2026 jyl Qazaqstanda Tsifrlandyrý jáne jasandy intellekt jyly dep jariialandy. Bul sheshim ǵylym salasynda jańa baǵyttardyń damýyna serpin berip, joǵary oqý oryndarynda zamanaýi tehnologiialardy keńinen engizýge jol ashyp otyr.
Máselen, Satbayev University elimizdegi jetekshi tehnikalyq zertteý ýniversiteti retinde jasandy intellekt pen nanotehnologiia salasynda birqatar jumysty júzege asyryp keledi. Joǵary oqý ornynda jasandy intellekt oqý protsesine qosylyp, bilim berý baǵdarlamalarynyń oqý josparlaryna engizilgen. Sonymen qatar jas zertteýshilerdiń ǵylymi jumystary da jasandy intellekt baǵytyndaǵy ózekti máselelerge baǵdarlanyp, ǵylymi jobalary men jumys protsesterin osy quraldyń kómegimen jeńildetý qarastyrylyp keledi. Bul týraly Sátbaev ýniversiteti, PhD doktory, qaýymdastyrylǵan professor, Ǵylymi jobalardy súiemeldeý jáne joǵary oqý ornynan keiingi bilim departamentiniń direktory Janar Jumadilova Dalanews.kz redaktsiiasyna bergen suhbatynda málimdedi.
Ǵalymnyń aitýynsha, 2025 jyly Ǵylym kúni qarsańynda Sátbaev ýniversitetinde Innovatsiialyq injiniring ortalyǵy aiasynda eki iri ǵylymi-zertteý zerthanasy ashylǵan.
“Atap aitqanda, “Kúrdeli qurylymdy bloktardan kendi óndirý tehnologiialaryn sandyq jáne kompiýterlik modeldeý” men “Nanotehnologiia jáne nanomaterialdar” ǵylymi-zertteý zerthanalary iske qosyldy. Alǵashqy zerthana sheńberinde karerler men shahtalarda ken óndirýdiń qajetti sapasy men kólemin qamtamasyz etý úshin jerasty qazý-júkteý jumystarynyń parametrlerin avtomatty túrde anyqtaityn jańa analitikalyq ádis pen baǵdarlamalyq modýl ázirlengen. Bul ázirlemelerge qazirgi tańda taý-ken salasyndaǵy birqatar iri kompaniialar qyzyǵýshylyq tanytyp, ony óndiristik protsesterge engizý múmkindigin qarastyryp otyr”, - deidi ol.
Janar Jumadilova nanotehnologiia salasynyń keiingi jyldary ǵylym men óndiristegi eń serpindi baǵyttardyń birine ainalǵanyn atap ótti.
“Bul sala materialdardyń beriktigin arttyrýǵa, energiia tiimdiligin joǵarylatýǵa, meditsinada jańa emdeý ádisterin engizýge jáne elektronikada joǵary ónimdi qurylǵylar jasaýǵa jol ashady. Nanotehnologiialyq zertteýler himiia, fizika, biologiia jáne injeneriia salalarynyń toǵysynda qarqyndy damyp keledi”, - dep qosty ol.
Ǵalym “Nanotehnologiia jáne nanomaterialdar” zerthanasynyń negizgi maqsatyna da toqtaldy. Onyń aitýynsha, zerthana ónerkásiptik qaldyqtardy keshendi óńdeýge arnalǵan resýrsty únemdeitin ozyq tehnologiialardy ázirleýge baǵyttalǵan.
“Bul baǵytta taý-ken óndirisiniń qosalqy ónimderin energetikada, qurylys salasynda jáne ekologiiada suranysqa ie fýnktsionaldy materialdarǵa ainaldyrý kózdelgen. Zerthanada geopolimerlerdi, kremnii dioksidin jáne jartylai ótkizgish qosylystardy sintezdeý boiynsha belsendi zertteýler júrgiziledi. Sondai-aq sýdy tazalaý júieleri úshin sapaly aktivtelgen kómir óndiriledi”, - dedi ol.
Osy mindetterdi júzege asyrý úshin zerthana zamanaýi materialdyq-tehnikalyq bazamen jabdyqtalǵan.
“Zerthanada kelesi analitikalyq jabdyqtar qoldanylady: skanerli elektrondyq mikroskop (SEM), bettik aýdandy taldaǵysh (BET ádisi), bólshek mólsherin taldaǵysh, iondyq hromatograf, Raman spektrometri, IK spektrometri, EPR spektrometri jáne indýktivti bailanysty plazmaly mass-spektrometr (ISP-MS). Tehnologiialyq jabdyqqa aktivtelgen kómirdi sintezdeýge arnalǵan jartylai ónerkásiptik qondyrǵy jáne kómirlendirý úshin joǵary temperatýraly peshter de bar. Mundai quraldar kesheni zattardyń qasietterin tereń zertteýden bastap tehnologiialardy masshtabtaýǵa deiingi tolyq tsikldi júrgizýge múmkindik beredi”, - deidi ǵalym.
Janar Jumadilova zerthananyń halyqaralyq standarttarǵa sai jabdyqtalǵanyn jáne munda otandyq ári sheteldik jas zertteýshilerdiń birlesip jumys istep jatqanyn da alǵa tartty. Aitýynsha, Qytai, Malaiziia, AQSh, Ulybritaniia sekildi elderdiń ǵalymdary da zerthana jumysyna qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
“Sonymen qatar zerthananyń ǵylymi zertteýler nátijesinde “Nano Engineering Centre” startap kompaniiasy quryldy. Bul startap nanotehnologiia, injeneriia, materialtaný jáne jaratylystaný men tehnikalyq ǵylymdardyń ózge de baǵyttary boiynsha qoldanbaly ári irgeli zertteýler júrgizýge mamandanǵan”, - dep atap ótti ol.
Búginde Sátbaev ýniversitetinde jasandy intellekt, tsifrlyq tehnologiialar jáne nanomaterialdar baǵyty boiynsha birqatar ǵylymi jáne ǵylymi-tehnikalyq jobalar júzege asyrylyp keledi. Bul bastamalar Qazaqstan Respýblikasynyń Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligine qarasty Ǵylym komitetiniń qoldaýymen oryndalyp jatyr.
“Atalǵan jobalardyń qatarynda "Qazaqmys" ken orny úshin keshendi geodinamikalyq monitoringke arnalǵan Web-GIS ázirleý, jiiligi joǵary kommýtatsiialy jáne kerneýdi tiimdi túrlendirý koeffitsienti joǵary inverteri bar, qos maqsatty, biriktirilgen kópqyrly (mýltikopterlik) platforma ázirleý, neirondyq jeliler negizinde sóileýshini taný, aýyl sharýashylyǵynda jasandy intellektke negizdelgen qoldaý júieleri, jylýmen qamtý júielerin tsifrlandyrý, qazaq tiliniń kóptildi ontologiiasyn avtomatty qurý, ekologiia men energetikaǵa arnalǵan jańa nanomaterialdar ázirleý sekildi bastamalar bar”, - dep qosty ǵalym.
Onyń sózinshe, atalǵan jobalar boiynsha alynǵan ǵylymi nátijeler Scopus jáne Web of Science derekqorlaryna engen Q1 jáne Q2 kvartildi halyqaralyq jýrnaldarda jariialanyp, joǵary baǵalanyp otyr.
Sarapshy jasandy intellekt pen nanotehnologiiany damytý arqyly elimizde ǵylymi-zertteý zerthanalary men ortalyqtarynyń bazasyn qalyptastyrý bolashaq mamandardy daiarlaýǵa, sondai-aq bilim, ǵylym, óndiris pen biznes arasyndaǵy ózara bailanysty kúsheitýge múmkindik beretinin jetkizdi.
