جوعارعى سوت وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلارعا جازانى كٷشەيتۋدٸ, «قاماققا الۋ ٷيلەرٸن» قۇرۋدى قولدايدى.
جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ٸستەر جٶنٸندەگٸ سوت القاسىنىڭ تٶراعاسى ەبدٸراشيد جٷكەنوۆ وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالاسىنداعى قىلمىستىق ٸستەر جەنە ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ٸستەر بويىنشا سوت پراكتيكاسى مەسەلەلەرٸ بويىنشا كەڭەس ٶتكٸزدٸ. تالقىلاۋعا باس پروكۋراتۋرانىڭ, ٸٸم-نٸڭ ٶكٸلدەرٸ, سۋديالار, عالىمدار مەن ادۆوكاتتار قاتىستى.
كەڭەستٸ اشا وتىرىپ, ە.جٷكەنوۆ: «وتباسىلىق قارىم-قاتىناستاردىڭ دۇرىس نەگٸزدەرٸن قالىپتاستىرۋ جەنە ساقتاۋ مەملەكەتتٸڭ باسىم مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قوعامدا وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قاتاڭداتۋ بويىنشا عىلىمي داۋ جالعاسۋدا, - دەپ اتاپ ٶتتٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ۇرىپ-سوعۋ جەنە دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭٸل زييان كەلتٸرۋ قۇرامدارى بٸرنەشە رەت قىلمىستىق كودەكستەن ەقبتك-گە اۋىستىرىلعان, بۇل ەكٸمشٸلٸك جاۋاپتىلىق شەڭبەرٸندە قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ وسى قۇرامدارىن انىقتاۋدىڭ جوعارى تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتتٸ. وسى ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى قىلمىستىق ساناتقا اۋىستىرۋعا بايلانىستى ٶزگەرٸستەر, كەرٸسٸنشە, ەلدەگٸ تۇرمىستىق قىلمىستىڭ جاعدايىنا تەرٸس ەسەر ەتتٸ.
مەسەلەن, ەگەر 2015 جىلعا دەيٸن دەنساۋلىعىنا جەڭٸل زييان كەلتٸرگەنٸ ٷشٸن 3,5-4 مىڭعا جۋىق وتباسىلىق دەبوشير ەكٸمشٸلٸك جاۋاپتىلىققا تارتىلسا, وندا جاڭا قىلمىستىق كودەكستٸڭ قابىلدانۋىمەن ول 6 ەسەگە – 700-750-گە دەيٸن ازايعان. كەيٸن, 2017 جىلدان باستاپ, وسى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى قك-دەن ەقبتك-گە اۋىستىرعاننان كەيٸن ولاردى تٸركەۋ 10 ەسەدەن استام ٶستٸ.
ە.جٷكەنوۆ وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلارعا قاتىستى جازانى كٷشەيتۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. سپيكەر ەكٸمشٸلٸك ٸستەر بويىنشا جٷيەلٸ تٷردە تارتىلاتىن ادامدارعا 45 نەمەسە 60 تەۋلٸككە دەيٸن قاماققا الۋ جازاسىن تاعايىنداۋعا جەنە ەسكەرتۋ تٷرٸندەگٸ جازانى الىپ تاستاۋعا جەنە نەعۇرلىم قاتاڭ سانكتسييالار كٶزدەۋدٸ ورىندى دەپ سانايدى.
ودان كەيٸن ە. جٷكەنوۆ جۋرناليستەرگە ارنالعان بريفينگتە ەكٸمشٸلٸك ٸس سوتقا قاراۋ ٷشٸن كەلٸپ تٷسكەن كەزدە, سوت ٸستەردٸڭ جارتىسىن تاراپتاردىڭ تاتۋلاسقاندارى ٷشٸن توقتاتۋ جيٸلەپ كەتكەنٸنە الاڭداۋشىلىق بٸلدٸردٸ. جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ ارىزدى كەرٸ قايتارىپ الۋ قۇقىعى جازانىڭ بۇلتارتپاۋشىلىق قاعيداتىنىڭ بۇزىلۋىنا ەكەلەدٸ. سپيكەر ۇساق قىلمىستىق تەرٸس قىلىقتار مەن ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى دەرەۋ قاراۋ بويىنشا حالىقارالىق ستاندارتتارعا ٶتۋ مٸندەتٸن بەلگٸلەدٸ. دەبوشير سوتقا سول كٷنٸ, قاجەت بولسا العاشقى تەۋلٸك ٸشٸندە كەلۋٸ كەرەك. سوندا تاتۋلاسۋ, اياۋشىلىق مەسەلەلەرٸ جويىلادى», - دەدٸ ا.جٷكەنوۆ.
جس قۇقىق بۇزۋشىلاردى جاۋاپقا تارتۋ پروتسەسٸن جەڭٸلدەتۋ قاجەتتٸلٸگٸنە بارىنشا نازار اۋدارۋدا. قىلمىستىق تەرٸس قىلىقتار تۋرالى ٸستەر بويىنشا, ونىڭ ٸشٸندە وتباسىلىق تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالاسىندا پوليتسييا قۇقىعى مودەلٸ بويىنشا جەكەلەگەن وڭايلاتىلعان ٸس جٷرگٸزۋ بولۋعا تيٸس. پروبلەما رەتٸندە الدىمەن وتباسىلىق دەبوشيرلەر مەن ۇساق قىلمىسكەرلەردٸ ۇستايتىن «قاماققا الۋ ٷيلەرٸ» دەپ اتالاتىن جەكە ورىنداردىڭ جوقتىعىن كٶرسەتەدٸ. مەملەكەت اتالعان پروبلەمانىڭ ٶزەكتٸلٸگٸن تٷسٸنە وتىرىپ, قاماققا الۋ ٷيلەرٸن قۇرۋ جٶنٸندە شارالار قابىلداۋى تيٸس, وندا كەشەندٸ پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار جٷرگٸزٸلەتٸن بولادى.
قىلمىستىق تەرٸس قىلىقتار تۋرالى كودەكس قابىلدانىپ, تەرٸس قىلىقتار مەن كەيبٸر ايقىن قىلمىستاردى دا قىلمىستىق كودەكستەن اۋىستىرۋ قاجەت. ەكٸمشٸلٸك قاماققا الۋعا, شىعارىپ جٸبەرۋگە جەنە باسقا دا جازا تٷرلەرٸنە ەكەپ سوعاتىن ەقبتك-دەن كەيبٸر جازالاردى دا قوسۋ كەرەك. ەقبتك-دە مەملەكەتتٸك ورگاندار سوتتىڭ شەشٸمٸنسٸز ٶز بەتٸنشە جازا قولدانا الاتىن ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىقتى عانا ساقتاۋ, قوعامدىق جۇمىستار تٷرٸندەگٸ جازالار بويىنشا ورىنداۋ تەتٸگٸن كٶزدەۋ قاجەت.
تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالاسىنداعى ٸستەر بويىنشا جەبٸرلەنۋشٸلەردٸڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جەكە تەرتٸپ ٸستەرٸ بويىنشا ٸس جٷرگٸزۋدٸ قىسقارتۋ جەنە ولاردى جەكە-جارييا جەنە جارييا ايىپتاۋ ٸستەرٸ ساناتىنا اۋىستىرۋ كەرەك. ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ٸستەر بويىنشا قپك-نٸڭ (قپك-نٸڭ 165-بابى) بالاماسى بويىنشا ونى نەگٸزگٸ ەكٸمشٸلٸك جازامەن قاتار قولدانا وتىرىپ, «جاقىنداۋعا تىيىم سالۋ» تٷرٸندە قوسىمشا مەجبٷرلەۋ شارالارى كٶزدەلسٸن.
«تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭعا سەيكەس تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەندەردٸ مەملەكەت كەپٸلدٸك بەرگەن زاڭ كٶمەگٸن الۋعا قۇقىعى بار ادامدار قاتارىنا قوسۋ قاجەت.
مۇنداي ٸستەردٸ قاراۋ, ا.جٷكەنوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ٸستەر بويىنشا ٸس جٷرگٸزۋمەن ۇقساس تەز جٷرگٸزٸلٸپ, بەي-بەرەكەت بولماۋى تيٸس.
بۇدان باسقا, جس سوت القاسىنىڭ باسشىسى قىلمىستىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتٸن سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى جويۋ ماقساتىندا جاس عالىمداردى وسى قىزمەتكە تارتا وتىرىپ, قىلمىسقا بايلانىستى نەعۇرلىم تەرەڭ زەرتتەۋلەردٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن كريمينولوگييانى عىلىم رەتٸندە قايتا قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ.
باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى ەسەت شىنداليەۆ وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بويىنشا جازالاردى قاتاڭداتۋ شەڭبەرٸندە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى حاباردار ەتتٸ. مەسەلەن, اعىمداعى جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ «كٸنەلٸگە ماتەريالدىق نەمەسە ٶزگە دە تەۋەلدٸ ادامعا قاتىستى» جاڭا سارالاۋ بەلگٸسٸ ەنگٸزٸلدٸ. مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى قك-نٸڭ 106 جەنە 107-باپتارىنان دەنساۋلىققا ورتاشا جەنە اۋىر زييان بويىنشا «باس بوستاندىعىن شەكتەۋ» تٷرٸندەگٸ جازانى الىپ تاستاۋدى, تەك باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن عانا قالدىرۋ بويىنشا جاڭا تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋدٸ پىسىقتاۋدا.
رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, 2023 جىلدىڭ 10 ايىندا قازاقستاندىق سوتتار 62 مىڭنان استام ٸستٸ قاراعان, ونىڭ 56%-ٸ (34 مىڭ) تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋىنا بايلانىستى توقتاتىلعان. جس سۋدياسى مەدەنيەت وماربەكوۆا پوليتسييا ورگاندارى تاراپىنان پروفيلاكتيكالىق جۇمىستىڭ بولماۋى دا پروبلەمالاردىڭ بٸرٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. فاكتٸلەر انىقتالۋدا, جازالاۋ شارالارى تاعايىندالۋدا, بٸراق بۇل دەبوشيرلەردٸڭ زاڭسىز ەرەكەتتەردٸ جالعاستىرۋىن توقتاتپايدى.
مۇنداي ٸستەردٸ قاراۋ پراكتيكاسى تۋرالى ايتا وتىرىپ, جس سۋدياسى دەبوشيرلەردٸڭ دەرەكتەرٸ ەنگٸزٸلەتٸن بازا, سونداي-اق ولارعا جەكەلەگەن ورتالىقتار قۇرۋدى ۇسىندى. «ولاردا كەشەندٸ پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار جٷرگٸزٸلەتٸن بولادى. ەگەر مۇنداي ادام, مىسالى, الكوگولگە تەۋەلدٸلٸكتەن زارداپ شەگەتٸن بولسا, وندا وعان ناركولوگتار, پسيحولوگتار كٶمەك كٶرسەتەدٸ, ونى وڭالتۋ تۋرالى مەسەلە تۋىندايدى», – دەپ سانايدى جس سۋدياسى.
ادۆوكات ەلييا يلكەنوۆا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەن جەبٸرلەنۋشٸلەردٸ مەملەكەت كەپٸلدٸك بەرگەن زاڭ كٶمەگٸن الۋعا قۇقىعى بار ادامداردىڭ قاتارىنا قوسۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل شارا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا ادۆوكاتتارعا تەگٸن زاڭگەرلٸك كٶمەك الۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتەدٸ.
ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق ورتالىقتىڭ ٶكٸلٸ بولات بەيٸسوۆ جالپى كٷش-جٸگەردٸڭ نازارى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالۋى تيٸس دەپ سانايدى. بۇل بٸلٸم دەڭگەيٸ, قۇقىقتىق بٸلٸم, گەندەرلٸك ستەرەوتيپتەردٸ الىپ تاستاۋ, سالاۋاتتى ٶمٸر سالتى مەن تۇرمىستىق ەدەتتەردٸ ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى.
تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا پروبلەمالىق مٸندەتتەردٸ تيٸمدٸ شەشۋ ٷشٸن وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالاسىنداعى زاڭدى ودان ەرٸ رەفورمالاۋ بويىنشا بٸرقاتار ۇسىنىستار قابىلداندى.
