4 tamyz kúni Óskemen qalasynda D. Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnikalyq ýniversitetiniń alańynda «Sailaý-2026: jańa saiasi konfigýratsiiadaǵy óńirler»taqyrybynda «KISI GPS: Gylym. Pikir. Sayasat» ulttyq sarapshylyq alańynyń otyrysy ótti. Is-sharany Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti janyndaǵy Qazaqstannyń strategiialyq zertteýler institýty uiymdastyrdy, dep habarlaidy dalanews.kz.
Talqylaýǵa jetekshi taldaý ortalyqtarynyń, ǵylymi-sarapshylyq qaýymdastyqtyń, joǵary oqý oryndary men qoǵamdyq institýttardyń ókilderi qatysty. Sarapshylar Quryltai sailaýyn, jańa saiasi júiedegi óńirlerdiń rólin, partiialyq jáne qoǵamdyq ókildiktiń damýyn, sondai-aq óńirlik kún tártibin memlekettik sheshimder qabyldaý úderisine engizý tetikterin talqylady.
Otyrysty ashqan QR Prezidenti janyndaǵy Qazaqstan strategiialyq zertteýler institýtynyń direktory Jandos Shaimardanov qazirgi sailaý naýqany Qazaqstannyń jańa konstitýtsiialyq modelin iske asyrýdyń alǵashqy praktikalyq kezeńi ekenin atap ótti.
QSZI direktory sailaýshylardyń elektoraldyq kóńil kúiindegi ózgeristerge de toqtaldy. Onyń aitýynsha, áleýmettanýlyq zertteýlerge sáikes, búgingi tańda azamattardyń 70–76%-y daýys berýge daiyn ekenin málimdese, al sheshim qabyldamaǵan sailaýshylardyń úlesi maýsymdaǵy 22%-dan shilde aiynyń sońyna qarai shamamen 8%-ǵa deiin tómendegen.
Jandos Shaimardanov óńirlik kún tártibiniń mańyzy artyp kele jatqanyna erekshe nazar aýdardy.
«Sailaý qoǵamdyq kóńil kúi men azamattardyń naqty suranystaryn kórsetedi. Ár óńirdiń óz basymdyqtary bar: ónerkásipti damytý, aýyldyq aýmaqtar, ekologiia, sý resýrstarymen qamtamasyz etý, kólik nemese demografiia. Sondyqtan bolashaq Quryltai jumysynda óńirlik kún tártibiniń mańyzy arta túsedi», – dep atap ótti.
D. Serikbaev atyndaǵy ShQTÝ Basqarma tóraǵasy – rektory Sáýle Rahmetýllina konstitýtsiialyq reformalar óńirlerdiń óz damýyna degen jaýapkershiligin kúsheitetinin atap ótti. Onyń aitýynsha, 2025 jyldyń qorytyndysy boiynsha Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy ónerkásip óndirisiniń kólemi 3,3 trln teńgeden asyp, óńirdiń el ekonomikasyndaǵy strategiialyq mańyzyn taǵy bir márte aiqyndady.
«Búginde óńirdiń básekege qabilettiligi onyń ónerkásiptik, ǵylymi, investitsiialyq jáne adami áleýetin qanshalyqty tiimdi paidalana alatynyna bailanysty», – dedi Sáýle Rahmetýllina.
Saiasattanýshy Talǵat Qaliev bir palataly Parlamentke kóshý jaǵdaiynda óńirlik ókildiktiń mańyzyna erekshe toqtaldy. Onyń pikirinshe, buryn bul mindetti negizinen Senat atqarsa, endi negizgi jaýapkershilik eldiń barlyq óńirleriniń múddesin keńinen tanytýǵa múddeli saiasi partiialarǵa júkteledi.
«Tizimderinde ártúrli óńirlerden shyqqan bedeldi ári myqty kandidattar bolmasa, eshbir partiia jalpyhalyqtyq qoldaýǵa ie bola almaidy. Sondyqtan saiasi báseke partiialardy shyn máninde búkil eldiń múddesin bildiretin komandalar qalyptastyrýǵa yntalandyrady», – dep atap ótti Talǵat Qaliev.
Onyń aitýynsha, mundai model óńirlerdiń múddesin jekelegen depýtattar emes, saraptamalyq jáne parlamenttik áleýeti bar partiialyq toptar arqyly tiimdi ilgeriletýge múmkindik beredi.
«Óńirlerdiń múddesi bir depýtattyń emes, tutas saiasi partiianyń kúshimen qorǵalatyn bolady. Bul óńirlik ókildikti neǵurlym turaqty ári tiimdi etedi», – dep atap ótti sarapshy.
L.N. Gýmilev atyndaǵy EUÝ Basqarma múshesi – prorektory Indira Rystina proportsionaldy sailaý júiesine kóshý saiasi partiialardyń, olardyń baǵdarlamalary men komandalarynyń rólin kúsheitetinin atap ótti. Onyń aitýynsha, barlyq saiasi partiialardyń óńirlik ókildikteri bar jáne jergilikti jerlerde júieli jumys júrgizip keledi. Sondyqtan sailaý básekesinde partiialyq baǵdarlamalardyń sapasy sheshýshi mánge ie bolady.
«Sailaýaldy úgit-nasihat naýqany barysynda partiialar óz baǵdarlamalary men sailaýshylarǵa beretin mindettemelerine basymdyq berýi tiis. Bul rette óńirlik saiasat pen aýmaqtardyń ózekti máseleleri baǵdarlamalardyń ajyramas bóligine ainalýy qajet. Óitkeni sailaýshylardyń negizgi bóligi óńirlerde turady», – dedi Indira Rystina.
Sarapshynyń aitýynsha, jańa model saiasi básekeni jekelegen kandidattardyń tanymaldyǵynan partiialardyń baǵdarlamalary, ideialary men komandalarynyń básekesine kóshiredi. Bul saiasi partiialardy óńirlerde turaqty jumys júrgizýge jáne jergilikti kún tártibin jalpyulttyq saiasatpen ushtastyrýǵa yntalandyrady.
Qazaqstan qoǵamdyq damý institýty Basqarma tóraǵasynyń orynbasary Azamat BaiǵalievQuryltai sailaýy Qazaqstandaǵy jańa saiasi mádenietti qalyptastyrýdyń mańyzdy kezeńi ekenin atap ótti. Onyń aitýynsha, sailaý men referendýmdardy turaqty ótkizý elimizdiń qoǵamdyq-saiasi ómiriniń jańa normasyna ainalyp keledi.
Sońǵy áleýmettanýlyq zertteýlerge sáikes, aldaǵy sailaýdaǵy sailaýshylardyń qatysý deńgeii shamamen 75%-dy quraidy dep kútilýde. Sonymen qatar azamattardyń 84%-y eldegi qoǵamdyq-saiasi ahýaldy turaqty ári qolaily dep baǵalasa, 80%-dan astamy bolashaqqa senimmen qaraidy.
«Búginde sailaýshynyń talaby kúsheidi. Azamattar endi urandarǵa emes, infliatsiiany tejeý, jańa jumys oryndaryn ashý, infraqurylymdy, turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyqty jáne jol sapasyn jaqsartý siiaqty naqty máselelerdiń kásibi sheshimderin kútedi», – dep atap ótti Azamat Baiǵaliev.
Pavlodar oblysy Qoǵamdyq keńesiniń múshesi Boris Polomarchýk 2016, 2021 jáne 2023 jyldardaǵy sailaýlardaǵy partiialyq tizimder men áleýmettanýlyq zertteýlerdiń nátijelerin tanystyrdy. Onyń aitýynsha, kandidattardyń geografiiasy keńeigenimen, aldyńǵy parlamenttik naýqandarda partiialyq irikteý ortalyqtandyrylǵan sipatta boldy: kandidattardyń shamamen 43%-y astanalyq bola otyryp, depýtattyq mandattardyń 65%-dan astamyn elorda ókilderi ielendi. Al kandidattardyń shamamen 40%-yn usynǵan óńirler depýtattyq oryndardyń 20%-ǵa da jetpeitin úlesin ǵana ielendi. Sarapshynyń pikirinshe, bul teńgerimsizdikti joiý úshin saiasi partiialar óńirlerdegi óz ókildikteriniń jumysyn kúsheitýi qajet.
«Óńirlik filial tek ákimshilik keńse emes, óńirdiń ózekti máselelerin zerttep, sarapshylarmen ózara is-qimyl jasaityn jáne óńirlik bastamalardy ulttyq deńgeide ilgeriletetin saiasi-saraptamalyq ortalyqqa ainalýy tiis», – dep atap ótti Boris Polomarchýk.
Alikhan Bokeikhan University Áleýmettik-gýmanitarlyq pánder kafedrasynyń meńgerýshisi Aman Rahmetýllin óz baiandamasyn konstitýtsiialyq reformalar jaǵdaiyndaǵy saiasi mádeniettiń damýyna arnady. Onyń aitýynsha, azamattardyń memlekettik sheshimder qabyldaý úderisine qatysýynyń keńeiýi sailaý belsendiliginen de, jergilikti ózin-ózi basqarý institýttarynyń damýynan da kórinis tabýda.
«Saiasi mádeniettiń damýyn tek quqyqtyq ózgerister arqyly emes, azamattardyń saiasi belsendiligi, qoǵamdyq ómirge qatysý deńgeii jáne memlekettik institýttarǵa degen senimi arqyly baǵalaý qajet», – dedi Aman Rahmetýllin.
«Jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý ortalyǵy» qoǵamdyq qorynyń direktory Rýfit Ahmedzianov azamattardyń qatysýy tek daýys berý kúnimen shektelmeýi tiis ekenine toqtaldy.
«Qoǵamdyq keńester, jergilikti ózin-ózi basqarý organdary jáne qoǵamdyq talqylaýlar memleket pen qoǵam arasyndaǵy turaqty dialogty qamtamasyz etip, óńirlerdiń ózekti suranystaryn der kezinde jetkizýi qajet», – dedi ol.
Otyrysty qorytyndylaǵan qatysýshylar jańa saiasi modelde óńirler jalpyulttyq kún tártibin qalyptastyrýdyń tolyqqandy qatysýshysyna ainalýy tiis ekenin atap ótti. Bul úshin memlekettik organdardyń, saiasi partiialardyń, joǵary oqý oryndarynyń, taldaý ortalyqtarynyń jáne qoǵamdyq uiymdardyń ózara is-qimylyn nyǵaityp, memlekettik sheshimderdi ázirleý úderisine óńirlik sarapshylar qaýymdastyǵyn keńinen tartý qajet.
