Nazarbaev Trampty ne sebepti qoldaitynyn aitty
Osydan birneshe kún buryn Donald Tramp «Prezidenttik qyzmetke kirisken kúni AQSh-ty Trans-Tynyq muhity áriptestiginen shyǵarýdy bastaimyn» degen bolatyn. Nursultan Nazarbaevtyń Trampty qoldaý sebebi onyń osy málimdemesimen tikelei bailanysty.
Trans-Tynyq muhity áriptestigi nemese basqasha aitqanda Tynyq muhity elderi áriptestigi – AQSh prezidenti Barak Obama iske asyrýǵa jaqyndaǵan iri joba. Oǵan Aziia-Tynyq muhity aimaǵyndaǵy 12 el: Avstraliia, AQSh, Brýnei, Vetnam, Jańa Zelandiia, Japoniia, Kanada, Malaiziia, Meksika, Perý, Singapýr jáne Chili kiredi. Maqsaty – osy elder arasynda keden salyǵyn alyp tastap erkin saýda aimaǵyn qurý. Iaǵni, ol Eýropalyq odaqqa uqsas birlestik. Tek odan áldeqaida iri. Tynyq muhity áriptestigine kiretin elderge álemdik jalpy ónimniń 40%-y, álemdik saýda ainalymynyń tórtten bir bóligi tiesili. 12 elde 800 mln adam turady. Bul Eýroodaqtan eki ese, al Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtan 4,5 esege jýyq kóp.
Alaida, Tynyq muhity birlestigine osy aimaqta turǵan Qytai kirmeidi. «AQSh ony Qytaidyń ósýin tejeý maqsatynda quryp jatyr» degen joramal bar. Sinhýa agenttigi atalǵan kelisim týraly «Obama ákimshiligi geosaiasi strategiiasynyń ekonomikalyq bóligi, Vashingtondy aimaqtaǵy absoliýtti ústemdikke jetkizýdi kózdeidi» dep jazdy.
AQSh-tyń ózinde bul kelisimdi synaýshylar kóp. Onyń arqasynda korporatsiialar memlekettermen sottasýǵa múmkindik alýy yqtimal degen pikir aitylady. Taǵy bir qaýip, Tynyq muhity áriptestigi oǵan qatysatyn elder arasynda jumys oryndary úshin básekelestikti kúsheitedi. Donald Tramp bolsa, kásiporyndar men jumys oryndaryn AQSh-qa qaitarýdy maqsat etip otyr. Tynyq muhity áriptestigin ol Qurama Shtattardyń ekonomikasy úshin óte ziiandy sanaidy. Odan shyǵý kerektigin Tramp kópten beri aityp keledi. Bul onyń prezidenttik sailaý aldyndaǵy basty ýádelerdiń biri boldy. Tramp aimaqtyq saýda odaqtary emes, ekijaqty saýda kelisimderi tiimdi dep esepteidi.
Endi Prezident Nazarbaevtyń Bloomberg agenttigine bergen suhbatta aitqan sózine nazar aýdaraiyq. «Ne bolyp jatyr, qarańyz. Taza saiasi turǵyda alaiyq, – dedi Qazaqstan basshysy. – Trans-Tynyq muhity áriptestigi deidi, onda – AQSh. Trans-Atlantika deidi, onda – Amerika men Eýropa. Al biz qaidamyz? Kartaǵa qaraiyqshy. Ortada biz, Resei, Qytai, Úndistan, Pákistan qaldyq. Onda bizge de birigýge týra keledi. Shanhai uiymy aiasynda nemese áldebir Eýraziialyq úlken birlestikke. Sonda Dúniejúzilik saýda uiymy qaida qaldy? Árkim ózine tartady. Erkin saýda-sattyq bolmaidy. Paternalizm bolady (úlkenderdiń kishilerge degenin jasatýǵa múmkindik beretin qarym-qatynas). Álemdik saýda buzylady. Kedergiler týady. Bul búkil dúniejúzi ekonomikasyna qaýipti. Taǵy da daǵdarys bolady. Tramp myrza mine osyǵan qarsy. Men osy úshin qatty qoldaimyn» dedi Memleket basshysy.
Birneshe memlekettiń aimaqtyq iri saýda odaǵy ózgelerdi uqsas birlestikter qurýǵa itermeleidi. Mundai áriptestik birinshiden, onyń óz ishinde múddeler qaishylyǵyn týǵyzýy múmkin. Ekinshiden, ol álemdik ekonomikanyń ózara básekeles birneshe aimaqtarǵa bólinýine aparyp soǵady. Prezident Nursultan Nazarbaevtyń álem ekonomikasynyń fragmenttelýi erkin saýdaǵa ziian keltiredi dep otyrǵan sebebi osy.
Erjan Ábdiraman
Derekkózi: «Egemen Qazaqstan» gazeti
