"كەنەسارىنىڭ باسى قازاقستاندا" - حاننىڭ شٶپشەگٸ اكتەر مەلٸك ەبدٸرامان
- كەنەسارى ۇرپاقتارى از قالدى دەپ ەستٸپ جاتامىز. ول زاماندا قىسپاققا ۇشىراعان اتالارىڭىز ٶز ۇرپاعىن قالاي ساقتاپ قالدى?
"قۇداي بەرگەن ٷش قىز, بٸر ۇلىم بار. قازٸرگٸ تٸرلٸگٸم - كينوعا تٷسۋ جەنە جەكە ٶنەر مەكتەبٸم بار. اعايىن بٸرگە جٷرسٸن دەگەن نيەتپەن اشقان ورتاق كەسٸبٸمٸز بار. سونىمەن دە اينالىسامىن.
مەنٸڭ ەكەمنٸڭ اتى اقىن, ال اتامنىڭ اتى ەبدٸرامان ونىڭ ەكەسٸنٸڭ اتى جاپپار, ونىڭ ەكەسٸ كەنەسارى حان. حان كەنەنٸڭ ەكەسٸنٸڭ اتى قاسىم, ال ونىڭ ەكەسٸ ەبٸلمانسۇر (ابىلاي حان). ياعني شەجٸرە بويىنشا: اقىن-ەبدٸرامان-جاپپار – كەنەسارى – ەبٸلمانسۇر – كٶركەم ۋەلي – قان ابىلاي. سەگٸزٸنشٸ اتامىزدى قان ابىلاي ەمەس جۇرت قانٸشەر ابىلاي دەپ تە اتاعان. قازٸرگٸ تاڭدا تٷركٸستان وبلىسى, ورداباسى اۋدانى تٶرەارىق اۋىلىندا تۇرامىز. اۋىلدا تٶرەلەر, تٶلەڭگٸتتەر جەنە قوجا رۋلارى دا بار. تٶرە رۋى دا ٶز ٸشٸنەن بٶلٸنەدٸ. مەسەلەن, مەن كەنەسارى تٶرە بولسام, ناعاشىلارىم قازى تٶرەلەر جەنە اۋىلىمىزدا شويىن تٶرەلەر دە بار.
بٸزدٸڭ تٷبٸمٸز - كٶكشەتاۋ ٶڭٸرٸ. كەنەسارى حان قايتىس بولعاننان كەيٸن ونىڭ ۇرپاقتارىنا ورىستار كٷن كٶرسەتپەيدٸ. سونىڭ سالدارىنان ەڭ ٷلكەن ۇلى جاپپار تٷرمەگە قامالادى. جاپپاردىڭ قاسىندا بەسەت باتىر بولادى. ەكەۋٸنٸڭ تٷرمەدەن قاشىپ شىعۋىنا ەسەت باتىردىڭ ەيەلٸ كٶمەكتەسەدٸ. بەسەت باتىردىڭ ەيەلٸ ەركەك بولىپ كيٸنٸپ, سول جەردەگٸ كٷزەتپەن كەلٸسٸپ وتىرىپ, جاپپار مەن ەسەتتٸ قاماۋدان الىپ شىعادى. كەيٸن جاپپار مەن بەسەت ەكەۋٸ جولىمىز بٶلەك دەپ ەكٸ جاققا كەتەدٸ.
جالپى, كەنەسارىنىڭ 8 ۇلى بولعان, سول سەگٸز ۇلىنىڭ تەك بٸرەۋٸنٸڭ ۇرپاعى جوق. جاپپار بابام ٸنٸسٸ وڭتٷستٸك جاققا سىزدىق سۇلتانعا بارادى. ول كەزدە سىزدىق باتىر قوقان حاندىعىمەن بٸرلەسٸپ, رەسەي باسقىنشىلارىنا قارسى كٷرەسٸپ جاتقان ەدٸ. جاپپار اتام ەبدٸرامان مەن ونىڭ ٸنٸسٸ ٷسەندٸ الىپ كەلە جاتادى. الايدا جول ورتادا اقتٶبە تٶڭٸرەگٸندە ٷسەن قايتىس بولادى. بٸز وسىلايشا ورداباسى ٶڭٸرٸنە كەلدٸك. قازٸرگٸ تاڭدا تٶرەارىق اۋىلىندا كەنەسارىنىڭ ەكٸ ۇرپاعى ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر".
- ەلٸمٸزدە حان كەنەنٸڭ باس سٷيەگٸن قايتارۋ تۋرالى ۇسىنىستار جيٸ ايتىلىپ, ٷكٸمەت دەڭگەيٸندە قوزعالدى. بۇعان كٶزقاراسىڭىز قانداي? ەۋلەت بولىپ اتسالىسىپ جٷرسٸزدەر مە?
"جالپى, كەنەسارىنىڭ ۇرپاقتارى از. شٷكٸر, بٷگٸنگٸ تاڭدا ەۋلەت - بەس اعايىن. كەنەسارى بابامنىڭ باسىن جەر اناعا تاپسىرۋىمىز كەرەك. اللا تاعالانىڭ جاراتقان قاسيەتتٸ جەر اناسى بار. بابامنىڭ باسىن سوندا تاپسىرماي ەشقانداي قۇدٸرەت بولمايدى. كەنەسارىنىڭ باس سٷيەگٸ كٸمدە بولسا دا, ول ونى قورعايدى. ياعني كەلگەن وقتاردى قاعىپ تاستاپ وتىر. بەلكٸم, ەلٸمٸزگە كەلٸپ قويعان با دەپ جورامالدايمىن.
ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس باستالار الدىندا كەڭەس ماماندارى اقساق تەمٸردٸڭ بەيٸتٸن قازىپ الدى. ولارعا قازباڭدار سوعىس بولادى دەپ ەسكەرتٸلدٸ, بٸراق تىڭدامادى. نەمٸستەر مەسكەۋگە جەتۋٸنە 100 شاقىرىم قالعان ەدٸ, كەيٸننەن مەيٸتتٸ قايتا ورنىنان قويدى, سوعىس تا توقتادى. سول سيياقتى... ەگەر بابامنىڭ باسى جەرگە تاپسىرىلسا, بٸزدٸڭ ۇرپاقتارىمىز بٸر قۇندى دٷنيە ويلاپ تابادى. بۇعان مەن كەمٸل سەنەمٸن. ول كٶرشٸ ەلدەرٸمٸزگە سەس كٶرسەتە الاتىنداي دٷنيە بولۋى مٷمكٸن".
- تٷپتەپ كەلگەندە شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعىسىز... تەكتٸ باباڭىزدان قالعان ەرەكشە قاسيەتتەرٸڭٸز بار ما?
"شىڭعىس حاننىڭ سول جاق جاۋىرىنىن دا قال (ەسك – كەيبٸر ٶڭٸرلەردە مەڭ) بولعان. بارماقتاي قال ەبٸلمانسۇردا ودان كەيٸن كەنەسارىدا بولعان. ۇرپاقتان بەرٸلٸپ كەلە جاتقان ەرەكشەلٸك كەيٸن جاپپار بابامدا بولعان. كەيٸن بۇل قال جوعالىپ, 1975 جىلى 8 اقپاندا مەندە پايدا بولدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا 49 جىل ٶتتٸ, قال ەلٸ ەشكٸمدە جوق.
ماعان كٶبٸ اۋزىڭ دۋالى دەپ ايتادى. ىلعي بارعان جەرٸمدە سەن اق سٶيلەشٸ دەپ ايتىپ وتىرادى. مەن ەشتەڭە كٶرمەيمٸن, قۇلاعىما ەشكٸم سىبىرلامايدى جەنە ايان دا كەلمەيدٸ. جاي عانا ايتسام بولدى تۋرا ورىندالادى. بٸر كٷنٸ دوسىما ٶزارا قالجىڭداپ, ەندٸ ٷش قىزدان كەيٸن ۇلدى بولاسىڭدار دەپ ايتىپ ەدٸم ايتقانىم ايداي كەلدٸ. توي باسقارىپ جٷرٸپ, 7 جىل بويى كٶتەرمەگەن ەيەلدٸڭ تٸلەگٸن ەستٸپ, وعان كەلەسٸ جىلى وسىنداي ايدا, وسىنداي كٷندە سٸزگە قوشقارداي ۇل بەرەدٸ دەدٸم, ول دا ورىندالدى. دەلٸ ايتقان كٷنٸ قوشقارداي ۇلدى بولدى".
- بيلٸككە بارىپ, ەل ٸسٸنە ارالاسۋعا بەكٸنٸپ پە دٸڭٸز?
"ماعان بٸراز جۇمىستى سەنٸپ تاپسىردى. مەن ەشكٸمگە تەۋەلدٸ بولعىم كەلمەيدٸ. بٸرەۋدٸڭ ايتۋىمەن, سول ادامنىڭ ويىمەن جٷرە المايمىن. بۇل سۇراقتى اۋىلدا كٶپ قويادى. بٸر سپورتشى باۋىرىمىز "قازاقتى ٶنەر جاعىنان باعىندىردىڭىز, ٶزٸڭٸز كەنەسارى حاننىڭ تٸكەلەي ۇرپاعىسىز عوي نەگە توي باسقارىپ, كينوعا تٷسٸپ جٷرسٸز" دەپ سۇرادى. مەن "تىڭدا باۋىرىم, حان كەنە بٸراۋىز سٶزٸمەن كٶپتٸ ٶزٸنە ەرتە بٸلگەن. مەن قازٸرگٸ تاڭدا 500-600 ادامنىڭ الدىندا ەركٸن سٶيلەپ, كٶپتٸ باسقارىپ جٷرمٸن. ەكٸنشٸدەن, كەنەسارى حالىقتىڭ باقىتى ٷشٸن كٷرەستٸ, تەك ونىڭ ەمەس قازاقتىڭ بەرٸنٸڭ باباسى باتىر. بەس جٷز ادامنىڭ الدىندا سٶيلەگەن جاقسى ما, ەلدە كٶپتٸڭ الدىندا تٶبەلەس جاقسى ما" دەپ باۋىرىما قارسى سۇراق قويدىم. ول ويلانىپ تۇرىپ تٶبەلەسكەن جاقسى دەپ جاۋاپ بەردٸ".
- ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن بايقاسام قوعام تۋرالى ايتار ويىڭىز بار سەكٸلدٸ. ەل جايلى جەنە ونىڭ بولاشاعى تۋرالى نە ويلايسىز?
"بٸزدٸڭ حالىق "جاڭا قازاقستان" بولۋعا ۇمتىلىپ جاتىر. مەنٸڭشە, "جاڭا قازاقستانعا" ەلٸ كەمٸ 15-20 جىل كەرەك. شىڭعىس حاننىڭ سٶزٸ بار "باستىعى ماقتانشاق بولسا, قاسىنداعىلار جاعىمپاز كەلەدٸ" دەگەن. ايتپاعىم, ٶكٸنٸشكە قاراي, ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا ناعىز ۇل زييالىلارى مەن باتىرلارىمىزدى ٶلتٸرٸپ تاستادى. حالقىمىزعا باس كٶتەرتپەيتٸن ساياسات جٷرگٸزٸلدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا كٶبٸ قورقاق, قويان جٷرەكتەر عانا قالدى. سالدارىنان قازاقتىڭ جاۋى قازاق بولىپ وتىرعان كەزدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز.
حالىق اراسىنداعى الاۋىزدىق سول كەنەسارى حاننىڭ كەزٸنەن باستالدى. قازاقتىڭ تەرٸسكەيٸنە كەلگەن ورىستار قازاقتىڭ شەندٸ ازاماتتارىن ساتىپ الدى. كەيٸننەن كەدەي مەن بايدىڭ اراسى بٶلٸنە باستادى. مۇنىڭ زاردابىن ەلٸ تارتىپ وتىرمىز. بٸز كەيدە ٶزٸمٸزدٸ "تەكتٸمٸز" دەپ ارتىق ماقتاپ جٸبەرەمٸز, بٸراق شىن مەنٸندە, ەشكٸم ەشكٸمدٸ قولدانا المايدى. تٸپتٸ باۋىر دەپ جٷرگەن ادامىڭ سەن سٷرٸنگەن كەزدە راحاتتانىپ قارايتىن زاماندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. اللا تاعالا پەيٸلدەرٸڭە قاراپ بەرەمٸن دەدٸ, الايدا بٸزدٸڭ حالىق بۇل ٶمٸر پەيٸل مەن نيەتتەن تۇراتىنىن ۇمىتىپ كەتكەن سيياقتى. بٸز ارام نيەتتٸ بولىپ بارا جاتىرمىز. ٷكٸمەتكە, باسشىعا جالا جابامىز, بٸراق مەسەلە ٶزٸمٸزدە ەكەنٸن ۇمىتامىز. جاتىپ الىپ بەرٸن جاماندايتىن, پەيٸلٸ تار ادامدار كٶبەيٸپ بارادى"
سۋرەت: Massaget.kz كوللاجى
