قازاقتى بٸرگە شاقىرساڭ بەسكە كەلەدٸ,
بەسكە شاقىرساڭ كەشكە كەلەدٸ.
قازٸر بۇل سٶزدەر جاي عانا تٸركەس ەمەس, دامي كەلە حالىقتىق ماقالعا اينالىپ ٷلگەردٸ. ٶيتكەنٸ, قازاققا «كەشٸگۋ» دەگەن سٶز تاڭسىق ەمەس. تٸپتەن ەزٸل-سىقاق تەاترلارىنىڭ نىساناسىنا دا وسى تۇسىمىز جيٸ ٸلٸگٸپ جاتادى. قازاقتىڭ ساناسىنا كەشٸگۋ شارتسىز رەفلەكس رەتٸندە قالىپتاسىپ, ۇلتتىق مەنتاليتەتٸمٸزدٸڭ بٸر بٶلشەگٸ ٸسپەتتەس بولىپ كٶرٸنەدٸ دە تۇرادى.
قۇداي تاعالا ادامزاتتى جاراتىپ, كەيٸن كەلە ولاردىڭ ۇرپاقتارى ۇلتتار مەن ۇلىستارعا بٶلٸنگەندە, ەربٸرٸنٸڭ پەشەنەسٸنە تاعدىرىن بەلگٸلەپ بەرگەنٸ حاق. مٷمكٸن سول كەزدە قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا كەشٸگۋدٸ جازىپ جٸبەرگەن بولۋى كەرەك دەگەن ماعىناسىز وي دا كەلەدٸ كەيدە... سودان كەيٸن بٸزگە گەنٸمٸز ارقىلى قانىمىزعا سٸڭٸپ كەتكەن-مىس. بٸراق قۇداي تاعالا ادامزاتتىڭ بەرٸن تەڭ جاراتتى عوي. ەۆرەيگە اقىلدى بولۋدى, نەمٸسكە شٶگەل بولۋدى, جاپوندارعا قايسار بولۋدى, ارابتارعا دٸندار بولۋدى پەشەنەسٸنە جازىپ, ٶزٸنە تەن بولمىسىن بەسٸرەلەپ بەرگەن جوق شىعار, ەرينە. تۋىستىق جاعىنان بٸرٸگەتٸن بەلگٸلٸ بٸر قاۋىمنان رۋ, رۋدان تايپا, تايپادان ۇلىستار مەن ۇلتتار پايدا بولعانىن تاريحتان جاقسى بٸلەمٸز. ەيتسە دە سول ۇلتتار مەن ۇلىستار تٷپ اتاسى بٸر بولسا دا, كەيٸن كەلە بٸر-بٸرٸنەن الشاقتاپ, ٶز تاريحىن, تٸلٸن, سالت-دەستٷرٸن, بولمىسىن قالىپتاستىرادى. سوندىقتان دا قانداي ەل بولۋىمىز تٸكەلەي ٶزٸمٸزدٸڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸمٸزگە تەۋەلدٸ. قۇداي تاعالا جاماندىقتى جاراتسا دا, ونى ادامزاتقا تەلٸمەك ەمەس. جاماندىقتى جۇقتىرۋى ادامنىڭ ٶز امال-ەرەكەتٸنەن.
ەندەشە كەشٸگۋدٸ جەك كٶرەتٸن قۇداي تاعالا سٷيگەن قۇلىنىڭ ماڭدايىنا كەشٸگۋدٸ جازىپ قويۋى مٷمكٸن ەمەس. دەمەك كەشٸگۋ قازاق حالقىمەن بٸرگە پايدا بولماعان ەكەن.
ۋاقىت بار ەكەن, ەندەشە كەشٸگۋ دە بار. بٸراق كەشٸگۋ ۇلتقا نەمەسە جەكەلەگەن ادامعا تيەسٸلٸ ەمەس. سول سەكٸلدٸ جاراتۋشى يەمٸز ەشبٸر ۇلت پەن ۇلىسقا كەشٸگٸپ جٷرسٸن دەگەن جوق. ٶيتكەنٸ كەشٸگۋدٸ جەك كٶرەدٸ. بٸر حاديستە: بٸر ادام و دٷنيەگە اتتانىپتى. ول كٸسٸ ٶتە تاقۋا ادام بولسا كەرەك. بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلماپتى. تەك نامازىن ۋاقىتىلى وقىماي كەشٸگٸپ جٷرەدٸ ەكەن. ارعى دٷنيەدە سۇراققا الىنىپ, امالدارى تارازىعا تٷسٸپتٸ. بٸراق بەس ۋاقىت وقىلعان نامازى كۋەلٸك ەتۋگە كەلمەپتٸ. جاقسى امالدارىنان گٶرٸ كٷنەسٸ كٶبٸرەك بولۋى سەبەپتٸ توزاققا بۇيىرىلىپتى. سودان توزاق وتىنا لاقتىرىلىپ, ەندٸ وتقا تٷسە بەرگەنٸندە بٸر اق ساقالدى شال تٷسٸرمەي قاعىپ الىپ, جۇماققا الىپ كەلسە كەرەك. سوندا ەلگٸ ادام شالدان كٸم ەكەنٸن سۇراپتى. سٶيتسە ول بەس ۋاقىت وقىعان نامازى ەكەن. سوندا ەلگٸ ادام: «باياعىدان بەرٸ قايدا جٷرسٸڭ, توزاققا تٷسە جازدادىم عوي» – دەگەندە, بەس ۋقىت نامازى: «سەن دە مەنٸ ٶز ۋاقىتىندا وقىمادىڭ عوي», – دەگەن ەكەن. ەندەشە كەشٸگۋدٸ جەك كٶرەتٸن قۇداي تاعالا سٷيگەن قۇلىنىڭ ماڭدايىنا كەشٸگۋدٸ جازىپ قويۋى مٷمكٸن ەمەس. دەمەك كەشٸگۋ قازاق حالقىمەن بٸرگە پايدا بولماعان ەكەن.
ەجەلگٸ اتا-بابالارىمىزدىڭ جاۋىنگەرلٸگٸمەن اتى شىققانى بەلگٸلٸ. سوناۋ ساق پەن عۇننان باستاپ بەرگٸ قازاق حاندىعىنا دەيٸن جەرٸمٸزدە نەبٸر ٷلكەن يمپەرييالار ٶمٸر سٷردٸ. سول يمپەرييالاردىڭ بارلىعىنىڭ ەسكەري ەلەۋەتٸ ٶتە جوعارى بولاتىن. سول سەبەپتٸ دە دۇشپاندارىنان ٷستەم تۇردى. اتا-بابالارىمىزدىڭ ەسكەري ەلەۋەتٸنٸڭ كٷشتٸ بولىپ, تەك جەڭٸمپازدار ساپىنان كٶرٸنۋٸنە دە بٸرنەشە فاكتور ەسەر ەتتٸ. ولار: ۇتىمدى سوعىس تەسٸلدەرٸن قولدانۋ, ارىدان ويلاستىرىلعان سۇڭعىلا امال-ايلالار, قاتاڭ ەسكەري تەرتٸپ, جاۋىنگەرلەردٸڭ جوعارى دەڭگەيلٸ فيزيكالىق دايىندىقتا بولۋى ت.ب. ەڭ باستىسى ۋاقىتتى ۇتىمدى پايدالانىپ, تەز قيمىلداي بٸلۋٸندە. ياعني, كەشٸكپەۋٸندە. شىڭعىس حان ەسكەرلەرٸنٸڭ قوزعالۋ جىلدامدىعى قازٸرگٸ بروندى سوعىس تەحنيكالارىنان (تانك, بمپ) دا جىلدام بولعان دەسەدٸ. تٸپتەن ٸ. ەسەنبەرليننٸڭ «كٶشپەندٸلەر» تريلوگيياسىنداعى قوقان حانىنا كەنەسارى ەسكەرلەرٸنٸڭ ٸرگەسٸنە كەلٸپ تۇرعانى جايىندا حابار كەلگەندە سەنبەي قويعانى جايىنداعى ەپيزودىن وقىساڭىز كٶشپەندٸلەردٸڭ ۋاقىتتى يگەرۋ جاعىنان كٶش ٸلگەرٸ بولعاندىعىنا كٶزٸڭٸز جەتە تٷسەدٸ. بۇعان ەسكەري قۋاتى ەلدەقايدا كٷشتٸ دەگەن رەسەي يمپەريياسىنىڭ ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٶزٸ دە تاڭىرقاعانىن قوسىڭىز. بٸزدٸڭ دە اتا-بابالارىمىزدىڭ جىلدامدىعى مەن ۇشقىرلىعىنا تاڭ قالماسقا شارامىز جوق. ياعني, ولار ەشقاشان كەشٸكپەگەن. دەمەك, كەشٸگۋ اتا-بابالارىمىزدان دا ميراس بولىپ قالماعان ەكەن. وندا نەگە كەشٸگۋدٸ ەدەتكە اينالدىردىق?
ەندٸ كەشٸگۋدٸ ۋنيۆەرسيتەت تابالدىرىعىن اتتاعاندا دامىتا تٷسەسٸز. ايتاتىن سىلتاۋلارىڭىزدىڭ دا تاراۋلارى كٶبەيٸپ, جاڭا ساتىعا كٶتەرٸلەدٸ. مەسەلەن, كەپتەلٸستە تۇرىپ قالدىم, اۆتوبۋستى ۇزاق كٷتٸپ قالدىم, ت.ب. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ٸرگەسٸندەگٸ جاتاقحانادا تۇرساڭىز دا, بۇل ەدەتٸڭٸزدەن اينىمايسىز. كەيٸن ديپلومىڭىزدى الىپ, جۇمىسقا تۇرعاندا دا ٷيرەنگەن ەدەتٸڭٸزگە ادالدىق تانىتاسىز. بٸراق جۇمىستىڭ اتى – جۇمىس. بولاشاق نانىڭ سول بولعان سوڭ ەسكەرتۋ الماۋعا تىرىسىپ ەرتە كەلۋگە تالپىنعانىڭىزبەن, «ٷيرەنگەن ەدەت قالمايدىنىڭ» كەرٸن ٸستەيسٸز. ەرٸپتەستەرٸڭٸزگە ٶزٸڭٸزدٸ جوقتاتپاۋىن سۇراپ, جالىنىپ-جالپاياسىز. كەشٸگۋ باسىڭىزعا تاياق بولىپ تيٸپ جاتسا دا, ەدەتٸڭٸزدەن اينىمايسىز.
ٶزٸڭٸزدٸڭ العاش مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان كەزٸڭٸزدٸ ەسكە الىڭىزشى. كٶڭٸلٸڭٸزدٸڭ كٸرٸ جوق, جٷرەگٸڭٸز پەك پەرٸشتە كەزٸڭٸز ەدٸ عوي. اتا-اناڭىزدىڭ دا ەركەسٸ ەدٸڭٸز. كٷنٸ بويى ويىننىڭ قىزىعىنا تويماي, كەش بولعاندا دا ۇيقىڭىز كەلمەي, الاسۇرىپ جٷرگەن شاعىڭىز. تاڭەرتەڭ تەتتٸ ۇيقىدا جاتقانىڭىزدا اتا-اناڭىز سٸزدٸڭ ۇيقىڭىزدى قيماي, وياتۋعا باتىلى بارمايتىنى شىندىق. بۇل اتا-انانىڭ بالاسىنا دەگەن قامقورلىعىنىڭ كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە كٶرٸنەتٸن شىعار. بٸراق اتا-اناڭىز وسى كەزدە سٸزدٸڭ بويىڭىزعا كەشٸگۋ ەدەتٸن قالىپتاستىرۋدى باستاپ جاتقانىن سەزگەن جوق. دەگەنمەن, ساباعىڭىز بار, وياتۋعا تۋرا كەلەدٸ. ٶيتٸپ-بٷيتٸپ ورنىڭىزدان تۇرىپ, كيٸنٸپ, بٷگٸنگٸ ٶتٸلەتٸن ساباقتارىڭىزدى رەتتەپ بولعانشا ۋاقىت تا بٸراز جەرگە بارادى. سٸز بويىڭىزداعى ادامي قاسيەتتەرٸڭٸز ەلٸ قالىپتاسىپ ٷلگەرمەگەن شاعىڭىز عوي. سول سەبەپتٸ كەشٸككٸڭٸز دە كەلمەيدٸ. ەندٸ تاماعىڭىزدى شالا-شارپى ٸشۋگە تۋرا كەلەدٸ. قاي اتا-انا بالاسىنىڭ اش بولعانىن قالايدى دەيسٸز. سٸزدٸڭ تاماق ٸشكەنٸڭٸزدٸ ٶزدەرٸ باقىلاۋعا الادى. قاتتى اسىعىپ, بايبالام سالا باستايسىز. اتا-اناڭىز سٸزدٸ ەرتەرەك وياتپاعانىنا ٶكٸنۋدٸڭ ورنىنا, سٸزگە اقىل ايتا باستايدى. قانداي اقىل دەيسٸز عوي. ۇزىن ىرعاسى بىلاي بولىپ كەلەدٸ: «اسىقپاي تاماعىڭدى ٸش, بەس مينۋت كەشٸكسەڭ ەشكٸم باسىڭدى المايدى!». مٸنە, سٸزگە بولاشاق كەشٸگۋلەردٸڭ جولىن وسىلاي اشىپ بەرەدٸ. بٸرتٸندەپ بۇعان بويىڭىز دا ٷيرەنە باستايدى. ٶيتكەنٸ ەشكٸم باسىڭىزدى المايدى عوي. بٸراق سول بەس مينۋتتاردان قۇرالاتىن ٶمٸرٸڭٸزدٸڭ بٸراز بٶلشەگٸن بوسقا جۇمساپ, ٶزٸڭٸزگە تيەسٸلٸ نىعمەتتەرٸڭٸزدٸڭ «باسىن الىپ» جاتقانىڭىزدى تٷسٸنبەي جاتاسىز. جوعارى سىنىپتارعا بارعاندا سٸزدٸڭ كەشٸگۋ قاسيەتٸڭٸز دامي كەلە, بۇرىنعى بەس مينۋتتار ساعاتتارعا ٶسەدٸ. ەندٸ سٸز ەكٸنشٸ, تٸپتەن ٷشٸنشٸ ساباقتارعا كەلە باستايسىز. بۇرىنعىداي ۇيالمايسىز, كەشٸكتٸم-اۋ دەپ بايبالام سالمايسىز. سەبەبٸ, كەشٸگۋگە بٸرتٸندەپ بويىڭىز ٷيرەنٸپ, ەدەتكە اينالا باستاعانىن سەزبەيسٸز دە. كەشٸككەن كەزٸڭٸزدە امالسىز سىلتاۋ ايتا باستايسىز. بٸرتٸندەپ سول سىلتاۋلارىڭىزدى سۋدىراتىپ جٷرٸپ ناعىز سۋدىراحمەتتٸڭ ٶزٸنە اينالىپ شىعا كەلەسٸز.
ەندٸ كەشٸگۋدٸ ۋنيۆەرسيتەت تابالدىرىعىن اتتاعاندا دامىتا تٷسەسٸز. ايتاتىن سىلتاۋلارىڭىزدىڭ دا تاراۋلارى كٶبەيٸپ, جاڭا ساتىعا كٶتەرٸلەدٸ. مەسەلەن, كەپتەلٸستە تۇرىپ قالدىم, اۆتوبۋستى ۇزاق كٷتٸپ قالدىم, ت.ب. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ٸرگەسٸندەگٸ جاتاقحانادا تۇرساڭىز دا, بۇل ەدەتٸڭٸزدەن اينىمايسىز. كەيٸن ديپلومىڭىزدى الىپ, جۇمىسقا تۇرعاندا دا ٷيرەنگەن ەدەتٸڭٸزگە ادالدىق تانىتاسىز. بٸراق جۇمىستىڭ اتى – جۇمىس. بولاشاق نانىڭ سول بولعان سوڭ ەسكەرتۋ الماۋعا تىرىسىپ ەرتە كەلۋگە تالپىنعانىڭىزبەن, «ٷيرەنگەن ەدەت قالمايدىنىڭ» كەرٸن ٸستەيسٸز. ەرٸپتەستەرٸڭٸزگە ٶزٸڭٸزدٸ جوقتاتپاۋىن سۇراپ, جالىنىپ-جالپاياسىز. كەشٸگۋ باسىڭىزعا تاياق بولىپ تيٸپ جاتسا دا, ەدەتٸڭٸزدەن اينىمايسىز.
كٷندەردٸڭ كٷنٸ بولعاندا اتا-اناڭىزدىڭ جولىن قۋىپ سٸزدە بالاڭىزعا كەشٸگۋدٸڭ قىر-سىرىن ٷيرەتە باستايسىز. كەلە-كەلە سٸز بولىپ, بٸز بولىپ, بٷكٸل حالىق بولىپ كەشٸگۋدٸ ەدەت قىلعان سوڭ, كەشٸگۋ دەگەنگە قالىپتى جاعداي رەتٸندە قاراي باستايمىز. ونىڭ مىسالىن الىستان ٸزدەمەي-اق قازاقتىڭ تويىن الساق تا جەتٸپ جاتىر.
بەرٸن شاقىرۋ بيلەتٸنەن-اق اڭعارۋعا بولادى. وندا ۋاقىتى ساعات 17:00 نەمەسە 18:00 دەپ جازىلادى. بٸراق جينالاتىن ۋاقىت 20:00 مەن 21:00-دٸڭ ار جاق, بەر جاعى. 22:30-عا دەيٸن سوزىلۋى مٷمكٸن. ەگەر دەل ۋاقىتىندا بارىپ كٶرٸڭٸزشٸ. قوناقتار تٷگٸلٸ, تويحانانىڭ قىزمەتكەرلەرٸن دە كٶرمەۋٸڭٸز مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ بەرٸ كەشٸگۋگە ٷيرەنگەن. كٸمنٸڭ تٶرت-بەس ساعات سارىلىپ كٷتكٸسٸ كەلەدٸ دەيسٸڭ. تٸپتەن بٸر مينۋت كەشٸكپەيتٸن نەمٸستەردٸڭ ٶزٸ دە قازاقتىڭ تويىنا كەشٸگٸپ كەلۋدٸ كٶپ ٶتپەي-اق ٶزٸمٸزدەن دە تەۋٸر مەڭگەرٸپ شىعا كەلەر ەدٸ.
وسىلاي جالعاسا كەلٸپ كەشٸگۋ قوعامدىق سيپات الا باستايدى. ارتى ساياساتقا ۇلاسادى. دەر كەزٸندە قابىلدانۋى تيٸس زاڭدار كەشٸگٸپ, دەر كەزٸندە شىعارىلۋى تيٸس شەشٸمدەر ماڭىزىن جويادى. تمد ەلدەرٸ ٸشٸندە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ەڭ سوڭىنان, تٸپتٸ رەسەيدٸڭ ٶزٸ وتاۋىن وڭاشا تٸگٸپ كەتكەن سوڭ كەشٸگٸپ جارييالاعانىمىز سوندىقتان شىعار. ٶيتكەنٸ ساياسي ارەناداعىلار دا قازاقتار عوي...
تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ الىپ, جەكە وتاۋ تٸكسەك تە كەشٸگۋدٸڭ دەرتٸن ەلٸ تارتۋدامىز. مۇنى عىلىم مەن بٸلٸم, مەدەنيەت, ەكونوميكا سالاسىنان ايقىن اڭعارۋعا بولادى. ەلەمدەگٸ بٸلٸم بەرۋدٸڭ ٷزدٸك تەحنولوگييالارى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە جيىرما-وتىز جىلعا كەشٸگٸپ كەلەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. ٶنەرتابىس جاعىنان ەلەمدە العاشقى ورىنداردا تۇرامىز دەپ كٶپٸرگەنٸمٸزبەن, ولاردى ٶندٸرٸسكە ەنگٸزگەنٸمٸزشە باسقالار الدىمىزدى وراپ كەتٸپ جاتادى. بۇل دا كەش قيمىلداۋدىڭ سالدارى. ەكونوميكامىز قارقىندى دامۋدا دەپ كەۋدە كەرگەنٸمٸزبەن, جاپونييا, گەرمانييا سەكٸلدٸ ەلدەرمەن سالىستىرعاندا كٶپتەگەن جىلدارعا ارتتا قالۋدامىز. تاعى دا كەشٸگۋ...
ەندەشە وسى كەشٸگۋ دەيتٸن پەلەدەن قازاقتى قالاي ارىلتۋعا بولادى. ول دا حانىم ايتقانداي «ٷيرەنٸستەن» ەكەن. ياعني, تەربيەلەۋ كەرەك. سٸز دە وسى كەزدەن الدىمەن ٶزٸڭٸزدٸ, سودان كەيٸن بالاڭىزدى كەشٸكپەۋگە ٷيرەتٸڭٸز. ٶزٸڭٸزدٸڭ قوعامنىڭ بٸر بٶلشەگٸ ەكەنٸڭٸزدٸ ۇمىتپاڭىز. جەكە ادامدى تەربيەلەۋ ارقىلى قوعامدى تەربيەلەۋگە بولاتىنى اقيقات. قوعامى تٷزەلسە, ۇلت تا تٷزەلەدٸ. سٸزدٸڭ ارقاڭىزدا قازاق كەشٸكپەيتٸن حالىققا اينالادى. ەزٸل-سىقاقشىلاردىڭ دا باسقا ەزٸل ٸزدەۋٸنە تۋرا كەلەدٸ...
قازاقتى بەسكە شاقىرساڭ, ٷشكە كەلەدٸ,
كەشكە شاقىرساڭ, تٷسكە كەلەدٸ, – دەگەن سۋ جاڭا ماقال پايدا بولۋى دا عاجاپ ەمەس قوي.
نۇرسەرٸك تٸلەۋقابىل
