Búgingi tańda otandyq bes banktiń balansynda 1,5 trln teńgege jýyq memlekettiń kómek aqshasy jatyr, biraq olar ony qaitarýǵa esh asyqpaidy. Degenmen olardyń keibireýi qaryzdy bólip-bólip qarastyrýǵa tyrysyp, tipti ony merziminen buryn tólei bastaǵandary da bar. Basqalary bolsa, basyn buǵyp, kimde kim "ái" demeiinshe, tyǵyla otyrýdy jón kórýde. Bul arada másele biznesti qoldaý nemese ipotekalyq turǵyn úi qaryzdaryn qaita qarjylandyrý jónindegi memlekettik baǵdarlama týraly emes, bankterdiń kezinde biýdjetten, Ulttyq qordan, Ulttyq Bankten, otandyq turaqtylyq qorynan jeńildik sharttarymen alǵan salymdary, obligatsiialary, qaryzdary boiynsha mindettemeleri, sondai-aq kvazimemlekettik sektordyń qarajaty jaiynda sóz bolyp otyr, dep jazady Dalanews.kz Forbes.kz-nyń saraptamalyq materialyna silteme jasai otyryp.
Sózimizdi bank sektorynyń qarjylyq turaqtylyǵyn arttyrý baǵdarlamasynan bastaiyq, óitkeni sonyń esebinen alty EDB-ǵa sýbsidiialanǵan obligatsiialaryn satyp alý arqyly memlekettik qoldaý kórsetildi. Sonymen qatar, osy qarjy institýttary aktsionerleriniń ortaq jaýapkershilik alýynyń arqasynda. QR Ulttyq Banki 2017 jyldan 2020 jylǵa deiin osy baǵdarlama sheńberinde 700,5 mlrd teńge bóldi.
Eń qomaqty soma - 243,7 mlrd teńge Bank RBK ielendi, onyń majoritary Vladimir Kim bolyp tabylady. Odan sál azy - 150 mlrd teńge artynda Aleksandr Mashkevich, Patoh Shodiev jáne Ibragimovtar otbasyna tiesili EQK turǵan Eýraziialyq bankke buiyrdy. Odan keiin ATFBank pen Tsesnabankke 100 mlrd teńgeden berildi. Iri aktsioneri Baqytbek Baiseiitov bolyp tabylatyn Bankke TsentrKredit 60 mlrd teńge, al menshik iesi Eldar Sársenov bolyp tabylatyn Nurbank 46,8 mlrd teńge ielendi.
Biraq keibir bankterdi bul kómek aqsha da qutqara almady. Máselen, ATFBank pen Tsesnabanktiń kelmeske ketkenine birneshe jyl boldy, olar qaryzdaryn jańa ieleri, dálirek aitsaq, Ǵalymjan Esenovtiń moiynyna artyp qoiǵan. Biraq ol bul júkti uzaqqa alyp júre alady ma? Bul týraly keiinirek.
Al qalǵan EDB-lar memleketten alǵan qaryzyn, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi málimdegendei, jasalǵan sharttardyń talaptaryna sáikes qaitarady. Alaida olardyń sózderin rastaý úshin tek úsh mysal keltiriledi.
Birinshisi - "Samuryq-Qazyna" UÁQ-dan 100 mlrd teńgege sýbsidiialanǵan obligatsiialardy merziminen buryn satyp alǵan Tsesnabanktiń barlyq mindettemeleri mura retinde ótken Jusan Bank. Ol 2020 jyly bankti satyp alý týraly sheshim qabyldaǵan soń ATFBanktiń qaǵazdaryn qorǵa dál osyndai somaǵa satqan.
Sondai-aq, QNRDA Bank RBK jáne Bank Tsentrkredit týraly málimdeme jasady, ázirge memleket aqshasy tek ishinara qaitarylǵan, sáikesinshe 29,6 mlrd jáne 20 mlrd teńgeden.
Basqa ekeýi — Eýraziialyq jáne Nurbanktiń josparlaryna qatysty agenttik lám-mim dep jaq ashpaidy. Bul rette agenttik bankterdi memlekettik kómek aqshany merziminen buryn qaitarýǵa odan ári yntalandyrý jónindegi qosymsha sharalardy pysyqtaýdy ári qarastyryp jatqanyn naqtylaidy. Mysaly, memleket aldynda qaryzy bar qarjy institýttaryna dividendterdi esepteýge jáne tóleýge zańnamalyq turǵyda shekteý engizdi. Alaida, bul shara tek 2022 jyly ǵana qoldanyldy. Biraq...
Aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerin qutqarýǵa arnalǵan trilliondar nemese Tsesnabank?
Qazaqstanda Tsesnabanktiń dáýiri júrip turǵan kezge oralsaq. 2019 jyldyń aqpan aiyna deiin ol QR Tuńǵysh Prezidenti Ákimshiliginiń burynǵy basshysy Ádilbek Jaqsybekovke tiesili boldy, sodan keiin First Heartland Securities-tiń (sol kezde — "Nazarbaev Ýniversiteti", "Nazarbaev Ziiatkerlik mektepteri" jáne "Nazarbaev Qory"derbes bilim berý uiymdary tobynyń qarjy holdingtik kompaniiasynyń investitsiialyq bólimshesi) menshigine ótti. Shamamen sol kezeńde Tsesnabank Jysan Bank, al biraz ýaqyttan keiin qazirgi Jusan bank bolyp ózgerdi.
Bir qyzyǵy, osy datalar arasynda, iaǵni 2018 jyldyń aiaǵy men 2019 jyldyń basynda Problemalyq kreditter qory Tsesnabankten "Agrobiznes-2020" baǵdarlamasynyń negizgi qatysýshysy retinde agroónerkásiptik keshenniń zalaldy portfelin 1,054 trln teńgege satyp aldy (onyń ishinde 450 mlrd teńge — birinshi transh jáne 604 mlrd teńge — ekinshi transh). Buǵan 2018 jyly Úkimet jáne taǵy da Ulttyq Bank bekitken, Aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerin saýyqtyrýdy jáne Tsesnabanktiń qarjylyq jaǵdaiyn qoldaýdy qamtamasyz etýge arnalǵan mehanizm túrtki boldy. Áitpese, sońǵysy depozitorlar aldyndaǵy mindettemelerin oryndamai qoiýy da múmkin edi.
Alaida, osy másele boiynsha saýalǵa QNRDA bylai jaýap bergen: "2018-2019 jyldary joǵaryda atalǵan tetikke sáikes sharalardy iske asyrý sheńberinde, sondai-aq eki iri bank - "ATF Bank" AQ jáne "Tsesnabank"AQ-ty biriktirý protsesine járdemdesý maqsatynda — koronavirýs pandemiiasynyń taralýyna bailanysty ekonomikalyq koniýnktýranyń nasharlaýy jaǵdaiynda 2020 jyldyń sońyna qarai atalǵan bankterge qaryzdar berý jáne obligatsiialardy satyp alý jolymen memlekettik qoldaý kórsetildi, sonyń nátijesinde qazirgi ýaqytta "Jusan Bank" AQ balansynda jalpy somasy 1 trln teńge bolatyn memlekettik qoldaý qarajaty bar".
Búginde osynyń bári mura retinde qazirgi Jusan Bank aktsioneri Ǵalymjan Esenovke berilip otyr. Aitpaqshy, 2021 jylǵa deiin ol Jusan Bank-pen biriktirilgenge deiin ATFBanktiń qojaiyny bolǵan. Osydan keiin Esenov biriktirilgen bankterdiń 19,67% aktsiiasyna ie boldy. Shamamen sol kezeńde banktiń ózin de, basqa da birqatar iri aktivterdi qamtityn Jusan toby da sheteldik iýrisdiktsiiaǵa shyǵaryldy. 2023 jyldyń maýsym aiynyń ortasynda atalǵan qarjylyq top qazaqstandyq iýrisdiktsiiaǵa qaita qaitaryldy. Al tamyz aiynda Jusan Bank-tiń 78,73% jai aktsiialaryna ielik etetin "First Heartland Securities" AQ-tyń menshik quqyǵy tolyǵymen Ǵalymjan Esenovke ótti. 2023 jyldyń sońyna qarai First Heartland Securities banktiń kapitalyndaǵy úlesin 78,73%-dan 79,63%-ǵa deiin arttyrdy.
Osylaisha, qazaqstandyq bankterdiń balansynda memlekettiń kómek aqshasy áli qalyp otyr, onyń ústine bul sektordyń tabysy jyldan jylǵa eselep artyp keledi.
Memlekettik qaryzdyń jalpy mólsheri 1,4 trln teńge bolady, onyń 1 trilliony Jusan Bank-ke, 213 mlrd teńgesi — Bank RBK-ǵa, 150 mlrd teńgesi Eýraziialyq bankke, 47 mlrd teńgesi Nurbankke, 40 mlrd teńges Bank TsentrKreditke tiesili. Bul bankterdiń barlyǵy Forbes Kazakhstan tizimindegi biznesmenderge tiesili.
Esterińizge sala keteiik, 2025 jyldyń aqpan aiynyń basynda Kaspi.kz-nyń teń qojasy Viacheslav Kim (2024 jyly Qazaqstannyń eń bai biznesmenderiniń reitinginde – 1-oryn) Jusan Bank-tiń 97,5% aktsiiasyn satyp alý úshin QNRDA-ǵa ótinim berdi. Endi osy arada zańdy suraq týyndaidy: ol banktiń eski qaryzyn tólep, basqa aktsionerlerge úlgi kórsete alady ma eken?..
