2026 جىل قازاقستاندا تسيفرلاندىرۋ جەنە جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جارييالاندى. بۇل شەشٸم عىلىم سالاسىندا جاڭا باعىتتاردىڭ دامۋىنا سەرپٸن بەرٸپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا زاماناۋي تەحنولوگييالاردى كەڭٸنەن ەنگٸزۋگە جول اشىپ وتىر.
مەسەلەن, Satbayev University ەلٸمٸزدەگٸ جەتەكشٸ تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتٸ رەتٸندە جاساندى ينتەللەكت پەن نانوتەحنولوگييا سالاسىندا بٸرقاتار جۇمىستى جٷزەگە اسىرىپ كەلەدٸ. جوعارى وقۋ ورنىندا جاساندى ينتەللەكت وقۋ پروتسەسٸنە قوسىلىپ, بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ وقۋ جوسپارلارىنا ەنگٸزٸلگەن. سونىمەن قاتار جاس زەرتتەۋشٸلەردٸڭ عىلىمي جۇمىستارى دا جاساندى ينتەللەكت باعىتىنداعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەرگە باعدارلانىپ, عىلىمي جوبالارى مەن جۇمىس پروتسەستەرٸن وسى قۇرالدىڭ كٶمەگٸمەن جەڭٸلدەتۋ قاراستىرىلىپ كەلەدٸ. بۇل تۋرالى سەتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ, PhD دوكتورى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور, عىلىمي جوبالاردى سٷيەمەلدەۋ جەنە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيٸنگٸ بٸلٸم دەپارتامەنتٸنٸڭ ديرەكتورى جانار جۇمادٸلوۆا Dalanews.kz رەداكتسيياسىنا بەرگەن سۇحباتىندا مەلٸمدەدٸ.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, 2025 جىلى عىلىم كٷنٸ قارساڭىندا سەتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸندە يننوۆاتسييالىق ينجينيرينگ ورتالىعى اياسىندا ەكٸ ٸرٸ عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسى اشىلعان.
“اتاپ ايتقاندا, “كٷردەلٸ قۇرىلىمدى بلوكتاردان كەندٸ ٶندٸرۋ تەحنولوگييالارىن ساندىق جەنە كومپيۋتەرلٸك مودەلدەۋ” مەن “نانوتەحنولوگييا جەنە نانوماتەريالدار” عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحانالارى ٸسكە قوسىلدى. العاشقى زەرتحانا شەڭبەرٸندە كارەرلەر مەن شاحتالاردا كەن ٶندٸرۋدٸڭ قاجەتتٸ ساپاسى مەن كٶلەمٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن جەراستى قازۋ-جٷكتەۋ جۇمىستارىنىڭ پارامەترلەرٸن اۆتوماتتى تٷردە انىقتايتىن جاڭا اناليتيكالىق ەدٸس پەن باعدارلامالىق مودۋل ەزٸرلەنگەن. بۇل ەزٸرلەمەلەرگە قازٸرگٸ تاڭدا تاۋ-كەن سالاسىنداعى بٸرقاتار ٸرٸ كومپانييالار قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ونى ٶندٸرٸستٸك پروتسەستەرگە ەنگٸزۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرىپ وتىر”, - دەيدٸ ول.
جانار جۇمادٸلوۆا نانوتەحنولوگييا سالاسىنىڭ كەيٸنگٸ جىلدارى عىلىم مەن ٶندٸرٸستەگٸ ەڭ سەرپٸندٸ باعىتتاردىڭ بٸرٸنە اينالعانىن اتاپ ٶتتٸ.
“بۇل سالا ماتەريالداردىڭ بەرٸكتٸگٸن ارتتىرۋعا, ەنەرگييا تيٸمدٸلٸگٸن جوعارىلاتۋعا, مەديتسينادا جاڭا ەمدەۋ ەدٸستەرٸن ەنگٸزۋگە جەنە ەلەكترونيكادا جوعارى ٶنٸمدٸ قۇرىلعىلار جاساۋعا جول اشادى. نانوتەحنولوگييالىق زەرتتەۋلەر حيمييا, فيزيكا, بيولوگييا جەنە ينجەنەرييا سالالارىنىڭ توعىسىندا قارقىندى دامىپ كەلەدٸ”, - دەپ قوستى ول.
عالىم “نانوتەحنولوگييا جەنە نانوماتەريالدار” زەرتحاناسىنىڭ نەگٸزگٸ ماقساتىنا دا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, زەرتحانا ٶنەركەسٸپتٸك قالدىقتاردى كەشەندٸ ٶڭدەۋگە ارنالعان رەسۋرستى ٷنەمدەيتٸن وزىق تەحنولوگييالاردى ەزٸرلەۋگە باعىتتالعان.
“بۇل باعىتتا تاۋ-كەن ٶندٸرٸسٸنٸڭ قوسالقى ٶنٸمدەرٸن ەنەرگەتيكادا, قۇرىلىس سالاسىندا جەنە ەكولوگييادا سۇرانىسقا يە فۋنكتسيونالدى ماتەريالدارعا اينالدىرۋ كٶزدەلگەن. زەرتحانادا گەوپوليمەرلەردٸ, كرەمنيي ديوكسيدٸن جەنە جارتىلاي ٶتكٸزگٸش قوسىلىستاردى سينتەزدەۋ بويىنشا بەلسەندٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلەدٸ. سونداي-اق سۋدى تازالاۋ جٷيەلەرٸ ٷشٸن ساپالى اكتيۆتەلگەن كٶمٸر ٶندٸرٸلەدٸ”, - دەدٸ ول.
وسى مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن زەرتحانا زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن جابدىقتالعان.
“زەرتحانادا كەلەسٸ اناليتيكالىق جابدىقتار قولدانىلادى: سكانەرلٸ ەلەكتروندىق ميكروسكوپ (سەم), بەتتٸك اۋداندى تالداعىش (بەت ەدٸسٸ), بٶلشەك مٶلشەرٸن تالداعىش, يوندىق حروماتوگراف, رامان سپەكترومەترٸ, يك سپەكترومەترٸ, ەپر سپەكترومەترٸ جەنە يندۋكتيۆتٸ بايلانىستى پلازمالى ماسس-سپەكترومەتر (يسپ-مس). تەحنولوگييالىق جابدىققا اكتيۆتەلگەن كٶمٸردٸ سينتەزدەۋگە ارنالعان جارتىلاي ٶنەركەسٸپتٸك قوندىرعى جەنە كٶمٸرلەندٸرۋ ٷشٸن جوعارى تەمپەراتۋرالى پەشتەر دە بار. مۇنداي قۇرالدار كەشەنٸ زاتتاردىڭ قاسيەتتەرٸن تەرەڭ زەرتتەۋدەن باستاپ تەحنولوگييالاردى ماسشتابتاۋعا دەيٸنگٸ تولىق تسيكلدٸ جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ”, - دەيدٸ عالىم.
جانار جۇمادٸلوۆا زەرتحانانىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جابدىقتالعانىن جەنە مۇندا وتاندىق ەرٸ شەتەلدٸك جاس زەرتتەۋشٸلەردٸڭ بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن دا العا تارتتى. ايتۋىنشا, قىتاي, مالايزييا, اقش, ۇلىبريتانييا سەكٸلدٸ ەلدەردٸڭ عالىمدارى دا زەرتحانا جۇمىسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
“سونىمەن قاتار زەرتحانانىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەر نەتيجەسٸندە “Nano Engineering Centre” ستارتاپ كومپانيياسى قۇرىلدى. بۇل ستارتاپ نانوتەحنولوگييا, ينجەنەرييا, ماتەريالتانۋ جەنە جاراتىلىستانۋ مەن تەحنيكالىق عىلىمداردىڭ ٶزگە دە باعىتتارى بويىنشا قولدانبالى ەرٸ ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋگە ماماندانعان”, - دەپ اتاپ ٶتتٸ ول.
بٷگٸندە سەتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸندە جاساندى ينتەللەكت, تسيفرلىق تەحنولوگييالار جەنە نانوماتەريالدار باعىتى بويىنشا بٸرقاتار عىلىمي جەنە عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالار جٷزەگە اسىرىلىپ كەلەدٸ. بۇل باستامالار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸنە قاراستى عىلىم كوميتەتٸنٸڭ قولداۋىمەن ورىندالىپ جاتىر.
“اتالعان جوبالاردىڭ قاتارىندا "قازاقمىس" كەن ورنى ٷشٸن كەشەندٸ گەوديناميكالىق مونيتورينگكە ارنالعان Web-گيس ەزٸرلەۋ, جيٸلٸگٸ جوعارى كوممۋتاتسييالى جەنە كەرنەۋدٸ تيٸمدٸ تٷرلەندٸرۋ كوەففيتسيەنتٸ جوعارى ينۆەرتەرٸ بار, قوس ماقساتتى, بٸرٸكتٸرٸلگەن كٶپقىرلى (مۋلتيكوپتەرلٸك) پلاتفورما ەزٸرلەۋ, نەيروندىق جەلٸلەر نەگٸزٸندە سٶيلەۋشٸنٸ تانۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا جاساندى ينتەللەكتكە نەگٸزدەلگەن قولداۋ جٷيەلەرٸ, جىلۋمەن قامتۋ جٷيەلەرٸن تسيفرلاندىرۋ, قازاق تٸلٸنٸڭ كٶپتٸلدٸ ونتولوگيياسىن اۆتوماتتى قۇرۋ, ەكولوگييا مەن ەنەرگەتيكاعا ارنالعان جاڭا نانوماتەريالدار ەزٸرلەۋ سەكٸلدٸ باستامالار بار”, - دەپ قوستى عالىم.
ونىڭ سٶزٸنشە, اتالعان جوبالار بويىنشا الىنعان عىلىمي نەتيجەلەر Scopus جەنە Web of Science دەرەكقورلارىنا ەنگەن Q1 جەنە Q2 كۆارتيلدٸ حالىقارالىق جۋرنالداردا جارييالانىپ, جوعارى باعالانىپ وتىر.
ساراپشى جاساندى ينتەللەكت پەن نانوتەحنولوگييانى دامىتۋ ارقىلى ەلٸمٸزدە عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحانالارى مەن ورتالىقتارىنىڭ بازاسىن قالىپتاستىرۋ بولاشاق مامانداردى دايارلاۋعا, سونداي-اق بٸلٸم, عىلىم, ٶندٸرٸس پەن بيزنەس اراسىنداعى ٶزارا بايلانىستى كٷشەيتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸن جەتكٸزدٸ.
