– دۋلات اعا, ٶتكەن سەۋٸر-مامىر ايلارىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ كٶپتەگەن ايماقتارىندا حالىق جاپپاي كٶشەگە شىعىپ, «بيلٸككە جەر ساتىلماسىن» دەپ تالاپ قويىپ, نارازىلىقتارىن بٸلدٸردٸ. بۇل جايتتىڭ سەبەپ-سالدارىنىڭ استارىندا نە جاتىر?
– بۇل جايتقا قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا ەدٸلەتتٸلٸكتٸڭ جوقتىعى, حالىق ارمان-تٸلەكتەرٸن, ٶتٸنٸشتەرٸن ايتىپ بيلٸك ورىندارىنا بارسا, اۋداننىڭ ەكٸمٸنەن باستاپ وبلىستىق ەكٸمٸنە دەيٸن جٷرە تىڭدايتىندىعى سەبەپ بولدى دەپ ويلايمىن. كەيبٸر اۋىلداردا ەلٸ كٷنٸ جارىق جوق. كٶشەلەردە باتپاق كەشٸپ جٷرگەن ادامداردى تەلەارنادان كٷندە كٶرەمٸز. بالالار مەكتەپكە بارا الماي جٷر. ٷيلەرٸ قۇلاعالى تۇر. مال ۇستاپ مال باعايىن دەسە, جەرلەرٸ جوق. بٷكٸل جەراستى بايلىعىمىزدى شەتەلدەرگە بەرٸپ قويدىق. ەڭ قىمبات ۋران, ۆولفرام, مۇناي, كالتسيي مىس, التىن, جەز قايدا كەتٸپ جاتىر? مٸنە بۇلاردىڭ بەرٸ – جۇمباق. تەك قانا بيلٸك باسىنداعى ەكٸ ٷش ادام عانا بٸلەدٸ, بولدى.
پرەمەر-مينيستر كەرٸم مەسٸموۆ پرەزيدەنتتٸڭ كٶلەڭكەسٸندە, موپ-موماقان بولىپ وتىرۋى كەرەك پە? نەگە ول جەر داۋىنا قاتىستى جايتتى حالىقتىڭ الدىنا شىعىپ تٷسٸندٸرمەيدٸ? مەنٸڭشە, قازٸرگٸ حالىقتىڭ نارازىلىعى تەك قانا جەرگە بايلانىستى تۋىنداپ وتىرعان جوق. بۇل – بٸزدٸڭ ەلدەگٸ كٶپ جىلداردان بەرٸ قوردالانعان كەلەڭسٸزدٸكتەردٸڭ جيىنتىعى دەپ ويلايمىن. «قازاقستاننىڭ 1,7 ملن گەكتار جەرٸن ساتامىز, 25 جىلعا جالعا بەرەمٸز» دەگەن ەكونوميكا مينيسترٸ ەربولات دوساەۆتىڭ سٶزٸنەن سوڭ, قازاق شىداي الماي كٶشەگە شىقتى.
– ەندٸ وسى جالپىحالىقتىق نارازىلىقتى توقتاتۋ مٷمكٸن بە?
– مۇنى توقتاتۋدىڭ بٸر-اق جولى بار. پرەزيدەنت «ەشقانداي دا جەر ساتىلمايدى. موراتوريي – ۋاقىتشا ەمەس, مەڭگٸلٸك. جالعا بەرٸلسە دە, ٶزٸمٸزدٸڭ ازاماتتارعا عانا بەرٸلەدٸ» دەپ حالىقتىڭ الدىنا شىعىپ ايتۋى كەرەك.
– بۇل استىرتىن ساياسات ەمەس پە? ەيتپەسە 25 جىلدا حالىقتى – جەردەن, ال جاس ۇرپاقتى – تٸلدەن, تاريحتان, سالت-دەستٷردەن ايىرۋعا بٷگٸنگٸ بيلٸك نەگە سونشا قۇلشىنىپ وتىر?
– وسىنداي بٸر قۇپييا ەكسپانتسييا بار سيياقتى. مۇنى «ەدەيٸ قازاقتى جەر بەتٸنەن جويۋ ٷشٸن جاسالىپ جاتقان قاستاندىق پا?» دەپ ويلايمىن. ايتايىن دەسەڭ, اۋزىڭ بارمايدى. تەلەديدارىڭ تٷرٸ اناۋ, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيٸن –ارزانقول مۋزىكا, بٸتپەيتٸن كونتسەرت. سول – ەرتٸستەر, سول – ەن... مىنا ەكراننان انا ەكرانعا كٶشٸپ جٷرگەن – ەرتٸستەر. العاشقى كٷنٸ كٶردٸك, «جارايدى» دەدٸك. ولار بٸرنەشە كٷن قاتارىنان كٶرسەتٸلەدٸ. كەيبٸر ەنشٸلەر سونشالىقتى ماعان جەكسۇرىن بولىپ كەتتٸ. كٶرگٸم كەلمەيدٸ. سول باياعى ەندەرٸن ايتا بەرەدٸ, ايتا بەرەدٸ. بٸر جاڭالىق قوسپايدى. ورىستىڭ ەنشٸلەرٸنە قاراڭىزشى. ٷش-تٶرت جىل سايىن باعدارلاماسىن ٶزگەرتٸپ وتىرادى. ادامدى جالىقتىرمايدى, درامالىق وبرازدارمەن قويىلىمدار جاسايدى. ەندٸ جانىن سالىپ ايتادى. ولاردا كەرەمەت شىعارماشىلىق ٶسۋ بار. قانشا جەردەن پاتريوت بولسام دا, قازٸر «365» دەگەن باعدارلامالارىن كٶرەمٸن. ادامنىڭ جان دٷنيەسٸن بايىتاتىن كەرەمەت فاكتٸلەردٸ كٶرەسٸڭ. ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ادامنىڭ قۇيقا شاشىن شىمىرلاتاتىن تاڭعاجايىپ وقيعالار مەن تاعدىرلاردى, يمپەراتورلاردىڭ ٶمٸرٸن كٶرسەتەدٸ. ال بٸزدٸڭ تەلەديداردى, تٸپتٸ, ولارمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدٸ. شەتەلدٸڭ ماعىناسىز سەريالدارىن شەكتەۋسٸز بەرۋگە قۇمارمىز. سونداعى ماقسات نە? حالىقتى دٷبەرا قىلىپ, ويلاۋ قابٸلەتٸنەن ايىرۋ ما?.
– شەتەلدەن كەلگەن قازاقتارعا ازاماتتىق بەرۋدٸ بيلٸك تٷرلٸ جولدارمەن توقتاتقانىنان حابارىڭىز بار شىعار?
– شەتەلدەن قازاقتاردىڭ كٶشٸپ كەلۋ قارقىنى تەۋەلسٸزدٸك العان العاشقى جىلدارى جاقسى باستالدى. ەكٸنشٸ تولقىنمەن 2001-2004 جىلدار ارالىعىندا كٶپتەگەن وتباسى ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸنە كٶشٸپ كەلدٸ دەسەم قاتەلەسپەيمٸن. كەيٸن كٶشٸ-قوندى سەنات پەن مەجٸلٸستٸڭ بٸر اۋىزدان توقتاتىپ تاستاعانىنا تاڭ قالدىم. ولار ٷشٸن سىرتتان كەلگەن قازاقتان قورقۋدىڭ باستى سەبەبٸ جۇمىسپەن قامتۋ بولدى دەپ ويلايمىن. جەرگٸلٸكتٸ قازاقتاردى جارىتىپ الماي جاتىپ, سىرتتاعى قازاقتىڭ ەلەۋمەتتٸ جاعدايىن جاقسارتۋ بيلٸك ٷشٸن «كٶتەرە المايتىن شوقپاردى بەلٸڭە بايلاۋمەن بٸردەي».
جەر, باسپانا, سۋ, جارىق, مەكتەپ, بالاباقشا دەگەن سيياقتى ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋگە قابٸلەتسٸز شەندٸلەر قانداستاردىڭ كەلۋٸن توقتاتۋ ارقىلى بارلىق مەسەلەنٸ شەشەمٸز دەپ ويلايتىن بولۋى كەرەك. مۇنىڭ سىرتىندا بٸزدٸڭ ەلدە قازاقتىڭ سانىن كٶبەيتپەۋدٸ جوسپارلايتىن جاسىرىن ينستيتۋتتار بار سەكٸلدٸ. ولاي دەپ ويلاۋىما بٸرٸنشٸدەن كٶشٸ-قوننىڭ توقتاۋى سەبەپ. ەكٸنشٸدەن, قازٸر مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىپ جٷرگەن 10 جاسار قىزدارعا جاپپاي ەكپە سالۋ باستالدى. بۇل ەكپەلەر قىزداردىڭ جاتىرىنا ەسەر ەتەتٸنٸ, بولاشاقتا بالا كٶتەرە الماي قالاۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ماماندار ايتىپ جاتىر. سوعان قاراعاندا ەلٸمٸزدە قازاق حالقىنىڭ سانىن ازايتقىسى كەلەتٸن مەن ايتقان جاسىرىن كٷشتەر بار كٷش-جٸگەرٸمەن جۇمىس جاساپ جاتىر دەگەن سٶز. جەرگٸلٸكتٸ ۇلت كٶبەيسە, مونومەملەكەتكە اينالادى. مونومەملەكەت بولعان سوڭ, زاڭ, ەلەۋمەتتٸك جاعدايلار ٶزگەرەدٸ ەمەس پە? سونى بولدىرتپاۋ ٷشٸن استىرتىن ۇيىمدار جۇمىس ٸستەيتٸن سيياقتى. وسىنىڭ ار جاعىندا نە تۇر?
سانىمىز از بولعان سوڭ, بٸزدٸڭ ٷنٸمٸز جوعارىعا ەستٸلمەيدٸ. باسىمىز قوسىلمايدى. سودان كەيٸن بٸزدە باعا دا تۇراقتامايدى. حالىق قالاي كٷن كٶرٸپ جاتىر? ونىڭ ايلىعى قانشا? بالا-شاعاسىن قالاي اسىراپ جاتقانى بٸر اللاعا ايان. بٸر جەمقور ۇستالسا, ورنىنا ەكٸنشٸ بٸر جەمقور كەلەدٸ. جەمقورلىقپەن كٷرەسۋ كوميسسيياسىنىڭ بەرٸ دە جەمقورلىقتان قۇرالاقان ەمەس سيياقتى كٶرٸنەدٸ, ماعان...
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت دۋلات اعا
جۇمامۇرات شەمشٸ
