azapty kúnderdi Aýǵanstan qazaqtary kórip jatyr.

Aýǵanstanda Eýropa elderi siiaqty pasportta ulty jazylmaidy, sondyqtan ondaǵy qazaqtar ózderin pasport boiynsha qazaq ekenin dáleldei almai qor bolýda. Tálipter bilikke kelmei turǵanda olar Aýǵanstan syrtqy ister ministrliginen «qazaq» degen anyqtama alatyn, qazir ondai anyqtamany eshkim bermeidi.


Aýǵanstandaǵy qazaqtardyń basym kóbinde shetelge shyǵatyn pasporty da joq. Tipti, kóbiniń jeke kýáligi de joq. Tek bir otbasynda otaǵasynda ǵana qujat bolady. Onda neshe jan bary ǵana jazylady eken.

Aýǵanstanǵa tálipter basyp kirgende AQSh bosqyndardy aýǵan, tájik dep alalamai ushaqtyń tóbesine deiin shyǵaryp alyp ketti. Al biz ondaǵy Qazaqtardyń qujatyn tekserip, «Pasportta ulty jazylmapty, Qazaq ekenińdi dáldeitin qujat ákel, jeti atańdy ait» dep qiiamettiń suraqtaryn qoiyp, myńnan bir onyn ǵana elge ákeldik. Budan keiin «Qazaqstan Aýǵanstandaǵy qazaqtardy kóshirip alyp jatyr» dep aidy aspanǵa shyǵaryp maqtandyq.

Al qalǵan qaida bararyn bilmei, tipti keibir qazaqtardyń «qazaq» degen kýáligi bolsa da «seniń balańda joq, áielińde joq» dep elshilikten keýdesinen iterip shyǵaryp jibergen. Baiqus qazaqtar barar jer basar taýy joq, qorǵansyz kúide ashtyq pen azapty kúnderdi keshýde.

Bizdiń bir-birine qaishy zańdarymyzda Qazaqstan azamattyǵyn tek sheteldegi etnikalyq qazaqtar ǵana alady delingen, ol úshin olar «qazaq» ekenin tilimen emes qujatpen dáleldeýi kerek, sóite tura Reseidiń orystary esh kedergisiz Qazaqstanǵa ótip jatyr.


Keibir azamattar «Aýǵanstan qazaqtarynan baiqaý kerek, olardyń ishinde ásire dinshilderi bar bolýy múmkin, qazaq emes bolýy múmkin, tilderi Qazaqqa kelmeidi, túrleri de Qazaqqa kelmeidi» deidi. Iá, olardyń qazaq tilinen, dilinen alshaqtap qalǵanyna olar emes myna biz – Qazaqstan kináli.

Oǵan mynadai birneshe sebep bar:

1) Aýǵanstan qazaqtaryn Qazaqstanmen kórshiles, aralas-quralas jatqan Ózbekstan, Mońǵoliia, Qytaidaǵy qazaqtarmen salystyrýǵa kelmeidi, Aýǵanstan Qazaqstanmen shekaralas emes, qazirge deiin ondaǵy qazaqtarmen bailanys múldem joq boldy.

2) Aýǵanstan qazaǵy sonaý 1820 jyldan bastap Qazaqstannan qonys aýdarǵan qazaqtar, sany da az bolǵandyqtan uzaq ýaqyt ishinde tilderinen aiyrylyp, assimiiatsiiaǵa ushyraǵan.

3) Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri Aýǵanstandaǵy Qazaqstan elshiligi sondaǵy qazaqtarǵa 30 jyl boiy olarǵa arnap birde-bir til, dástúr úiretetin mádeni ortalyq ashpaǵan.

Al qazir Ýkrainadaǵy jaǵdaiǵa bailanysty Eýropa elderi Ýkrainadan miliondaǵan adamdardy ultyna, násiline, dinine qaramastan qushaq jaiyp qarsy alyp jatyr.

Al biz bolsaq óz qazaǵymyzdy keýdesinen iterdik. Qytaidaǵy 3 million qazaqty ony tastadyq. Shekara jabyq, al qytailar arnaýly reispen emin-erkin ushyp elimizge kelip jatyr. Sonda myna Qazaqstan kimniń memleketi? Kimge kerek? Osylardy kórip qanyń qainaidy.


«Jańa Qazaqstan» kim úshin qurylý kerek? «Jańa Qazaqstan» – óz elinde turyp óz tilinde sóilei almaǵan, óz elinde turyp óz bailyǵyn ózi paidalana almaǵan, óz elinde turyp, ózin osy memleketti quraýshy ult retinde sezine almaǵan, óz Otanynda turyp óz Otanyna kire almaǵan qazaqtar úshin ǵana qurylýy kerek...

Qydyráli Orazuly