2026 جىل قازاقستاندا سيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جاريالاندى. بۇل شەشىم عىلىم سالاسىندا جاڭا باعىتتاردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ، جوعارى وقۋ ورىندارىندا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن ەنگىزۋگە جول اشىپ وتىر.

ماسەلەن، Satbayev University ەلىمىزدەگى جەتەكشى تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى رەتىندە جاساندى ينتەللەكت پەن نانوتەحنولوگيا سالاسىندا ءبىرقاتار جۇمىستى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. جوعارى وقۋ ورنىندا جاساندى ينتەللەكت وقۋ پروسەسىنە قوسىلىپ، ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ وقۋ جوسپارلارىنا ەنگىزىلگەن. سونىمەن قاتار جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ عىلىمي جۇمىستارى دا جاساندى ينتەللەكت باعىتىنداعى وزەكتى ماسەلەلەرگە باعدارلانىپ، عىلىمي جوبالارى مەن جۇمىس پروسەستەرىن وسى قۇرالدىڭ كومەگىمەن جەڭىلدەتۋ قاراستىرىلىپ كەلەدى. بۇل تۋرالى ساتبايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى، PhD دوكتورى، قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور، عىلىمي جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى جانار ءجۇمادىلوۆا Dalanews.kz رەداكسياسىنا بەرگەن سۇحباتىندا مالىمدەدى.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا، 2025 جىلى عىلىم كۇنى قارساڭىندا ساتبايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە يننوۆاسيالىق ينجينيرينگ ورتالىعى اياسىندا ەكى ءىرى عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسى اشىلعان.

“اتاپ ايتقاندا، “كۇردەلى قۇرىلىمدى بلوكتاردان كەندى ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىن ساندىق جانە كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ” مەن “نانوتەحنولوگيا جانە نانوماتەريالدار” عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحانالارى ىسكە قوسىلدى. العاشقى زەرتحانا شەڭبەرىندە كارەرلەر مەن شاحتالاردا كەن ءوندىرۋدىڭ قاجەتتى ساپاسى مەن كولەمىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەراستى قازۋ-جۇكتەۋ جۇمىستارىنىڭ پارامەترلەرىن اۆتوماتتى تۇردە انىقتايتىن جاڭا اناليتيكالىق ءادىس پەن باعدارلامالىق مودۋل ازىرلەنگەن. بۇل ازىرلەمەلەرگە قازىرگى تاڭدا تاۋ-كەن سالاسىنداعى ءبىرقاتار ءىرى كومپانيالار قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، ونى وندىرىستىك پروسەستەرگە ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ وتىر”، - دەيدى ول.

جانار ءجۇمادىلوۆا نانوتەحنولوگيا سالاسىنىڭ كەيىنگى جىلدارى عىلىم مەن وندىرىستەگى ەڭ سەرپىندى باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالعانىن اتاپ ءوتتى.

“بۇل سالا ماتەريالداردىڭ بەرىكتىگىن ارتتىرۋعا، ەنەرگيا تيىمدىلىگىن جوعارىلاتۋعا، مەديسينادا جاڭا ەمدەۋ ادىستەرىن ەنگىزۋگە جانە ەلەكترونيكادا جوعارى ءونىمدى قۇرىلعىلار جاساۋعا جول اشادى. نانوتەحنولوگيالىق زەرتتەۋلەر حيميا، فيزيكا، بيولوگيا جانە ينجەنەريا سالالارىنىڭ توعىسىندا قارقىندى دامىپ كەلەدى”، - دەپ قوستى ول.

عالىم “نانوتەحنولوگيا جانە نانوماتەريالدار” زەرتحاناسىنىڭ نەگىزگى ماقساتىنا دا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، زەرتحانا ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى كەشەندى وڭدەۋگە ارنالعان رەسۋرستى ۇنەمدەيتىن وزىق تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋگە باعىتتالعان.

“بۇل باعىتتا تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ قوسالقى ونىمدەرىن ەنەرگەتيكادا، قۇرىلىس سالاسىندا جانە ەكولوگيادا سۇرانىسقا يە فۋنكسيونالدى ماتەريالدارعا اينالدىرۋ كوزدەلگەن. زەرتحانادا گەوپوليمەرلەردى، كرەمنيي ديوكسيدىن جانە جارتىلاي وتكىزگىش قوسىلىستاردى سينتەزدەۋ بويىنشا بەلسەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق سۋدى تازالاۋ جۇيەلەرى ءۇشىن ساپالى اكتيۆتەلگەن كومىر وندىرىلەدى”، - دەدى ول.

وسى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن زەرتحانا زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن جابدىقتالعان.

“زەرتحانادا كەلەسى اناليتيكالىق جابدىقتار قولدانىلادى: سكانەرلى ەلەكتروندىق ميكروسكوپ (سەم)، بەتتىك اۋداندى تالداعىش (بەت ءادىسى)، بولشەك مولشەرىن تالداعىش، يوندىق حروماتوگراف، رامان سپەكترومەترى، يك سپەكترومەترى، ەپر سپەكترومەترى جانە يندۋكتيۆتى بايلانىستى پلازمالى ماسس-سپەكترومەتر (يسپ-مس). تەحنولوگيالىق جابدىققا اكتيۆتەلگەن كومىردى سينتەزدەۋگە ارنالعان جارتىلاي ونەركاسىپتىك قوندىرعى جانە كومىرلەندىرۋ ءۇشىن جوعارى تەمپەراتۋرالى پەشتەر دە بار. مۇنداي قۇرالدار كەشەنى زاتتاردىڭ قاسيەتتەرىن تەرەڭ زەرتتەۋدەن باستاپ تەحنولوگيالاردى ماسشتابتاۋعا دەيىنگى تولىق سيكلدى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى”، - دەيدى عالىم.

جانار ءجۇمادىلوۆا زەرتحانانىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جابدىقتالعانىن جانە مۇندا وتاندىق ءارى شەتەلدىك جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ جاتقانىن دا العا تارتتى. ايتۋىنشا، جۇڭگو، مالايزيا، اقش، ۇلىبريتانيا سەكىلدى ەلدەردىڭ عالىمدارى دا زەرتحانا جۇمىسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.

“سونىمەن قاتار زەرتحانانىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە “Nano Engineering Centre” ستارتاپ كومپانياسى قۇرىلدى. بۇل ستارتاپ نانوتەحنولوگيا، ينجەنەريا، ماتەريالتانۋ جانە جاراتىلىستانۋ مەن تەحنيكالىق عىلىمداردىڭ وزگە دە باعىتتارى بويىنشا قولدانبالى ءارى ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە ماماندانعان”، - دەپ اتاپ ءوتتى ول.

بۇگىندە ساتبايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە جاساندى ينتەللەكت، سيفرلىق تەحنولوگيالار جانە نانوماتەريالدار باعىتى بويىنشا ءبىرقاتار عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇل باستامالار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى عىلىم كوميتەتىنىڭ قولداۋىمەن ورىندالىپ جاتىر.

“اتالعان جوبالاردىڭ قاتارىندا "قازاقمىس" كەن ورنى ءۇشىن كەشەندى گەوديناميكالىق مونيتورينگكە ارنالعان Web-گيس ازىرلەۋ، جيىلىگى جوعارى كوممۋتاسيالى جانە كەرنەۋدى ءتيىمدى تۇرلەندىرۋ كوەففيسيەنتى جوعارى ينۆەرتەرى بار، قوس ماقساتتى، بىرىكتىرىلگەن كوپقىرلى (مۋلتيكوپتەرلىك) پلاتفورما ازىرلەۋ، نەيروندىق جەلىلەر نەگىزىندە سويلەۋشىنى تانۋ، اۋىل شارۋاشىلىعىندا جاساندى ينتەللەكتكە نەگىزدەلگەن قولداۋ جۇيەلەرى، جىلۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىن سيفرلاندىرۋ، قازاق ءتىلىنىڭ كوپتىلدى ونتولوگياسىن اۆتوماتتى قۇرۋ، ەكولوگيا مەن ەنەرگەتيكاعا ارنالعان جاڭا نانوماتەريالدار ازىرلەۋ سەكىلدى باستامالار بار”، - دەپ قوستى عالىم.

ونىڭ سوزىنشە، اتالعان جوبالار بويىنشا الىنعان عىلىمي ناتيجەلەر Scopus جانە Web of Science دەرەكقورلارىنا ەنگەن Q1 جانە Q2 كۆارتيلدى حالىقارالىق جۋرنالداردا جاريالانىپ، جوعارى باعالانىپ وتىر.

ساراپشى جاساندى ينتەللەكت پەن نانوتەحنولوگيانى دامىتۋ ارقىلى ەلىمىزدە عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحانالارى مەن ورتالىقتارىنىڭ بازاسىن قالىپتاستىرۋ بولاشاق مامانداردى دايارلاۋعا، سونداي-اق ءبىلىم، عىلىم، ءوندىرىس پەن بيزنەس اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن جەتكىزدى.