– Dýlat aǵa, ótken sáýir-mamyr ailarynda respýblikamyzdyń kóptegen aimaqtarynda halyq jappai kóshege shyǵyp, «bilikke jer satylmasyn» dep talap qoiyp, narazylyqtaryn bildirdi. Bul jaittyń sebep-saldarynyń astarynda ne jatyr?
– Bul jaitqa qoǵamnyń barlyq salasynda ádilettiliktiń joqtyǵy, halyq arman-tilekterin, ótinishterin aityp bilik oryndaryna barsa, aýdannyń ákiminen bastap oblystyq ákimine deiin júre tyńdaityndyǵy sebep boldy dep oilaimyn. Keibir aýyldarda áli kúni jaryq joq. Kóshelerde batpaq keship júrgen adamdardy telearnadan kúnde kóremiz. Balalar mektepke bara almai júr. Úileri qulaǵaly tur. Mal ustap mal baǵaiyn dese, jerleri joq. Búkil jerasty bailyǵymyzdy shetelderge berip qoidyq. Eń qymbat ýran, volfram, munai, kaltsii mys, altyn, jez qaida ketip jatyr? Mine bulardyń bári – jumbaq. Tek qana bilik basyndaǵy eki úsh adam ǵana biledi, boldy.
Premer-ministr Kárim Másimov prezidenttiń kóleńkesinde, mop-momaqan bolyp otyrýy kerek pe? Nege ol jer daýyna qatysty jaitty halyqtyń aldyna shyǵyp túsindirmeidi? Menińshe, qazirgi halyqtyń narazylyǵy tek qana jerge bailanysty týyndap otyrǵan joq. Bul – bizdiń eldegi kóp jyldardan beri qordalanǵan keleńsizdikterdiń jiyntyǵy dep oilaimyn. «Qazaqstannyń 1,7 mln gektar jerin satamyz, 25 jylǵa jalǵa beremiz» degen ekonomika ministri Erbolat Dosaevtyń sózinen soń, qazaq shydai almai kóshege shyqty.
– Endi osy jalpyhalyqtyq narazylyqty toqtatý múmkin be?
– Muny toqtatýdyń bir-aq joly bar. Prezident «Eshqandai da jer satylmaidy. Moratorii – ýaqytsha emes, máńgilik. Jalǵa berilse de, ózimizdiń azamattarǵa ǵana beriledi» dep halyqtyń aldyna shyǵyp aitýy kerek.
– Bul astyrtyn saiasat emes pe? Áitpese 25 jylda halyqty – jerden, al jas urpaqty – tilden, tarihtan, salt-dástúrden aiyrýǵa búgingi bilik nege sonsha qulshynyp otyr?
– Osyndai bir qupiia ekspantsiia bar siiaqty. Muny «ádeii qazaqty jer betinen joiý úshin jasalyp jatqan qastandyq pa?» dep oilaimyn. Aitaiyn deseń, aýzyń barmaidy. Teledidaryń túri anaý, tańerteńnen keshke deiin –arzanqol mýzyka, bitpeitin kontsert. Sol – ártister, sol – án... Myna ekrannan ana ekranǵa kóship júrgen – ártister. Alǵashqy kúni kórdik, «jaraidy» dedik. Olar birneshe kún qatarynan kórsetiledi. Keibir ánshiler sonshalyqty maǵan jeksuryn bolyp ketti. Kórgim kelmeidi. Sol baiaǵy ánderin aita beredi, aita beredi. Bir jańalyq qospaidy. Orystyń ánshilerine qarańyzshy. Úsh-tórt jyl saiyn baǵdarlamasyn ózgertip otyrady. Adamdy jalyqtyrmaidy, dramalyq obrazdarmen qoiylymdar jasaidy. Ándi janyn salyp aitady. Olarda keremet shyǵarmashylyq ósý bar. Qansha jerden patriot bolsam da, qazir «365» degen baǵdarlamalaryn kóremin. Adamnyń jan dúniesin baiytatyn keremet faktilerdi kóresiń. Álemdik deńgeidegi adamnyń quiqa shashyn shymyrlatatyn tańǵajaiyp oqiǵalar men taǵdyrlardy, imperatorlardyń ómirin kórsetedi. Al bizdiń teledidardy, tipti, olarmen salystyrýǵa da kelmeidi. Sheteldiń maǵynasyz serialdaryn shekteýsiz berýge qumarmyz. Sondaǵy maqsat ne? Halyqty dúbára qylyp, oilaý qabiletinen aiyrý ma?.
– Shetelden kelgen qazaqtarǵa azamattyq berýdi bilik túrli joldarmen toqtatqanynan habaryńyz bar shyǵar?
– Shetelden qazaqtardyń kóship kelý qarqyny táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary jaqsy bastaldy. Ekinshi tolqynmen 2001-2004 jyldar aralyǵynda kóptegen otbasy elimizdiń barlyq óńirlerine kóship keldi desem qatelespeimin. Keiin kóshi-qondy Senat pen Májilistiń bir aýyzdan toqtatyp tastaǵanyna tań qaldym. Olar úshin syrttan kelgen qazaqtan qorqýdyń basty sebebi jumyspen qamtý boldy dep oilaimyn. Jergilikti qazaqtardy jarytyp almai jatyp, syrttaǵy qazaqtyń áleýmetti jaǵdaiyn jaqsartý bilik úshin «kótere almaityn shoqpardy belińe bailaýmen birdei».
Jer, baspana, sý, jaryq, mektep, balabaqsha degen siiaqty áleýmettik máselelerdi sheshýge qabiletsiz shendiler qandastardyń kelýin toqtatý arqyly barlyq máseleni sheshemiz dep oilaityn bolýy kerek. Munyń syrtynda bizdiń elde qazaqtyń sanyn kóbeitpeýdi josparlaityn jasyryn institýttar bar sekildi. Olai dep oilaýyma birinshiden kóshi-qonnyń toqtaýy sebep. Ekinshiden, qazir mektep qabyrǵasynda oqyp júrgen 10 jasar qyzdarǵa jappai ekpe salý bastaldy. Bul ekpeler qyzdardyń jatyryna áser etetini, bolashaqta bala kótere almai qalaýy múmkin ekenin mamandar aityp jatyr. Soǵan qaraǵanda elimizde qazaq halqynyń sanyn azaitqysy keletin men aitqan jasyryn kúshter bar kúsh-jigerimen jumys jasap jatyr degen sóz. Jergilikti ult kóbeise, monomemleketke ainalady. Monomemleket bolǵan soń, zań, áleýmettik jaǵdailar ózgeredi emes pe? Sony boldyrtpaý úshin astyrtyn uiymdar jumys isteitin siiaqty. Osynyń ar jaǵynda ne tur?
Sanymyz az bolǵan soń, bizdiń únimiz joǵaryǵa estilmeidi. Basymyz qosylmaidy. Sodan keiin bizde baǵa da turaqtamaidy. Halyq qalai kún kórip jatyr? Onyń ailyǵy qansha? Bala-shaǵasyn qalai asyrap jatqany bir Allaǵa aian. Bir jemqor ustalsa, ornyna ekinshi bir jemqor keledi. Jemqorlyqpen kúresý komissiiasynyń bári de jemqorlyqtan quralaqan emes siiaqty kórinedi, maǵan...
– Áńgimeńizge rahmet Dýlat aǵa
Jumamurat Shámshi
