4 تامىز كٷنٸ ٶسكەمەن قالاسىندا د. سەرٸكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ الاڭىندا «سايلاۋ-2026: جاڭا ساياسي كونفيگۋراتسيياداعى ٶڭٸرلەر»تاقىرىبىندا «كيسي GPS: Gylym. Pikir. Sayasat» ۇلتتىق ساراپشىلىق الاڭىنىڭ وتىرىسى ٶتتٸ. ٸس-شارانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ۇيىمداستىردى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
تالقىلاۋعا جەتەكشٸ تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ, عىلىمي-ساراپشىلىق قاۋىمداستىقتىڭ, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىستى. ساراپشىلار قۇرىلتاي سايلاۋىن, جاڭا ساياسي جٷيەدەگٸ ٶڭٸرلەردٸڭ رٶلٸن, پارتييالىق جەنە قوعامدىق ٶكٸلدٸكتٸڭ دامۋىن, سونداي-اق ٶڭٸرلٸك كٷن تەرتٸبٸن مەملەكەتتٸك شەشٸمدەر قابىلداۋ ٷدەرٸسٸنە ەنگٸزۋ تەتٸكتەرٸن تالقىلادى.
وتىرىستى اشقان قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جاندوس شايماردانوۆ قازٸرگٸ سايلاۋ ناۋقانى قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسييالىق مودەلٸن ٸسكە اسىرۋدىڭ العاشقى پراكتيكالىق كەزەڭٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
قسزي ديرەكتورى سايلاۋشىلاردىڭ ەلەكتورالدىق كٶڭٸل كٷيٸندەگٸ ٶزگەرٸستەرگە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەرگە سەيكەس, بٷگٸنگٸ تاڭدا ازاماتتاردىڭ 70–76%-ى داۋىس بەرۋگە دايىن ەكەنٸن مەلٸمدەسە, ال شەشٸم قابىلداماعان سايلاۋشىلاردىڭ ٷلەسٸ ماۋسىمداعى 22%-دان شٸلدە ايىنىڭ سوڭىنا قاراي شامامەن 8%-عا دەيٸن تٶمەندەگەن.
جاندوس شايماردانوۆ ٶڭٸرلٸك كٷن تەرتٸبٸنٸڭ ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانىنا ەرەكشە نازار اۋداردى.
«سايلاۋ قوعامدىق كٶڭٸل كٷي مەن ازاماتتاردىڭ ناقتى سۇرانىستارىن كٶرسەتەدٸ. ەر ٶڭٸردٸڭ ٶز باسىمدىقتارى بار: ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋ, اۋىلدىق اۋماقتار, ەكولوگييا, سۋ رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتۋ, كٶلٸك نەمەسە دەموگرافييا. سوندىقتان بولاشاق قۇرىلتاي جۇمىسىندا ٶڭٸرلٸك كٷن تەرتٸبٸنٸڭ ماڭىزى ارتا تٷسەدٸ», – دەپ اتاپ ٶتتٸ.
د. سەرٸكباەۆ اتىنداعى شقتۋ باسقارما تٶراعاسى – رەكتورى سەۋلە راحمەتۋللينا كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار ٶڭٸرلەردٸڭ ٶز دامۋىنا دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٷشەيتەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ٶنەركەسٸپ ٶندٸرٸسٸنٸڭ كٶلەمٸ 3,3 ترلن تەڭگەدەن اسىپ, ٶڭٸردٸڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ستراتەگييالىق ماڭىزىن تاعى بٸر مەرتە ايقىندادى.
«بٷگٸندە ٶڭٸردٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸ ونىڭ ٶنەركەسٸپتٸك, عىلىمي, ينۆەستيتسييالىق جەنە ادامي ەلەۋەتٸن قانشالىقتى تيٸمدٸ پايدالانا الاتىنىنا بايلانىستى», – دەدٸ سەۋلە راحمەتۋللينا.
ساياساتتانۋشى تالعات قاليەۆ بٸر پالاتالى پارلامەنتكە كٶشۋ جاعدايىندا ٶڭٸرلٸك ٶكٸلدٸكتٸڭ ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇرىن بۇل مٸندەتتٸ نەگٸزٸنەن سەنات اتقارسا, ەندٸ نەگٸزگٸ جاۋاپكەرشٸلٸك ەلدٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸنٸڭ مٷددەسٸن كەڭٸنەن تانىتۋعا مٷددەلٸ ساياسي پارتييالارعا جٷكتەلەدٸ.
«تٸزٸمدەرٸندە ەرتٷرلٸ ٶڭٸرلەردەن شىققان بەدەلدٸ ەرٸ مىقتى كانديداتتار بولماسا, ەشبٸر پارتييا جالپىحالىقتىق قولداۋعا يە بولا المايدى. سوندىقتان ساياسي بەسەكە پارتييالاردى شىن مەنٸندە بٷكٸل ەلدٸڭ مٷددەسٸن بٸلدٸرەتٸن كوماندالار قالىپتاستىرۋعا ىنتالاندىرادى», – دەپ اتاپ ٶتتٸ تالعات قاليەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي مودەل ٶڭٸرلەردٸڭ مٷددەسٸن جەكەلەگەن دەپۋتاتتار ەمەس, ساراپتامالىق جەنە پارلامەنتتٸك ەلەۋەتٸ بار پارتييالىق توپتار ارقىلى تيٸمدٸ ٸلگەرٸلەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
«ٶڭٸرلەردٸڭ مٷددەسٸ بٸر دەپۋتاتتىڭ ەمەس, تۇتاس ساياسي پارتييانىڭ كٷشٸمەن قورعالاتىن بولادى. بۇل ٶڭٸرلٸك ٶكٸلدٸكتٸ نەعۇرلىم تۇراقتى ەرٸ تيٸمدٸ ەتەدٸ», – دەپ اتاپ ٶتتٸ ساراپشى.
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ باسقارما مٷشەسٸ – پرورەكتورى ينديرا رىستينا پروپورتسيونالدى سايلاۋ جٷيەسٸنە كٶشۋ ساياسي پارتييالاردىڭ, ولاردىڭ باعدارلامالارى مەن كوماندالارىنىڭ رٶلٸن كٷشەيتەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, بارلىق ساياسي پارتييالاردىڭ ٶڭٸرلٸك ٶكٸلدٸكتەرٸ بار جەنە جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە جٷيەلٸ جۇمىس جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. سوندىقتان سايلاۋ بەسەكەسٸندە پارتييالىق باعدارلامالاردىڭ ساپاسى شەشۋشٸ مەنگە يە بولادى.
«سايلاۋالدى ٷگٸت-ناسيحات ناۋقانى بارىسىندا پارتييالار ٶز باعدارلامالارى مەن سايلاۋشىلارعا بەرەتٸن مٸندەتتەمەلەرٸنە باسىمدىق بەرۋٸ تيٸس. بۇل رەتتە ٶڭٸرلٸك ساياسات پەن اۋماقتاردىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ باعدارلامالاردىڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالۋى قاجەت. ٶيتكەنٸ سايلاۋشىلاردىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ ٶڭٸرلەردە تۇرادى», – دەدٸ ينديرا رىستينا.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, جاڭا مودەل ساياسي بەسەكەنٸ جەكەلەگەن كانديداتتاردىڭ تانىمالدىعىنان پارتييالاردىڭ باعدارلامالارى, يدەيالارى مەن كوماندالارىنىڭ بەسەكەسٸنە كٶشٸرەدٸ. بۇل ساياسي پارتييالاردى ٶڭٸرلەردە تۇراقتى جۇمىس جٷرگٸزۋگە جەنە جەرگٸلٸكتٸ كٷن تەرتٸبٸن جالپىۇلتتىق ساياساتپەن ۇشتاستىرۋعا ىنتالاندىرادى.
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى باسقارما تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ازامات بايعاليەۆقۇرىلتاي سايلاۋى قازاقستانداعى جاڭا ساياسي مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, سايلاۋ مەن رەفەرەندۋمداردى تۇراقتى ٶتكٸزۋ ەلٸمٸزدٸڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸنٸڭ جاڭا نورماسىنا اينالىپ كەلەدٸ.
سوڭعى ەلەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەرگە سەيكەس, الداعى سايلاۋداعى سايلاۋشىلاردىڭ قاتىسۋ دەڭگەيٸ شامامەن 75%-دى قۇرايدى دەپ كٷتٸلۋدە. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ 84%-ى ەلدەگٸ قوعامدىق-ساياسي احۋالدى تۇراقتى ەرٸ قولايلى دەپ باعالاسا, 80%-دان استامى بولاشاققا سەنٸممەن قارايدى.
«بٷگٸندە سايلاۋشىنىڭ تالابى كٷشەيدٸ. ازاماتتار ەندٸ ۇراندارعا ەمەس, ينفلياتسييانى تەجەۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, ينفراقۇرىلىمدى, تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جەنە جول ساپاسىن جاقسارتۋ سيياقتى ناقتى مەسەلەلەردٸڭ كەسٸبي شەشٸمدەرٸن كٷتەدٸ», – دەپ اتاپ ٶتتٸ ازامات بايعاليەۆ.
پاۆلودار وبلىسى قوعامدىق كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ بوريس پولومارچۋك 2016, 2021 جەنە 2023 جىلدارداعى سايلاۋلارداعى پارتييالىق تٸزٸمدەر مەن ەلەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەلەرٸن تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, كانديداتتاردىڭ گەوگرافيياسى كەڭەيگەنٸمەن, الدىڭعى پارلامەنتتٸك ناۋقانداردا پارتييالىق ٸرٸكتەۋ ورتالىقتاندىرىلعان سيپاتتا بولدى: كانديداتتاردىڭ شامامەن 43%-ى استانالىق بولا وتىرىپ, دەپۋتاتتىق مانداتتاردىڭ 65%-دان استامىن ەلوردا ٶكٸلدەرٸ يەلەندٸ. ال كانديداتتاردىڭ شامامەن 40%-ىن ۇسىنعان ٶڭٸرلەر دەپۋتاتتىق ورىنداردىڭ 20%-عا دا جەتپەيتٸن ٷلەسٸن عانا يەلەندٸ. ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل تەڭگەرٸمسٸزدٸكتٸ جويۋ ٷشٸن ساياسي پارتييالار ٶڭٸرلەردەگٸ ٶز ٶكٸلدٸكتەرٸنٸڭ جۇمىسىن كٷشەيتۋٸ قاجەت.
«ٶڭٸرلٸك فيليال تەك ەكٸمشٸلٸك كەڭسە ەمەس, ٶڭٸردٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن زەرتتەپ, ساراپشىلارمەن ٶزارا ٸس-قيمىل جاسايتىن جەنە ٶڭٸرلٸك باستامالاردى ۇلتتىق دەڭگەيدە ٸلگەرٸلەتەتٸن ساياسي-ساراپتامالىق ورتالىققا اينالۋى تيٸس», – دەپ اتاپ ٶتتٸ بوريس پولومارچۋك.
Alikhan Bokeikhan University ەلەۋمەتتٸك-گۋمانيتارلىق پەندەر كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ امان راحمەتۋللين ٶز بايانداماسىن كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار جاعدايىنداعى ساياسي مەدەنيەتتٸڭ دامۋىنا ارنادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك شەشٸمدەر قابىلداۋ ٷدەرٸسٸنە قاتىسۋىنىڭ كەڭەيۋٸ سايلاۋ بەلسەندٸلٸگٸنەن دە, جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋىنان دا كٶرٸنٸس تابۋدا.
«ساياسي مەدەنيەتتٸڭ دامۋىن تەك قۇقىقتىق ٶزگەرٸستەر ارقىلى ەمەس, ازاماتتاردىڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸ, قوعامدىق ٶمٸرگە قاتىسۋ دەڭگەيٸ جەنە مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنٸمٸ ارقىلى باعالاۋ قاجەت», – دەدٸ امان راحمەتۋللين.
«جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدى دامىتۋ ورتالىعى» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى رۋفيت احمەدزيانوۆ ازاماتتاردىڭ قاتىسۋى تەك داۋىس بەرۋ كٷنٸمەن شەكتەلمەۋٸ تيٸس ەكەنٸنە توقتالدى.
«قوعامدىق كەڭەستەر, جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارى جەنە قوعامدىق تالقىلاۋلار مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگتى قامتاماسىز ەتٸپ, ٶڭٸرلەردٸڭ ٶزەكتٸ سۇرانىستارىن دەر كەزٸندە جەتكٸزۋٸ قاجەت», – دەدٸ ول.
وتىرىستى قورىتىندىلاعان قاتىسۋشىلار جاڭا ساياسي مودەلدە ٶڭٸرلەر جالپىۇلتتىق كٷن تەرتٸبٸن قالىپتاستىرۋدىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسىنا اينالۋى تيٸس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. بۇل ٷشٸن مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ, ساياسي پارتييالاردىڭ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ جەنە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ٶزارا ٸس-قيمىلىن نىعايتىپ, مەملەكەتتٸك شەشٸمدەردٸ ەزٸرلەۋ ٷدەرٸسٸنە ٶڭٸرلٸك ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن كەڭٸنەن تارتۋ قاجەت.
