Ótken senbide Qazaqstan Respýblıkasy jańa Konstıtýsıasynyń jobasy merzimdi basylymdarda resmı túrde jarıalandy. Qoǵamnyń talqysyna usynylǵan zań jobasy 84%-ǵa jańarǵany málim boldy. Jańa Konstıtýsıa 11 bólim, 95 baptan turady. Saıası ózgerister men bılik tarmaqtaryndaǵy reformalardy zańdastyrýǵa baǵyttalǵan qujat jarıalanǵan soń, qoǵamda ony talqylaý qyzý júrip jatyr. Prezıdenttiń mártebesi jáne saılaný tártibi boıynsha prezıdent 7 jyldyq bir merzimge ǵana saılanady. Qaıta saılanýǵa tyıym salynǵan. Quryltaı, Úkimet, Qazaqstan Halyq Keńesi týraly jańa baptar endi. Negizgi ózerister osydan bastalady.
Alaıda ótken eki kúnde ásirese jańa Konstıtýsıadaǵy memlekettik tilge qatysty tusyna el nazary erekshe aýyp otyr. Ásirese áleýmettik jelide qazaq tiliniń Ata zańdaǵy mártebesine baılanysty pikir kóbeıdi. Buǵan deıingi 1995, 1998, 2007, 2010, 2022 jyldardaǵy ózgeristerde qazaq tiliniń mártebesine qatysty eshqandaı ózgeris bolmaǵan. Bul joly memlekettik til týraly jazbalar Konstıtýsıanyń 7-shi babynan 9-shy babyna aýystyrylǵan. Onda Qazaqstannyń memlekettik tili - qazaq tili, al orys tili - memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin ózi basqarý organdarynda memlekettik tilmen teń qoldanylady delingen. Al ózge ulttardyń tilderiniń barlyǵyna damý úshin jaǵdaı jasalady.
Qoǵamda til jáne memleket qurýshy ult degenge kelgende pikir alýandyǵy týyndap otyr. “Qala men dala” gazeti jáne Dalanews saıty osy eki máselege qatysty sarapshylar pikirin usynady. Álbette áleýmettik jelide erinbegenniń bári óz oıyn aıtyp, túrli jazba qaldyryp jatyr. Ata zańnyń jobasy buryn sońdy osylaı talqylanyp, plúralızmge jol berligeni esimizde joq, degender de bar. Aıtalyq fılosofıa ǵylymdarynyń doktory, belgili túrkitanýshy ǵalym Dosaı Kenjetaı, dintanýshy, qoǵam belsendisi Qaırat Joldybaıuly men taǵy bir qoǵam belsendisi, bilim salasynyń mamany Aıatjan Ahmetjanulynyń Konstıtýsıadaǵy ózgeristerge qatysty tujyrymdamalary kóńilge qonymdy kórindi.
“Másele tilde emes, onyń tujyrymdalýynda jatyr. Konstıtýsıa jobasynda “…orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady” degen tujyrym týraly. Bul jerde qazaq tili-memlekettik, al orys tili de-fakto ekinshi memlekettikke teń mártebe alyp tur. Menińshe bul jerdegi negizgi konstıtýsıalyq problema “teń qoldanylady” degen quqyqtyq turǵydan berilgen teń mártebe jaıly bolmaq. Konstıtýsıalyq quqyqta teń qoldanylady degen teń quqyqtyq statýs degen sóz. Bul formýla memlekettik tildiń erekshe mártebesin joıady. Iaǵnı, ýnıtarlyq memleketke tán bir memlekettik til qaǵıdasyn álsiretedi. Memlekettik til degen statýstyń mazmuny bos bolyp qalady”,- deıdi Dosaı Kenjetaı.
Eger barlyq memlekettik organdarda, barlyq resmı qatynasta eki til teń qoldanylsa, onda “memlekettik til” ataýy jaı deklarasıaǵa aınalǵany. Memlekettik til -sımvol emes, basym quqyqtyq qural bolýy kerek. Quqyq pen mindet shatastyrylǵan sıaqty. Menińshe azamat qalaǵan tilinde sóıleýge quqyly, al memleket memlekettik tilde jumys isteýge mindetti. Usynylǵan normada memlekettiń mindeti joq, kerisinshe, memlekettik til balamaǵa aınalyp tur. Halyqaralyq ýnıtarlyq tájirıbege qaıshylyq anyq. Ýnıtarlyq memleketterde (Fransıa, Japonıa, Polsha) bir memlekettik til bar, biraq basqa tilderge qoldaný kepildigi beriledi. Biraq teń memlekettik mártebe berilmeıdi. Sondyqtan Qazaqstandaǵy bul formýla - erekshe, qaýipti gıbrıd dese de bolady, dep tujyrymdaıdy ǵalym.
“Konstıtýsıadaǵy ekiushtylyq qaýipti, óıtkeni erteń kez kelgen organ qazaq tilinde jumys isteýge mindetti emes dep túsindire alady. Sotta, ákimshilikte, parlamentte memlekettik til shetke ysyryla salýy ábden múmkin. Bul realdy máseleni quqyqtyq turǵydan emes, búgingi saıası ınersıany Konstıtýsıamen bekitý ǵoı rasynda. Onyń ornyna “Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili -qazaq tili. Memlekettik uıymdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda azamattardyń quqyqtaryn qamtamasyz etý maqsatynda orys tili jáne basqa tilder zańda kózdelgen tártippen qoldanylady” dese bitti. Bul norma tildik tózimdilikti emes, memlekettik tildiń quqyqtyq salmaǵyn joıady. Másele orys tilin qoldanýda emes, ony memlekettik tilmen teńestirýde”,- dep pikir bildirgen Dosaı Kenjetaı.
Sóıtip melekettik tildiń praktıkalyq qoldaný aıasy tarylýy yqtımal. Tildik saıasatta quqyqtyq emes, ákimshilik ınersıa qabyldanǵany jón emes. Sondyqtan tómendegideı usynys aıtamyn, deıdi sarapshy. Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi aıryqsha mártebesin naqty ári mindetti bekitý kerek. Orys tiliniń jáne basqa tilderdiń qoldanylýyn, azamattardyń quqyqtaryn qamtamasyz etý maqsatynda, jaı zańdarmen retteýge bolady. Konstıtýsıada tilderge qatysty normalarda “teń qoldanylady” degen sıaqty quqyqtyq turǵydan ekiushty formýlırovkalardy paıdalanbaý kerek, dep túıindeıdi Fılosofıa ǵylymdarynyń doktory Dosaı Kenjetaı.
Al qoǵam belsendisi Aıatjan Ahmetjanuly Konstıtýsıanyń jańa jobasyna qatysty jaqsy jáne kemshin tustary da bar degen pikir aıtady. Ata zańnyń jańa jobasyn qarap shyqtym. Jaqsy jaqtary, ózime unaǵan tustary kóp. Biraq kelispeıtin baptar da barshylyq. Unaǵandaryn jurttyń kóbi maqtap aıtyp jatyr ǵoı. Ózgerse eken dep armandaıtyn tustaryn jazyp, azamattyq pikirimizdi aıtaıyq, deıdi belgili pedagog.
“Birinshi. Táýelsizdik alǵaly san márte túzetýlerdi aıtpaǵanda, úshinshi Konstıtýsıany (1993, 1995, 2026) qabyldaǵaly jatyrmyz. Osy oraıda jańa Konstıtýsıamen birge eldiń atyn Qazaqstan Respýblıkasy emes, Qazaq Respýblıkasy dep jazylsa, STAN sózinen qutylsaq durys bolar edi. Ekinshi. “Memleket qurýshy ult – qazaq halqy” dep anyq ta qanyq jazylýy kerek. Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy jáne Egemendik ıesi – Qazaq halqy. ( 4 bap, 1 tarmaq osylaı bolsa ). Kópultty emes, bir ultty, kóp etnosty memleket ekenimiz anyqtalsa”,- deıdi Aıatjan Ahmetjanuly.
Sosyn memlekettik til tek qana – qazaq tili bolýy kerek. Onymen eshqandaı til, eshqandaı jerde, eshqandaı jaǵdaıda teńespeýi kerek. Iaǵnı burynǵy 7-baptyń (qazirgi 9-baptyń 2-tarmaǵy) tolyq alynyp tastalýy tıis. Memlekettik tildi memlekettik qyzmette jáne ulttyq kompanıada qyzmet etetin kez kelgen azamat bilýi mindetti degen norma enýi qajet. Jer sheteldikterge eshqashan satylmaýy, jalǵa berilmeýi kerek. Qazirgi álemde bolyp jatqan oqıǵalardan sabaq alýymyz mańyzdy. Qazaqstan birtutas, ýnıtarly memleket, sondyqtan elimizde eshqandaı aımaq pen qalaǵa erekshe quqyq berilmeýi kerek. Bul óte qaýipti. Qazir qaýipsiz bolsa da, bolashaqta saldaryna ıe bola almaı qalýymyz múmkin, degen ustanymyn jetkizgen, Aıatjan Ahmetjanuly.
Konstıtýsıa árbir adamnyń quqyǵyn qorǵaý ári bılikti shekteý úshin shyǵarylady. Sondyqtan prezıdenttik bılikti shamadan tys kúsheıtetin tustaryn aıtqym keledi, deıdi Qaırat Joldybaıuly. Quryltaıdy “kelispese taratý” mehanızmi enedi. Al eń qaýiptisi: búkil sot júıesin Prezıdent óz baqylaýynda ustaıdy. Iaǵnı, prezıdenttiń áreketterine shekteý qoıyp, qadaǵalaıtyn basty organdar Prezıdenttiń ózi taǵaıyndaǵan adamdar. Bul bılikti bólisý emes, kerisinshe bir qolǵa shoǵyrlandyrý. Prezıdent tek “memleketke opasyzdyq” úshin ǵana jaýap beredi. Al jemqorlyq, quqyq buzý, ókiletti asyra paıdalaný boıynsha jaýapkershilik joq. Sonda qalaı, mıllıardtardy jymqyrsań da zań aldynda jaýap bermeısiń?! Bul qorǵaný amaly konstıtýsıalyq paradoks. Barlyq adam zań aldynda birdeı jaýap berýi kerek qoı, dep oı tujyrymdaıdy Qaırat Joldybaıuly.
“Bul joly ata zańnyń 84 paıyzy ózgeretin boldy dep jatyr. Majorıtarlyq júıeni toqtatyp, partıalyq tizim arqyly saılaýǵa qaıta aýysýdyń maqsaty túsinikti. Bılikke yńǵaısyz tulǵalardyń jolyn jaýyp, depýtattyqqa ótkizbeý. Al qalǵan ózgeristerdiń bılikke ne úshin qajet bolǵanyn saıasatkerler men zańgerler túsindire jatar. Eń bolmasa osy ózgertý kezinde 35 jyl boıy ógeıdiń kúıin keshken tilimizdiń taǵdyryn túbegeıli sheship alsaq qoı deısiń. Biraq ol da joq”,- deıdi qoǵam belsendisi.
Sońǵy jyldary tildiń jaǵdaıy odan ári keri ketti. Resmı qaǵazdardyń bári orys tilinde. Astanadaǵy memlekettik mekemelerdiń kóbi oryssha shúldirleýin toqtatar emes. Til tek qarym-qatynas quraly ǵana emes, ulttyń ǵasyrlar boıy qalyptastyrǵan oılaý júıesi men minezi, salt-sanasy men tarıhı tamyrynyń syrtqa shyqqan kórinisi. Sondyqtan ata zańda qazaq tiliniń mártebesi daralanbaı, orys tiline berilgen “memlekettik tilmen qatar qoldanylady” degen resmı mártebe turǵan kezde ulttyq ıdeologıadan sóz qozǵaý nátıjesi joq bos áńgime, degen pikirin el talqysyna salady Qaırat Joldybaıuly.
