Jas bolyp ta kórgen kúniń qurysyn» degen eken, Ábdirahman Jálel. Rasymen, zaman talabyna sai bilim alyp nemese ózge bir tirliktiń tetigin taba bilmese, qazirgi tańda eshkimge de ońai soqpasy anyq.
Salystyrmaly túrde alyp qaraǵanda, Qazaqstan – jas memleket, qazaqstandyqtar – jas ult. Sondyqtan eldegi jastarǵa qoldaý kórsetý memleketimizde eń ótkir de ózekti máseleniń biri.
El turǵyndarynyń 49 paiyzyn 29 jasqa deiingi jastar qurasa, 35 jasqa deiingiler qarasy 59 paiyzǵa jete-qabyl. Statistikalyq derekterge júginsek, búginde elimizde 15-35 jas aralyǵyndaǵy eńbekke qabiletti qazaqstandyq jastar – 5,7 millionǵa jetse, balalar men jasóspirimder qatary 5,8 million shamasynda.
Al bul jastardyń deni qazir nemen ainalysýda, olardy jumyspen qamtý joldary qandai, onyń ishinde oqymaǵan jastardyń orny qaida? Osy oraida biz elimizdegi jastardy qoldaýǵa baǵyttalǵan túrli baǵdarlamalarǵa baǵdar jasap kórgen edik.
Jastardy qoldaýǵa memleketimizde 1999 jyly qabyldanǵan jastar saiasatynyń tujyrymdamasy, 2004 jyly «QR memlekettik jastar saiasaty týraly» Zań jáne ózge de birqatar qujattar men baǵdarlamalar qabyldanyp, júzege asý ústinde. Bular óz kezeginde densaýlyq, bilim, eńbek jáne jumyspen qamtý syndy salalarda jastardyń quqyqtaryn qamtamasyz etip, shyǵarmashylyq áleýetterin arttyrýǵa múmkindik týdyrady.
Jastardy qoldaýǵa baǵyttalǵan Keshendi jospardyń sońǵysy 2020 jyldyń jeltoqsan aiynda qabyldanypty. Munda «qoljetimdi sporttan» bastap, jastardy jumyspen, turǵyn úimen qamtý, jas ǵalymdardyń startap jobalaryn demeý sekildi túrli baǵytta is-sharalar jobasy josparǵa engen.
Jospar 10 baǵyt boiynsha barlyǵy 55 tarmaqty qamtidy. Solardyń negizgileriniń birin atap óter bolsaq, mysaly, jastardy jumyspen qamtý jáne kásipkerlikti damytý úshin jaǵdai jasaý boiynsha 5 kólemdi pýnkt qarastyrylǵan.
Onyń birinshisi, jastardy, ásirese, aýyldyq jastardy NEET sanatyndaǵy jastardy jumysqa ornalastyrýǵa járdemdesý. Mundaǵy negizgi baǵdarlamanyń biri – «Jastar tájiribesi». Baǵdarlama oqý oryndaryn bitirgen jumyssyz túlekterge arnalǵan. Oqýyn támamdaǵan kez kelgen 29 jastan aspaǵan jas úsh jyl ishinde baǵdarlamaǵa qatysa alady. Buryn baǵdarlama boiynsha jumys isteý merzimi 6 ai bolsa, keiingi jyly 12 aiǵa deiin uzartyldy.
Sondai-aq, jastardyń eńbek naryǵyndaǵy básekege qabilettiligin arttyryp, jumys ornyna beiimdeý maqsatynda «Alǵashqy jumys orny» jobasy bar. Qatysý merzimi – 12 aidan 18 aiǵa deiin sozylady. Munda da jas shekteýi 29-ǵa deiin.
Túlekter úshin taǵy bir ońtaily jobanyń biri retinde «Urpaqtar kelisimshartyn» atap ótýge bolady. Joba maqsaty – zeinet jasyna jetken mamandardyń ornyn jastarmen almastyrý. Baǵdarlama aiasynda jas maman kópjyldyq tájiribesi bar zeinet jasyna jaqyndaǵan mamanmen tájiribe almasyp, keleshekte onyń ornyn basady.
NEET sanatyndaǵy jastar sanyn azaityp, ómirlik qiyn jaǵdaiǵa tap bolǵan jastardy qoldaý maqsatynda «Zhas Project» jobasy Almaty, Ulytaý, Qaraǵandy, Mańǵystaý, Jetisý, Túrkistan oblystarynda iske asyp keledi. Joba boiynsha jastar granttyq jáne tálimgerlik qoldaýdyń negizinde óz maqsat, ideialaryn júzege asyra alady.
Sondai-aq, joǵary oqý oryndarynyń túlekterin jumysqa ornalastyrý boiynsha bos oryndar jármeńkesi udaiy ótkizilip keledi. Onda iri biznes ókilderi, shaǵyn jáne orta kásipkerlik ieleri, memlekettik túrli mekemeler ózderindegi bos vakansiialarǵa mamandar shaqyrady.
«Gonnavigatsiia» atty endigi bir joba búgingi zamanǵa sai, suranysqa ie mamandyqtarǵa basymdyq beredi. Joba sheńberinde onlain formatta joǵary synyp oqýshylaryna túrli sheberlik saǵattary ótkiziledi. Munda kásiptik baǵdar berý, jobalyq oilaý, mansaptyq traektoriia qurý, emotsionaldyq intellekt, komandalyq jumys, sheshendik óner syndy qabiletterge basa mán berilip, solarmen jumys jasaý jaǵy úiretiledi. Sondai-aq, ekonomikanyń jetekshi salalarynyń mamandarymen, Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary men sheteldik ýniversitetterdiń túlekterimen kezdesýler ótkizilip turady. Atalmysh baǵdarlama joǵary synyp oqýshylaryn mamandyq tańdaýda psihologiialyq turǵyda daiarlap, onlain rejimdi testileýdi de uiymdastyrady.
Osy oraida, inkliýzivti qoǵam qurýǵa jáne damytýǵa baǵyttalǵan jastar bastamalaryn qoldaý máselesine de toqtalmai ótýge bolmas. Jastardy jumysqa tartý jáne kásipkerlik bastamalaryn qoldaý maqsatynda munda da bólingen granttardyń arqasynda birqatar jobalar iske asýda.
Jyl saiyn eńbek naryǵyna óziniń alǵashqy jumys ornyn izdep úsh júz myńnan astam jas qazaqstandyq shyǵady eken. Al joǵarydaǵydai túrli, san salany qamtityn jobalar belsendi jas úshin óz jumysyn taýyp, ary qarai ony turaqty jumys ornyna ainaldyrý qiynǵa soqpaýy tiis.
