Dalanews.kz áli kúnge deiin aktýaldyǵyn joǵaltpaǵan maqalany oqyrman nazaryna usynǵandy jón kórdi.
...
Sońǵy kezde keibir ziialy qaýym ókilderi Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaevty patsha dep ataýǵa qumar bolyp aldy.
Bul sóz saýaty az, moldalyq oqýdan basqa eshteńe bilmeitin Rátbek Nysanbaiulynyń aýzynan shyqsa bir sári.
Osy sózdi keibir akademik ataǵy bar belgili azamattardyń, qoǵamdyq sananyń aldyńǵy sapynda júrgen jazýshylardyń, óner qairatkerleriniń aýzynan estigende tańǵalmasqa sharań qalmaidy.
Eger bul adamdar álgi sózdi jeke áńgime, jiyn-toida aityp qoisa túsinýge bolar edi. Ony Prezident sóziniń bir sinonimi retinde qabyldar edik.
Alaida olar bul sózderdi buqaralyq aqparat quraldary arqyly, gazet-jýrnal betinde jariialaýǵa qumartyp barady. Gazetteri de ondai sózdi basýǵa daiar turady. Eshbir shimirikpei, Nazarbaev patshamyz» dep basa beredi.
Osyny kúndelikti kórip otyrǵan Prezidenttiń ózi ne bolmasa onyń keńesshileri bularyń qalai, bul sózderiń Konstitýtsiiaǵa qaishy áreket qoi, Qazaqstanda patsha laýazymy joq, 5 jyl merzimge sailanǵan Prezident ýaqytsha basqarady. Ony keiin jańa Prezident aýystyrady dep túsinik berip jatqany baiqalmaidy.
Joǵary jaqtan narazylyq bolmaǵan soń, olar osy sózimiz prezidenttiń qulaǵyna jaǵyp otyrǵan eken dep onan ári qaitalaidy. Tipti, jai patsha degendi qoiyp, «aq patsha» dep soǵatyndaryn qaitersiń.
Patsha sózin alǵash múfti aitqan-dy, ony keiin onyń suhbattas dosy Qaltai Muhamedjanov qostap shyǵa keldi.
Sóitip, sóz birte-birte kúndelikti qoldanatyn sózge ainalyp barady. «Patsha aitty ǵoi, patshadan asyp qaida barady, patsha aitty, bitti, patshanyń qoiǵan adamy» degen siiaqty sózderdi kúnde estip júrmiz.
Árine, sońǵy Konstitýtsiia boiynsha Nursultan Nazarbaevtyń ókilettigi kóptegen patshalardyń ókilettiginen áldeqaida basym. Úkimetti, Parlamenttiń belgili bir bóligin, Joǵarǵy sot múshelerin ózi taǵaiyndaidy, ózi aýystyrady.
Bundai quqyq birde-bir monarh, korol, patshalarda bolǵan emes. Ondai quqyq Shyńǵys han men Ámir Temir jáne basqa da ejelgi el basshylarynda bolǵan bolýy múmkin. Biraq HH ǵasyrdaǵy patshalarda joq.
Soǵan qaramastan, Konstitýtsiiamyzdy moiyndaityn bolsaq, Nursultan Nazarbaevty patsha deý barlyq zańdarymyzǵa tompaq keletin uǵym. Patsha laýazymy monarhiialyq saiasi júiedegi eldi tuqym qýalap basqaratyn adamnyń laýazymy.
Bizde ázirge ol júie ornaǵan joq. Álde «aq patsham» deýshiler sol júieniń ornaǵanyn qalai ma?!
Bul da kúmán týdyratyn nárse, shamasy, olar Prezidentke jaǵyp qalýdyń týra jolyn tapqan adamdar.
Prezidenttiń qulaǵyna bul sóz jaqpasa, baspasóz máslihattarynyń birinde ol aitar edi ǵoi, «qoiyńdar, jeke basqa tabynýshylyqty» dep.
Eń ókinishtisi ári qoǵamdyq oiǵa orasan zor ziian keltiretini osy sózdiń baspasóz betterine shyǵýy.
Bir bedeldi basylymda «Roza Baǵlanova jáne bes patsha» degen suhbat jariialanypty. Jasy seksenge shyǵyp, kópti kórgen, densaýlyǵy da máz emes qart kisimen sóilesken jýrnalist áriptesimiz búkil suhbatty osy patsha sóziniń ainalasyna qurǵan. Bes patshasy: Stalin, Hrýshev, Brejnev, Kolbin jáne Nazarbaevtar eken.
Sonyń ishinde Roza apaidyń eń jaqsy kóretini sońǵy patsha Nursultan Nazarbaev bolyp shyqty.
Suhbattaǵy áigili ánshiniń sóz saptaýy bylai: «Al el bileýshige kelsek, Alla Taǵala bizge Nursultan Ábishulyndai patsha bergen, Aq patshaǵa rýh bolatynyn, atys-shabys soǵysty bylai qoiǵanda, óziniń syrtynan nesheme ǵaibat, ne qily sóz aityp jatqandardyń birazyn túrmege salyp, sottatqan emes, Aq patsham halqymnyń baǵyna endi bir 10 jyl tursa, aiaǵymyzdy nyq basyp keter edik».
Mine, osy siiaqty «aq patshamdar» suhbatta tolyp jatyr. Roza Baǵlanova Iosif Stalindi de, Nikita Hrýshev pen Leonid Brejnevti de jek kórmeidi eken.
Olarmen aradaǵy qarym-qatynastaryn, tipti keibir intimdik máselelerdi de sóz etip ketken.
Osynaý qoǵamdyq oiǵa mysqal da paidasy joq, jeke bastyń kórgen-túigenin jariialaý arqyly álgi gazet ne utpaq? Álde Roza Tájibaiqyzynyń «aq patsham» degen sózin jariialaý úshin paidalanyp otyr ma?
Jalpylai alǵanda, «aq patsham» sózi de osy «aq patshamdy» sát saiyn qaitalaityn Roza Baǵlanovanyń bul suhbaty álgi gazettiń bedeline bedel qospasy anyq. Totalitarlyq júieden qoǵamdyq sanasy álsirep, ázer shyqqan buqara halyqty demokratiiaǵa úiretýdiń ornyna, orta ǵasyrlyq diktatýra oqpanyna qarai súirep, onyń sanasyna sen úshin patsha oilaidy, sen ol jóninde bil dep nasihat júrgizý eliniń bolashaǵyn oilaýdan týǵan áreket emes.
1999 jyl
