Qazaqty birge shaqyrsań beske keledi,
Beske shaqyrsań keshke keledi.
Qazir bul sózder jai ǵana tirkes emes, dami kele halyqtyq maqalǵa ainalyp úlgerdi. Óitkeni, qazaqqa «keshigý» degen sóz tańsyq emes. Tipten ázil-syqaq teatrlarynyń nysanasyna da osy tusymyz jii iligip jatady. Qazaqtyń sanasyna keshigý shartsyz refleks retinde qalyptasyp, ulttyq mentalitetimizdiń bir bólshegi ispettes bolyp kórinedi de turady.
Qudai Taǵala adamzatty jaratyp, keiin kele olardyń urpaqtary ulttar men ulystarǵa bólingende, árbiriniń peshenesine taǵdyryn belgilep bergeni haq. Múmkin sol kezde qazaq halqynyń mańdaiyna keshigýdi jazyp jibergen bolýy kerek degen maǵynasyz oi da keledi keide... Sodan keiin bizge genimiz arqyly qanymyzǵa sińip ketken-mys. Biraq Qudai Taǵala adamzattyń bárin teń jaratty ǵoi. Evreige aqyldy bolýdy, nemiske shógel bolýdy, japondarǵa qaisar bolýdy, arabtarǵa dindar bolýdy peshenesine jazyp, ózine tán bolmysyn básirelep bergen joq shyǵar, árine. Týystyq jaǵynan birigetin belgili bir qaýymnan rý, rýdan taipa, taipadan ulystar men ulttar paida bolǵanyn tarihtan jaqsy bilemiz. Áitse de sol ulttar men ulystar túp atasy bir bolsa da, keiin kele bir-birinen alshaqtap, óz tarihyn, tilin, salt-dástúrin, bolmysyn qalyptastyrady. Sondyqtan da qandai el bolýymyz tikelei ózimizdiń is-áreketterimizge táýeldi. Qudai taǵala jamandyqty jaratsa da, ony adamzatqa telimek emes. Jamandyqty juqtyrýy adamnyń óz amal-áreketinen.
Endeshe keshigýdi jek kóretin Qudai taǵala súigen qulynyń mańdaiyna keshigýdi jazyp qoiýy múmkin emes. Demek keshigý qazaq halqymen birge paida bolmaǵan eken.
Ýaqyt bar eken, endeshe keshigý de bar. Biraq keshigý ultqa nemese jekelegen adamǵa tiesili emes. Sol sekildi Jaratýshy iemiz eshbir ult pen ulysqa keshigip júrsin degen joq. Óitkeni keshigýdi jek kóredi. Bir hadiste: bir adam o dúniege attanypty. Ol kisi óte taqýa adam bolsa kerek. Bes ýaqyt namazyn qaza qylmapty. Tek namazyn ýaqytyly oqymai keshigip júredi eken. Arǵy dúniede suraqqa alynyp, amaldary tarazyǵa túsipti. Biraq bes ýaqyt oqylǵan namazy kýálik etýge kelmepti. Jaqsy amaldarynan góri kúnási kóbirek bolýy sebepti tozaqqa buiyrylypty. Sodan tozaq otyna laqtyrylyp, endi otqa túse bergeninde bir aq saqaldy shal túsirmei qaǵyp alyp, jumaqqa alyp kelse kerek. Sonda álgi adam shaldan kim ekenin surapty. Sóitse ol bes ýaqyt oqyǵan namazy eken. Sonda álgi adam: «Baiaǵydan beri qaida júrsiń, tozaqqa túse jazdadym ǵoi» – degende, bes ýqyt Namazy: «Sen de meni óz ýaqytynda oqymadyń ǵoi», – degen eken. Endeshe keshigýdi jek kóretin Qudai taǵala súigen qulynyń mańdaiyna keshigýdi jazyp qoiýy múmkin emes. Demek keshigý qazaq halqymen birge paida bolmaǵan eken.
Ejelgi ata-babalarymyzdyń jaýyngerligimen aty shyqqany belgili. Sonaý saq pen ǵunnan bastap bergi Qazaq handyǵyna deiin jerimizde nebir úlken imperiialar ómir súrdi. Sol imperiialardyń barlyǵynyń áskeri áleýeti óte joǵary bolatyn. Sol sebepti de dushpandarynan ústem turdy. Ata-babalarymyzdyń áskeri áleýetiniń kúshti bolyp, tek jeńimpazdar sapynan kórinýine de birneshe faktor áser etti. Olar: utymdy soǵys tásilderin qoldaný, arydan oilastyrylǵan suńǵyla amal-ailalar, qatań áskeri tártip, jaýyngerlerdiń joǵary deńgeili fizikalyq daiyndyqta bolýy t.b. Eń bastysy ýaqytty utymdy paidalanyp, tez qimyldai bilýinde. Iaǵni, keshikpeýinde. Shyńǵys han áskerleriniń qozǵalý jyldamdyǵy qazirgi brondy soǵys tehnikalarynan (tank, BMP) da jyldam bolǵan desedi. Tipten I. Esenberlinniń «Kóshpendiler» trilogiiasyndaǵy Qoqan hanyna Kenesary áskerleriniń irgesine kelip turǵany jaiynda habar kelgende senbei qoiǵany jaiyndaǵy epizodyn oqysańyz kóshpendilerdiń ýaqytty igerý jaǵynan kósh ilgeri bolǵandyǵyna kózińiz jete túsedi. Buǵan áskeri qýaty áldeqaida kúshti degen Resei imperiiasynyń ókilderiniń ózi de tańyrqaǵanyn qosyńyz. Bizdiń de ata-babalarymyzdyń jyldamdyǵy men ushqyrlyǵyna tań qalmasqa sharamyz joq. Iaǵni, olar eshqashan keshikpegen. Demek, keshigý ata-babalarymyzdan da miras bolyp qalmaǵan eken. Onda nege keshigýdi ádetke ainaldyrdyq?
Endi keshigýdi ýniversitet tabaldyryǵyn attaǵanda damyta túsesiz. Aitatyn syltaýlaryńyzdyń da taraýlary kóbeiip, jańa satyǵa kóteriledi. Máselen, kepteliste turyp qaldym, avtobýsty uzaq kútip qaldym, t.b. Ýniversitettiń irgesindegi jataqhanada tursańyz da, bul ádetińizden ainymaisyz. Keiin diplomyńyzdy alyp, jumysqa turǵanda da úirengen ádetińizge adaldyq tanytasyz. Biraq jumystyń aty – jumys. Bolashaq nanyń sol bolǵan soń eskertý almaýǵa tyrysyp erte kelýge talpynǵanyńyzben, «úirengen ádet qalmaidynyń» kerin isteisiz. Áriptesterińizge ózińizdi joqtatpaýyn surap, jalynyp-jalpaiasyz. Keshigý basyńyzǵa taiaq bolyp tiip jatsa da, ádetińizden ainymaisyz.
Ózińizdiń alǵash mektep tabaldyryǵyn attaǵan kezińizdi eske alyńyzshy. Kóńilińizdiń kiri joq, júregińiz pák perishte kezińiz edi ǵoi. Ata-anańyzdyń da erkesi edińiz. Kúni boiy oiynnyń qyzyǵyna toimai, kesh bolǵanda da uiqyńyz kelmei, alasuryp júrgen shaǵyńyz. Tańerteń tátti uiqyda jatqanyńyzda ata-anańyz sizdiń uiqyńyzdy qimai, oiatýǵa batyly barmaityny shyndyq. Bul ata-ananyń balasyna degen qamqorlyǵynyń kórinisi retinde kórinetin shyǵar. Biraq ata-anańyz osy kezde sizdiń boiyńyzǵa keshigý ádetin qalyptastyrýdy bastap jatqanyn sezgen joq. Degenmen, sabaǵyńyz bar, oiatýǵa týra keledi. Óitip-búitip ornyńyzdan turyp, kiinip, búgingi ótiletin sabaqtaryńyzdy rettep bolǵansha ýaqyt ta biraz jerge barady. Siz boiyńyzdaǵy adami qasietterińiz áli qalyptasyp úlgermegen shaǵyńyz ǵoi. Sol sebepti keshikkińiz de kelmeidi. Endi tamaǵyńyzdy shala-sharpy ishýge týra keledi. Qai ata-ana balasynyń ash bolǵanyn qalaidy deisiz. Sizdiń tamaq ishkenińizdi ózderi baqylaýǵa alady. Qatty asyǵyp, baibalam sala bastaisyz. Ata-anańyz sizdi erterek oiatpaǵanyna ókinýdiń ornyna, sizge aqyl aita bastaidy. Qandai aqyl deisiz ǵoi. Uzyn yrǵasy bylai bolyp keledi: «Asyqpai tamaǵyńdy ish, bes minýt keshikseń eshkim basyńdy almaidy!». Mine, sizge bolashaq keshigýlerdiń jolyn osylai ashyp beredi. Birtindep buǵan boiyńyz da úirene bastaidy. Óitkeni eshkim basyńyzdy almaidy ǵoi. Biraq sol bes minýttardan quralatyn ómirińizdiń biraz bólshegin bosqa jumsap, ózińizge tiesili nyǵmetterińizdiń «basyn alyp» jatqanyńyzdy túsinbei jatasyz. Joǵary synyptarǵa barǵanda sizdiń keshigý qasietińiz dami kele, burynǵy bes minýttar saǵattarǵa ósedi. Endi siz ekinshi, tipten úshinshi sabaqtarǵa kele bastaisyz. Burynǵydai uialmaisyz, keshiktim-aý dep baibalam salmaisyz. Sebebi, keshigýge birtindep boiyńyz úirenip, ádetke ainala bastaǵanyn sezbeisiz de. Keshikken kezińizde amalsyz syltaý aita bastaisyz. Birtindep sol syltaýlaryńyzdy sýdyratyp júrip naǵyz Sýdyrahmettiń ózine ainalyp shyǵa kelesiz.
Endi keshigýdi ýniversitet tabaldyryǵyn attaǵanda damyta túsesiz. Aitatyn syltaýlaryńyzdyń da taraýlary kóbeiip, jańa satyǵa kóteriledi. Máselen, kepteliste turyp qaldym, avtobýsty uzaq kútip qaldym, t.b. Ýniversitettiń irgesindegi jataqhanada tursańyz da, bul ádetińizden ainymaisyz. Keiin diplomyńyzdy alyp, jumysqa turǵanda da úirengen ádetińizge adaldyq tanytasyz. Biraq jumystyń aty – jumys. Bolashaq nanyń sol bolǵan soń eskertý almaýǵa tyrysyp erte kelýge talpynǵanyńyzben, «úirengen ádet qalmaidynyń» kerin isteisiz. Áriptesterińizge ózińizdi joqtatpaýyn surap, jalynyp-jalpaiasyz. Keshigý basyńyzǵa taiaq bolyp tiip jatsa da, ádetińizden ainymaisyz.
Kúnderdiń kúni bolǵanda ata-anańyzdyń jolyn qýyp sizde balańyzǵa keshigýdiń qyr-syryn úirete bastaisyz. Kele-kele siz bolyp, biz bolyp, búkil halyq bolyp keshigýdi ádet qylǵan soń, keshigý degenge qalypty jaǵdai retinde qarai bastaimyz. Onyń mysalyn alystan izdemei-aq qazaqtyń toiyn alsaq ta jetip jatyr.
Bárin shaqyrý biletinen-aq ańǵarýǵa bolady. Onda ýaqyty saǵat 17:00 nemese 18:00 dep jazylady. Biraq jinalatyn ýaqyt 20:00 men 21:00-diń ar jaq, ber jaǵy. 22:30-ǵa deiin sozylýy múmkin. Eger dál ýaqytynda baryp kórińizshi. Qonaqtar túgili, toihananyń qyzmetkerlerin de kórmeýińiz múmkin. Óitkeni bári keshigýge úirengen. Kimniń tórt-bes saǵat sarylyp kútkisi keledi deisiń. Tipten bir minýt keshikpeitin nemisterdiń ózi de qazaqtyń toiyna keshigip kelýdi kóp ótpei-aq ózimizden de táýir meńgerip shyǵa keler edi.
Osylai jalǵasa kelip keshigý qoǵamdyq sipat ala bastaidy. Arty saiasatqa ulasady. Der kezinde qabyldanýy tiis zańdar keshigip, der kezinde shyǵarylýy tiis sheshimder mańyzyn joiady. TMD elderi ishinde táýelsizdigimizdi eń sońynan, tipti Reseidiń ózi otaýyn ońasha tigip ketken soń keshigip jariialaǵanymyz sondyqtan shyǵar. Óitkeni saiasi arenadaǵylar da qazaqtar ǵoi...
Táýelsizdigimizdi alyp, jeke otaý tiksek te keshigýdiń dertin áli tartýdamyz. Muny ǵylym men bilim, mádeniet, ekonomika salasynan aiqyn ańǵarýǵa bolady. Álemdegi bilim berýdiń úzdik tehnologiialary bizdiń elimizge jiyrma-otyz jylǵa keshigip keletini jasyryn emes. Ónertabys jaǵynan álemde alǵashqy oryndarda turamyz dep kópirgenimizben, olardy óndiriske engizgenimizshe basqalar aldymyzdy orap ketip jatady. Bul da kesh qimyldaýdyń saldary. Ekonomikamyz qarqyndy damýda dep keýde kergenimizben, Japoniia, Germaniia sekildi eldermen salystyrǵanda kóptegen jyldarǵa artta qalýdamyz. Taǵy da keshigý...
Endeshe osy keshigý deitin páleden qazaqty qalai aryltýǵa bolady. Ol da Hanym aitqandai «úirenisten» eken. Iaǵni, tárbieleý kerek. Siz de osy kezden aldymen ózińizdi, sodan keiin balańyzdy keshikpeýge úiretińiz. Ózińizdiń qoǵamnyń bir bólshegi ekenińizdi umytpańyz. Jeke adamdy tárbieleý arqyly qoǵamdy tárbieleýge bolatyny aqiqat. Qoǵamy túzelse, ult ta túzeledi. Sizdiń arqańyzda qazaq keshikpeitin halyqqa ainalady. Ázil-syqaqshylardyń da basqa ázil izdeýine týra keledi...
Qazaqty beske shaqyrsań, úshke keledi,
Keshke shaqyrsań, túske keledi, – degen sý jańa maqal paida bolýy da ǵajap emes qoi.
Nurserik TILEÝQABYL
