2026 jyl Qazaqstanda Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly dep jarıalandy. Bul sheshim ǵylym salasynda jańa baǵyttardyń damýyna serpin berip, joǵary oqý oryndarynda zamanaýı tehnologıalardy keńinen engizýge jol ashyp otyr.
Máselen, Satbayev University elimizdegi jetekshi tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti retinde jasandy ıntellekt pen nanotehnologıa salasynda birqatar jumysty júzege asyryp keledi. Joǵary oqý ornynda jasandy ıntellekt oqý prosesine qosylyp, bilim berý baǵdarlamalarynyń oqý josparlaryna engizilgen. Sonymen qatar jas zertteýshilerdiń ǵylymı jumystary da jasandy ıntellekt baǵytyndaǵy ózekti máselelerge baǵdarlanyp, ǵylymı jobalary men jumys prosesterin osy quraldyń kómegimen jeńildetý qarastyrylyp keledi. Bul týraly Sátbaev ýnıversıteti, PhD doktory, qaýymdastyrylǵan profesor, Ǵylymı jobalardy súıemeldeý jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim departamentiniń dırektory Janar Jumadilova Dalanews.kz redaksıasyna bergen suhbatynda málimdedi.
Ǵalymnyń aıtýynsha, 2025 jyly Ǵylym kúni qarsańynda Sátbaev ýnıversıtetinde Inovasıalyq ınjınırıń ortalyǵy aıasynda eki iri ǵylymı-zertteý zerthanasy ashylǵan.
“Atap aıtqanda, “Kúrdeli qurylymdy bloktardan kendi óndirý tehnologıalaryn sandyq jáne kompúterlik modeldeý” men “Nanotehnologıa jáne nanomaterıaldar” ǵylymı-zertteý zerthanalary iske qosyldy. Alǵashqy zerthana sheńberinde karerler men shahtalarda ken óndirýdiń qajetti sapasy men kólemin qamtamasyz etý úshin jerasty qazý-júkteý jumystarynyń parametrlerin avtomatty túrde anyqtaıtyn jańa analıtıkalyq ádis pen baǵdarlamalyq modýl ázirlengen. Bul ázirlemelerge qazirgi tańda taý-ken salasyndaǵy birqatar iri kompanıalar qyzyǵýshylyq tanytyp, ony óndiristik prosesterge engizý múmkindigin qarastyryp otyr”, - deıdi ol.
Janar Jumadilova nanotehnologıa salasynyń keıingi jyldary ǵylym men óndiristegi eń serpindi baǵyttardyń birine aınalǵanyn atap ótti.
“Bul sala materıaldardyń beriktigin arttyrýǵa, energıa tıimdiligin joǵarylatýǵa, medısınada jańa emdeý ádisterin engizýge jáne elektronıkada joǵary ónimdi qurylǵylar jasaýǵa jol ashady. Nanotehnologıalyq zertteýler hımıa, fızıka, bıologıa jáne ınjenerıa salalarynyń toǵysynda qarqyndy damyp keledi”, - dep qosty ol.
Ǵalym “Nanotehnologıa jáne nanomaterıaldar” zerthanasynyń negizgi maqsatyna da toqtaldy. Onyń aıtýynsha, zerthana ónerkásiptik qaldyqtardy keshendi óńdeýge arnalǵan resýrsty únemdeıtin ozyq tehnologıalardy ázirleýge baǵyttalǵan.
“Bul baǵytta taý-ken óndirisiniń qosalqy ónimderin energetıkada, qurylys salasynda jáne ekologıada suranysqa ıe fýnksıonaldy materıaldarǵa aınaldyrý kózdelgen. Zerthanada geopolımerlerdi, kremnıı dıoksıdin jáne jartylaı ótkizgish qosylystardy sıntezdeý boıynsha belsendi zertteýler júrgiziledi. Sondaı-aq sýdy tazalaý júıeleri úshin sapaly aktıvtelgen kómir óndiriledi”, - dedi ol.
Osy mindetterdi júzege asyrý úshin zerthana zamanaýı materıaldyq-tehnıkalyq bazamen jabdyqtalǵan.
“Zerthanada kelesi analıtıkalyq jabdyqtar qoldanylady: skanerli elektrondyq mıkroskop (SEM), bettik aýdandy taldaǵysh (BET ádisi), bólshek mólsherin taldaǵysh, ıondyq hromatograf, Raman spektrometri, IK spektrometri, EPR spektrometri jáne ındýktıvti baılanysty plazmaly mass-spektrometr (ISP-MS). Tehnologıalyq jabdyqqa aktıvtelgen kómirdi sıntezdeýge arnalǵan jartylaı ónerkásiptik qondyrǵy jáne kómirlendirý úshin joǵary temperatýraly peshter de bar. Mundaı quraldar kesheni zattardyń qasıetterin tereń zertteýden bastap tehnologıalardy masshtabtaýǵa deıingi tolyq sıkldi júrgizýge múmkindik beredi”, - deıdi ǵalym.
Janar Jumadilova zerthananyń halyqaralyq standarttarǵa saı jabdyqtalǵanyn jáne munda otandyq ári sheteldik jas zertteýshilerdiń birlesip jumys istep jatqanyn da alǵa tartty. Aıtýynsha, Qytaı, Malaızıa, AQSH, Ulybrıtanıa sekildi elderdiń ǵalymdary da zerthana jumysyna qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
“Sonymen qatar zerthananyń ǵylymı zertteýler nátıjesinde “Nano Engineering Centre” startap kompanıasy quryldy. Bul startap nanotehnologıa, ınjenerıa, materıaltaný jáne jaratylystaný men tehnıkalyq ǵylymdardyń ózge de baǵyttary boıynsha qoldanbaly ári irgeli zertteýler júrgizýge mamandanǵan”, - dep atap ótti ol.
Búginde Sátbaev ýnıversıtetinde jasandy ıntellekt, sıfrlyq tehnologıalar jáne nanomaterıaldar baǵyty boıynsha birqatar ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq jobalar júzege asyrylyp keledi. Bul bastamalar Qazaqstan Respýblıkasynyń Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine qarasty Ǵylym komıtetiniń qoldaýymen oryndalyp jatyr.
“Atalǵan jobalardyń qatarynda "Qazaqmys" ken orny úshin keshendi geodınamıkalyq monıtorıńke arnalǵan Web-GIS ázirleý, jıiligi joǵary komýtasıaly jáne kerneýdi tıimdi túrlendirý koefısıenti joǵary ınverteri bar, qos maqsatty, biriktirilgen kópqyrly (mýltıkopterlik) platforma ázirleý, neırondyq jeliler negizinde sóıleýshini taný, aýyl sharýashylyǵynda jasandy ıntellektke negizdelgen qoldaý júıeleri, jylýmen qamtý júıelerin sıfrlandyrý, qazaq tiliniń kóptildi ontologıasyn avtomatty qurý, ekologıa men energetıkaǵa arnalǵan jańa nanomaterıaldar ázirleý sekildi bastamalar bar”, - dep qosty ǵalym.
Onyń sózinshe, atalǵan jobalar boıynsha alynǵan ǵylymı nátıjeler Scopus jáne Web of Science derekqorlaryna engen Q1 jáne Q2 kvartıldi halyqaralyq jýrnaldarda jarıalanyp, joǵary baǵalanyp otyr.
Sarapshy jasandy ıntellekt pen nanotehnologıany damytý arqyly elimizde ǵylymı-zertteý zerthanalary men ortalyqtarynyń bazasyn qalyptastyrý bolashaq mamandardy daıarlaýǵa, sondaı-aq bilim, ǵylym, óndiris pen bıznes arasyndaǵy ózara baılanysty kúsheıtýge múmkindik beretinin jetkizdi.
