نازارباەۆ ترامپتى نە سەبەپتٸ قولدايتىنىن ايتتى
وسىدان بٸرنەشە كٷن بۇرىن دونالد ترامپ «پرەزيدەنتتٸك قىزمەتكە كٸرٸسكەن كٷنٸ اقش-تى ترانس-تىنىق مۇحيتى ەرٸپتەستٸگٸنەن شىعارۋدى باستايمىن» دەگەن بولاتىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ترامپتى قولداۋ سەبەبٸ ونىڭ وسى مەلٸمدەمەسٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى.
ترانس-تىنىق مۇحيتى ەرٸپتەستٸگٸ نەمەسە باسقاشا ايتقاندا تىنىق مۇحيتى ەلدەرٸ ەرٸپتەستٸگٸ – اقش پرەزيدەنتٸ باراك وباما ٸسكە اسىرۋعا جاقىنداعان ٸرٸ جوبا. وعان ازييا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى 12 ەل: اۆسترالييا, اقش, برۋنەي, ۆەتنام, جاڭا زەلاندييا, جاپونييا, كانادا, مالايزييا, مەكسيكا, پەرۋ, سينگاپۋر جەنە چيلي كٸرەدٸ. ماقساتى – وسى ەلدەر اراسىندا كەدەن سالىعىن الىپ تاستاپ ەركٸن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ. ياعني, ول ەۋروپالىق وداققا ۇقساس بٸرلەستٸك. تەك ودان ەلدەقايدا ٸرٸ. تىنىق مۇحيتى ەرٸپتەستٸگٸنە كٸرەتٸن ەلدەرگە ەلەمدٸك جالپى ٶنٸمنٸڭ 40%-ى, ەلەمدٸك ساۋدا اينالىمىنىڭ تٶرتتەن بٸر بٶلٸگٸ تيەسٸلٸ. 12 ەلدە 800 ملن ادام تۇرادى. بۇل ەۋرووداقتان ەكٸ ەسە, ال ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتان 4,5 ەسەگە جۋىق كٶپ.
الايدا, تىنىق مۇحيتى بٸرلەستٸگٸنە وسى ايماقتا تۇرعان قىتاي كٸرمەيدٸ. «اقش ونى قىتايدىڭ ٶسۋٸن تەجەۋ ماقساتىندا قۇرىپ جاتىر» دەگەن جورامال بار. سينحۋا اگەنتتٸگٸ اتالعان كەلٸسٸم تۋرالى «وباما ەكٸمشٸلٸگٸ گەوساياسي ستراتەگيياسىنىڭ ەكونوميكالىق بٶلٸگٸ, ۆاشينگتوندى ايماقتاعى ابسوليۋتتٸ ٷستەمدٸككە جەتكٸزۋدٸ كٶزدەيدٸ» دەپ جازدى.
اقش-تىڭ ٶزٸندە بۇل كەلٸسٸمدٸ سىناۋشىلار كٶپ. ونىڭ ارقاسىندا كورپوراتسييالار مەملەكەتتەرمەن سوتتاسۋعا مٷمكٸندٸك الۋى ىقتيمال دەگەن پٸكٸر ايتىلادى. تاعى بٸر قاۋٸپ, تىنىق مۇحيتى ەرٸپتەستٸگٸ وعان قاتىساتىن ەلدەر اراسىندا جۇمىس ورىندارى ٷشٸن بەسەكەلەستٸكتٸ كٷشەيتەدٸ. دونالد ترامپ بولسا, كەسٸپورىندار مەن جۇمىس ورىندارىن اقش-قا قايتارۋدى ماقسات ەتٸپ وتىر. تىنىق مۇحيتى ەرٸپتەستٸگٸن ول قۇراما شتاتتاردىڭ ەكونوميكاسى ٷشٸن ٶتە زيياندى سانايدى. ودان شىعۋ كەرەكتٸگٸن ترامپ كٶپتەن بەرٸ ايتىپ كەلەدٸ. بۇل ونىڭ پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ الدىنداعى باستى ۋەدەلەردٸڭ بٸرٸ بولدى. ترامپ ايماقتىق ساۋدا وداقتارى ەمەس, ەكٸجاقتى ساۋدا كەلٸسٸمدەرٸ تيٸمدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ.
ەندٸ پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ Bloomberg اگەنتتٸگٸنە بەرگەن سۇحباتتا ايتقان سٶزٸنە نازار اۋدارايىق. «نە بولىپ جاتىر, قاراڭىز. تازا ساياسي تۇرعىدا الايىق, – دەدٸ قازاقستان باسشىسى. – ترانس-تىنىق مۇحيتى ەرٸپتەستٸگٸ دەيدٸ, وندا – اقش. ترانس-اتلانتيكا دەيدٸ, وندا – امەريكا مەن ەۋروپا. ال بٸز قايدامىز? كارتاعا قارايىقشى. ورتادا بٸز, رەسەي, قىتاي, ٷندٸستان, پەكٸستان قالدىق. وندا بٸزگە دە بٸرٸگۋگە تۋرا كەلەدٸ. شانحاي ۇيىمى اياسىندا نەمەسە ەلدەبٸر ەۋرازييالىق ٷلكەن بٸرلەستٸككە. سوندا دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمى قايدا قالدى? ەركٸم ٶزٸنە تارتادى. ەركٸن ساۋدا-ساتتىق بولمايدى. پاتەرناليزم بولادى (ٷلكەندەردٸڭ كٸشٸلەرگە دەگەنٸن جاساتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قارىم-قاتىناس). ەلەمدٸك ساۋدا بۇزىلادى. كەدەرگٸلەر تۋادى. بۇل بٷكٸل دٷنيەجٷزٸ ەكونوميكاسىنا قاۋٸپتٸ. تاعى دا داعدارىس بولادى. ترامپ مىرزا مٸنە وسىعان قارسى. مەن وسى ٷشٸن قاتتى قولدايمىن» دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
بٸرنەشە مەملەكەتتٸڭ ايماقتىق ٸرٸ ساۋدا وداعى ٶزگەلەردٸ ۇقساس بٸرلەستٸكتەر قۇرۋعا يتەرمەلەيدٸ. مۇنداي ەرٸپتەستٸك بٸرٸنشٸدەن, ونىڭ ٶز ٸشٸندە مٷددەلەر قايشىلىعىن تۋعىزۋى مٷمكٸن. ەكٸنشٸدەن, ول ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ ٶزارا بەسەكەلەس بٸرنەشە ايماقتارعا بٶلٸنۋٸنە اپارىپ سوعادى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلەم ەكونوميكاسىنىڭ فراگمەنتتەلۋٸ ەركٸن ساۋداعا زييان كەلتٸرەدٸ دەپ وتىرعان سەبەبٸ وسى.
ەرجان ەبدٸرامان
دەرەككٶزٸ: «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
