Joǵarǵy Sot otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq salasyndaǵy quqyq buzýshylarǵa jazany kúsheitýdi, «qamaqqa alý úilerin» qurýdy qoldaidy.
Joǵarǵy Sottyń qylmystyq ister jónindegi sot alqasynyń tóraǵasy Ábdirashid Júkenov otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq salasyndaǵy qylmystyq ister jáne ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly ister boiynsha sot praktikasy máseleleri boiynsha keńes ótkizdi. Talqylaýǵa Bas Prokýratýranyń, IIM-niń ókilderi, sýdialar, ǵalymdar men advokattar qatysty.
Keńesti asha otyryp, Á.Júkenov: «Otbasylyq qarym-qatynastardyń durys negizderin qalyptastyrý jáne saqtaý memlekettiń basym máseleleriniń biri bolyp tabylady. Qazirgi ýaqytta qoǵamda otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershilikti qatańdatý boiynsha ǵylymi daý jalǵasýda, - dep atap ótti.
Onyń aitýynsha, Qazaqstanda uryp-soǵý jáne densaýlyqqa qasaqana jeńil ziian keltirý quramdary birneshe ret Qylmystyq kodeksten ÁQBtK-ge aýystyrylǵan, bul ákimshilik jaýaptylyq sheńberinde quqyq buzýshylyqtardyń osy quramdaryn anyqtaýdyń joǵary tiimdiligin kórsetti. Osy ákimshilik quqyq buzýshylyqtardy qylmystyq sanatqa aýystyrýǵa bailanysty ózgerister, kerisinshe, eldegi turmystyq qylmystyń jaǵdaiyna teris áser etti.
Máselen, eger 2015 jylǵa deiin densaýlyǵyna jeńil ziian keltirgeni úshin 3,5-4 myńǵa jýyq otbasylyq deboshir ákimshilik jaýaptylyqqa tartylsa, onda jańa Qylmystyq kodekstiń qabyldanýymen ol 6 esege – 700-750-ge deiin azaiǵan. Keiin, 2017 jyldan bastap, osy quqyq buzýshylyqtardy QK-den ÁQBtK-ge aýystyrǵannan keiin olardy tirkeý 10 eseden astam ósti.
Á.Júkenov otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq salasyndaǵy quqyq buzýshylarǵa qatysty jazany kúsheitý qajettigin atap ótti. Spiker ákimshilik ister boiynsha júieli túrde tartylatyn adamdarǵa 45 nemese 60 táýlikke deiin qamaqqa alý jazasyn taǵaiyndaýǵa jáne eskertý túrindegi jazany alyp tastaýǵa jáne neǵurlym qatań sanktsiialar kózdeýdi oryndy dep sanaidy.
Odan keiin Á. Júkenov jýrnalisterge arnalǵan brifingte ákimshilik is sotqa qaraý úshin kelip túsken kezde, sot isterdiń jartysyn taraptardyń tatýlasqandary úshin toqtatý jiilep ketkenine alańdaýshylyq bildirdi. Jábirlenýshiniń aryzdy keri qaitaryp alý quqyǵy jazanyń bultartpaýshylyq qaǵidatynyń buzylýyna ákeledi. Spiker usaq qylmystyq teris qylyqtar men ákimshilik quqyq buzýshylyqtardy dereý qaraý boiynsha halyqaralyq standarttarǵa ótý mindetin belgiledi. Deboshir sotqa sol kúni, qajet bolsa alǵashqy táýlik ishinde kelýi kerek. Sonda tatýlasý, aiaýshylyq máseleleri joiylady», - dedi A.Júkenov.
JS quqyq buzýshylardy jaýapqa tartý protsesin jeńildetý qajettiligine barynsha nazar aýdarýda. Qylmystyq teris qylyqtar týraly ister boiynsha, onyń ishinde otbasylyq turmystyq zorlyq-zombylyq salasynda politsiia quqyǵy modeli boiynsha jekelegen ońailatylǵan is júrgizý bolýǵa tiis. Problema retinde aldymen otbasylyq deboshirler men usaq qylmyskerlerdi ustaityn «qamaqqa alý úileri» dep atalatyn jeke oryndardyń joqtyǵyn kórsetedi. Memleket atalǵan problemanyń ózektiligin túsine otyryp, qamaqqa alý úilerin qurý jóninde sharalar qabyldaýy tiis, onda keshendi profilaktikalyq jumystar júrgiziletin bolady.
Qylmystyq teris qylyqtar týraly kodeks qabyldanyp, teris qylyqtar men keibir aiqyn qylmystardy da Qylmystyq kodeksten aýystyrý qajet. Ákimshilik qamaqqa alýǵa, shyǵaryp jiberýge jáne basqa da jaza túrlerine ákep soǵatyn ÁQBtK-den keibir jazalardy da qosý kerek. ÁQBtK-de memlekettik organdar sottyń sheshiminsiz óz betinshe jaza qoldana alatyn ákimshilik quqyq buzýshylyqty ǵana saqtaý, qoǵamdyq jumystar túrindegi jazalar boiynsha oryndaý tetigin kózdeý qajet.
Turmystyq zorlyq-zombylyq salasyndaǵy ister boiynsha jábirlenýshilerdiń quqyqtaryn qamtamasyz etý maqsatynda jeke tártip isteri boiynsha is júrgizýdi qysqartý jáne olardy jeke-jariia jáne jariia aiyptaý isteri sanatyna aýystyrý kerek. Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly ister boiynsha QPK-niń (QPK-niń 165-baby) balamasy boiynsha ony negizgi ákimshilik jazamen qatar qoldana otyryp, «jaqyndaýǵa tyiym salý» túrinde qosymsha májbúrleý sharalary kózdelsin.
«Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń profilaktikasy týraly» Zańǵa sáikes turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekkenderdi memleket kepildik bergen zań kómegin alýǵa quqyǵy bar adamdar qataryna qosý qajet.
Mundai isterdi qaraý, A.Júkenovtyń pikirinshe, ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly ister boiynsha is júrgizýmen uqsas tez júrgizilip, bei-bereket bolmaýy tiis.
Budan basqa, JS sot alqasynyń basshysy qylmystyń damýyna yqpal etetin sebepter men jaǵdailardy joiý maqsatynda jas ǵalymdardy osy qyzmetke tarta otyryp, qylmysqa bailanysty neǵurlym tereń zertteýlerdi júzege asyrý úshin kriminologiiany ǵylym retinde qaita qurýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
Bas Prokýrordyń orynbasary Áset Shyndaliev otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq boiynsha jazalardy qatańdatý sheńberinde júrgizilip jatqan jumystar týraly habardar etti. Máselen, aǵymdaǵy jyldyń mamyr aiynan bastap «kinálige materialdyq nemese ózge de táýeldi adamǵa qatysty» jańa saralaý belgisi engizildi. Májilis depýtattary QK-niń 106 jáne 107-baptarynan densaýlyqqa ortasha jáne aýyr ziian boiynsha «bas bostandyǵyn shekteý» túrindegi jazany alyp tastaýdy, tek bas bostandyǵynan aiyrý jazasyn ǵana qaldyrý boiynsha jańa túzetýler engizýdi pysyqtaýda.
Resmi derekter boiynsha, 2023 jyldyń 10 aiynda qazaqstandyq sottar 62 myńnan astam isti qaraǵan, onyń 56%-i (34 myń) taraptardyń tatýlasýyna bailanysty toqtatylǵan. JS sýdiasy Mádeniet Omarbekova politsiia organdary tarapynan profilaktikalyq jumystyń bolmaýy da problemalardyń biri ekenin atap ótti. Faktiler anyqtalýda, jazalaý sharalary taǵaiyndalýda, biraq bul deboshirlerdiń zańsyz áreketterdi jalǵastyrýyn toqtatpaidy.
Mundai isterdi qaraý praktikasy týraly aita otyryp, JS sýdiasy deboshirlerdiń derekteri engiziletin baza, sondai-aq olarǵa jekelegen ortalyqtar qurýdy usyndy. «Olarda keshendi profilaktikalyq jumystar júrgiziletin bolady. Eger mundai adam, mysaly, alkogolge táýeldilikten zardap shegetin bolsa, onda oǵan narkologtar, psihologtar kómek kórsetedi, ony ońaltý týraly másele týyndaidy», – dep sanaidy JS sýdiasy.
Advokat Áliia Ilkenova turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekken jábirlenýshilerdi memleket kepildik bergen zań kómegin alýǵa quqyǵy bar adamdardyń qataryna qosýdy usyndy. Onyń aitýynsha, bul shara turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna advokattarǵa tegin zańgerlik kómek alý quqyǵyn qamtamasyz etedi.
Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyqtyń ókili Bolat Beiisov jalpy kúsh-jigerdiń nazary turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalýy tiis dep sanaidy. Bul bilim deńgeii, quqyqtyq bilim, genderlik stereotipterdi alyp tastaý, salaýatty ómir salty men turmystyq ádetterdi nasihattaý bolyp tabylady.
Talqylaý qorytyndysy boiynsha problemalyq mindetterdi tiimdi sheshý úshin otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq salasyndaǵy zańdy odan ári reformalaý boiynsha birqatar usynystar qabyldandy.
