"Kenesarynyń basy Qazaqstanda" - hannyń shópshegi akter Málik Ábdiraman
- Kenesary urpaqtary az qaldy dep estip jatamyz. Ol zamanda qyspaqqa ushyraǵan atalaryńyz óz urpaǵyn qalai saqtap qaldy?
"Qudai bergen úsh qyz, bir ulym bar. Qazirgi tirligim - kinoǵa túsý jáne jeke óner mektebim bar. Aǵaiyn birge júrsin degen nietpen ashqan ortaq kásibimiz bar. Sonymen de ainalysamyn.
Meniń ákemniń aty Aqyn, al atamnyń aty Ábdiraman onyń ákesiniń aty Jappar, onyń ákesi Kenesary han. Han Keneniń ákesiniń aty Qasym, al onyń ákesi Ábilmansur (Abylai han). Iaǵni shejire boiynsha: Aqyn-Ábdiraman-Jappar – Kenesary – Ábilmansur – Kórkem Ýáli – Qan Abylai. Segizinshi atamyzdy Qan Abylai emes jurt Qanisher Abylai dep te ataǵan. Qazirgi tańda Túrkistan oblysy, Ordabasy aýdany Tórearyq aýylynda turamyz. Aýylda tóreler, tóleńgitter jáne qoja rýlary da bar. Tóre rýy da óz ishinen bólinedi. Máselen, men Kenesary tóre bolsam, naǵashylarym qazy tóreler jáne aýylymyzda shoiyn tóreler de bar.
Bizdiń túbimiz - Kókshetaý óńiri. Kenesary han qaitys bolǵannan keiin onyń urpaqtaryna orystar kún kórsetpeidi. Sonyń saldarynan eń úlken uly Jappar túrmege qamalady. Jappardyń qasynda Beset batyr bolady. Ekeýiniń túrmeden qashyp shyǵýyna Eset batyrdyń áieli kómektesedi. Beset batyrdyń áieli erkek bolyp kiinip, sol jerdegi kúzetpen kelisip otyryp, Jappar men Esetti qamaýdan alyp shyǵady. Keiin Jappar men Beset ekeýi jolymyz bólek dep eki jaqqa ketedi.
Jalpy, Kenesarynyń 8 uly bolǵan, sol segiz ulynyń tek bireýiniń urpaǵy joq. Jappar babam inisi ońtústik jaqqa Syzdyq sultanǵa barady. Ol kezde Syzdyq batyr Qoqan handyǵymen birlesip, Resei basqynshylaryna qarsy kúresip jatqan edi. Jappar atam Ábdiraman men onyń inisi Úsendi alyp kele jatady. Alaida jol ortada Aqtóbe tóńireginde Úsen qaitys bolady. Biz osylaisha Ordabasy óńirine keldik. Qazirgi tańda Tórearyq aýylynda Kenesarynyń eki urpaǵy ómir súrip jatyr".
- Elimizde Han Keneniń bas súiegin qaitarý týraly usynystar jii aitylyp, úkimet deńgeiinde qozǵaldy. Buǵan kózqarasyńyz qandai? Áýlet bolyp atsalysyp júrsizder me?
"Jalpy, Kenesarynyń urpaqtary az. Shúkir, búgingi tańda áýlet - bes aǵaiyn. Kenesary babamnyń basyn jer anaǵa tapsyrýymyz kerek. Alla taǵalanyń jaratqan qasietti jer anasy bar. Babamnyń basyn sonda tapsyrmai eshqandai qudiret bolmaidy. Kenesarynyń bas súiegi kimde bolsa da, ol ony qorǵaidy. Iaǵni kelgen oqtardy qaǵyp tastap otyr. Bálkim, elimizge kelip qoiǵan ba dep joramaldaimyn.
Ekinshi dúniejúzilik soǵys bastalar aldynda keńes mamandary Aqsaq Temirdiń beiitin qazyp aldy. Olarǵa qazbańdar soǵys bolady dep eskertildi, biraq tyńdamady. Nemister Máskeýge jetýine 100 shaqyrym qalǵan edi, keiinnen máiitti qaita ornynan qoidy, soǵys ta toqtady. Sol siiaqty... Eger babamnyń basy jerge tapsyrylsa, bizdiń urpaqtarymyz bir qundy dúnie oilap tabady. Buǵan men kámil senemin. Ol kórshi elderimizge ses kórsete alatyndai dúnie bolýy múmkin".
- Túptep kelgende Shyńǵys hannyń urpaǵysyz... Tekti babańyzdan qalǵan erekshe qasietterińiz bar ma?
"Shyńǵys hannyń sol jaq jaýyrynyn da qal (esk – keibir óńirlerde meń) bolǵan. Barmaqtai qal Ábilmansurda odan keiin Kenesaryda bolǵan. Urpaqtan berilip kele jatqan erekshelik keiin Jappar babamda bolǵan. Keiin bul qal joǵalyp, 1975 jyly 8 aqpanda mende paida boldy. Búgingi tańda 49 jyl ótti, qal áli eshkimde joq.
Maǵan kóbi aýzyń dýaly dep aitady. Ylǵi barǵan jerimde sen aq sóileshi dep aityp otyrady. Men eshteńe kórmeimin, qulaǵyma eshkim sybyrlamaidy jáne aian da kelmeidi. Jai ǵana aitsam boldy týra oryndalady. Bir kúni dosyma ózara qaljyńdap, endi úsh qyzdan keiin uldy bolasyńdar dep aityp edim aitqanym aidai keldi. Toi basqaryp júrip, 7 jyl boiy kótermegen áieldiń tilegin estip, oǵan kelesi jyly osyndai aida, osyndai kúnde sizge qoshqardai ul beredi dedim, ol da oryndaldy. Dáli aitqan kúni qoshqardai uldy boldy".
- Bilikke baryp, el isine aralasýǵa bekinip pe dińiz?
"Maǵan biraz jumysty senip tapsyrdy. Men eshkimge táýeldi bolǵym kelmeidi. Bireýdiń aitýymen, sol adamnyń oiymen júre almaimyn. Bul suraqty aýylda kóp qoiady. Bir sportshy baýyrymyz "Qazaqty óner jaǵynan baǵyndyrdyńyz, ózińiz Kenesary hannyń tikelei urpaǵysyz ǵoi nege toi basqaryp, kinoǵa túsip júrsiz" dep surady. Men "tyńda baýyrym, Han Kene biraýyz sózimen kópti ózine erte bilgen. Men qazirgi tańda 500-600 adamnyń aldynda erkin sóilep, kópti basqaryp júrmin. Ekinshiden, Kenesary halyqtyń baqyty úshin kúresti, tek onyń emes qazaqtyń báriniń babasy batyr. Bes júz adamnyń aldynda sóilegen jaqsy ma, álde kóptiń aldynda tóbeles jaqsy ma" dep baýyryma qarsy suraq qoidym. Ol oilanyp turyp tóbelesken jaqsy dep jaýap berdi".
- Áleýmettik jeliden baiqasam qoǵam týraly aitar oiyńyz bar sekildi. El jaily jáne onyń bolashaǵy týraly ne oilaisyz?
"Bizdiń halyq "Jańa Qazaqstan" bolýǵa umtylyp jatyr. Menińshe, "Jańa Qazaqstanǵa" áli kemi 15-20 jyl kerek. Shyńǵys hannyń sózi bar "bastyǵy maqtanshaq bolsa, qasyndaǵylar jaǵympaz keledi" degen. Aitpaǵym, ókinishke qarai, ótken ǵasyrdyń basynda naǵyz ul ziialylary men batyrlarymyzdy óltirip tastady. Halqymyzǵa bas kótertpeitin saiasat júrgizildi. Qazirgi tańda kóbi qorqaq, qoian júrekter ǵana qaldy. Saldarynan qazaqtyń jaýy qazaq bolyp otyrǵan kezde ómir súrip jatyrmyz.
Halyq arasyndaǵy alaýyzdyq sol Kenesary hannyń kezinen bastaldy. Qazaqtyń teriskeiine kelgen orystar qazaqtyń shendi azamattaryn satyp aldy. Keiinnen kedei men baidyń arasy bóline bastady. Munyń zardabyn áli tartyp otyrmyz. Biz keide ózimizdi "tektimiz" dep artyq maqtap jiberemiz, biraq shyn máninde, eshkim eshkimdi qoldana almaidy. Tipti baýyr dep júrgen adamyń sen súringen kezde rahattanyp qaraityn zamanda ómir súrip jatyrmyz. Alla taǵala peiilderińe qarap beremin dedi, alaida bizdiń halyq bul ómir peiil men nietten turatynyn umytyp ketken siiaqty. Biz aram nietti bolyp bara jatyrmyz. Úkimetke, basshyǵa jala jabamyz, biraq másele ózimizde ekenin umytamyz. Jatyp alyp bárin jamandaityn, peiili tar adamdar kóbeiip barady"
Sýret: Massaget.kz kollajy
