Ótken senbide Qazaqstan Respýblikasy jańa Konstitýtsiiasynyń jobasy merzimdi basylymdarda resmi túrde jariialandy. Qoǵamnyń talqysyna usynylǵan zań jobasy 84%-ǵa jańarǵany málim boldy. Jańa Konstitýtsiia 11 bólim, 95 baptan turady. Saiasi ózgerister men bilik tarmaqtaryndaǵy reformalardy zańdastyrýǵa baǵyttalǵan qujat jariialanǵan soń, qoǵamda ony talqylaý qyzý júrip jatyr. Prezidenttiń mártebesi jáne sailaný tártibi boiynsha prezident 7 jyldyq bir merzimge ǵana sailanady. Qaita sailanýǵa tyiym salynǵan. Quryltai, Úkimet, Qazaqstan Halyq Keńesi týraly jańa baptar endi. Negizgi ózerister osydan bastalady.
Alaida ótken eki kúnde ásirese jańa Konstitýtsiiadaǵy memlekettik tilge qatysty tusyna el nazary erekshe aýyp otyr. Ásirese áleýmettik jelide qazaq tiliniń Ata zańdaǵy mártebesine bailanysty pikir kóbeidi. Buǵan deiingi 1995, 1998, 2007, 2010, 2022 jyldardaǵy ózgeristerde qazaq tiliniń mártebesine qatysty eshqandai ózgeris bolmaǵan. Bul joly memlekettik til týraly jazbalar Konstitýtsiianyń 7-shi babynan 9-shy babyna aýystyrylǵan. Onda Qazaqstannyń memlekettik tili - qazaq tili, al orys tili - memlekettik uiymdarda jáne jergilikti ózin ózi basqarý organdarynda memlekettik tilmen teń qoldanylady delingen. Al ózge ulttardyń tilderiniń barlyǵyna damý úshin jaǵdai jasalady.
Qoǵamda til jáne memleket qurýshy ult degenge kelgende pikir alýandyǵy týyndap otyr. “Qala men dala” gazeti jáne Dalanews saity osy eki máselege qatysty sarapshylar pikirin usynady. Álbette áleýmettik jelide erinbegenniń bári óz oiyn aityp, túrli jazba qaldyryp jatyr. Ata zańnyń jobasy buryn sońdy osylai talqylanyp, pliýralizmge jol berligeni esimizde joq, degender de bar. Aitalyq filosofiia ǵylymdarynyń doktory, belgili túrkitanýshy ǵalym Dosai Kenjetai, dintanýshy, qoǵam belsendisi Qairat Joldybaiuly men taǵy bir qoǵam belsendisi, bilim salasynyń mamany Aiatjan Ahmetjanulynyń Konstitýtsiiadaǵy ózgeristerge qatysty tujyrymdamalary kóńilge qonymdy kórindi.
“Másele tilde emes, onyń tujyrymdalýynda jatyr. Konstitýtsiia jobasynda “…orys tili resmi túrde qazaq tilimen teń qoldanylady” degen tujyrym týraly. Bul jerde qazaq tili-memlekettik, al orys tili de-fakto ekinshi memlekettikke teń mártebe alyp tur. Menińshe bul jerdegi negizgi konstitýtsiialyq problema “teń qoldanylady” degen quqyqtyq turǵydan berilgen teń mártebe jaily bolmaq. Konstitýtsiialyq quqyqta teń qoldanylady degen teń quqyqtyq statýs degen sóz. Bul formýla memlekettik tildiń erekshe mártebesin joiady. Iaǵni, ýnitarlyq memleketke tán bir memlekettik til qaǵidasyn álsiretedi. Memlekettik til degen statýstyń mazmuny bos bolyp qalady”,- deidi Dosai Kenjetai.
Eger barlyq memlekettik organdarda, barlyq resmi qatynasta eki til teń qoldanylsa, onda “memlekettik til” ataýy jai deklaratsiiaǵa ainalǵany. Memlekettik til -simvol emes, basym quqyqtyq qural bolýy kerek. Quqyq pen mindet shatastyrylǵan siiaqty. Menińshe azamat qalaǵan tilinde sóileýge quqyly, al memleket memlekettik tilde jumys isteýge mindetti. Usynylǵan normada memlekettiń mindeti joq, kerisinshe, memlekettik til balamaǵa ainalyp tur. Halyqaralyq ýnitarlyq tájiribege qaishylyq anyq. Ýnitarlyq memleketterde (Frantsiia, Japoniia, Polsha) bir memlekettik til bar, biraq basqa tilderge qoldaný kepildigi beriledi. Biraq teń memlekettik mártebe berilmeidi. Sondyqtan Qazaqstandaǵy bul formýla - erekshe, qaýipti gibrid dese de bolady, dep tujyrymdaidy ǵalym.
“Konstitýtsiiadaǵy ekiushtylyq qaýipti, óitkeni erteń kez kelgen organ qazaq tilinde jumys isteýge mindetti emes dep túsindire alady. Sotta, ákimshilikte, parlamentte memlekettik til shetke ysyryla salýy ábden múmkin. Bul realdy máseleni quqyqtyq turǵydan emes, búgingi saiasi inertsiiany Konstitýtsiiamen bekitý ǵoi rasynda. Onyń ornyna “Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik tili -qazaq tili. Memlekettik uiymdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda azamattardyń quqyqtaryn qamtamasyz etý maqsatynda orys tili jáne basqa tilder zańda kózdelgen tártippen qoldanylady” dese bitti. Bul norma tildik tózimdilikti emes, memlekettik tildiń quqyqtyq salmaǵyn joiady. Másele orys tilin qoldanýda emes, ony memlekettik tilmen teńestirýde”,- dep pikir bildirgen Dosai Kenjetai.
Sóitip melekettik tildiń praktikalyq qoldaný aiasy tarylýy yqtimal. Tildik saiasatta quqyqtyq emes, ákimshilik inertsiia qabyldanǵany jón emes. Sondyqtan tómendegidei usynys aitamyn, deidi sarapshy. Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi airyqsha mártebesin naqty ári mindetti bekitý kerek. Orys tiliniń jáne basqa tilderdiń qoldanylýyn, azamattardyń quqyqtaryn qamtamasyz etý maqsatynda, jai zańdarmen retteýge bolady. Konstitýtsiiada tilderge qatysty normalarda “teń qoldanylady” degen siiaqty quqyqtyq turǵydan ekiushty formýlirovkalardy paidalanbaý kerek, dep túiindeidi Filosofiia ǵylymdarynyń doktory Dosai Kenjetai.
Al qoǵam belsendisi Aiatjan Ahmetjanuly Konstitýtsiianyń jańa jobasyna qatysty jaqsy jáne kemshin tustary da bar degen pikir aitady. Ata zańnyń jańa jobasyn qarap shyqtym. Jaqsy jaqtary, ózime unaǵan tustary kóp. Biraq kelispeitin baptar da barshylyq. Unaǵandaryn jurttyń kóbi maqtap aityp jatyr ǵoi. Ózgerse eken dep armandaityn tustaryn jazyp, azamattyq pikirimizdi aitaiyq, deidi belgili pedagog.
“Birinshi. Táýelsizdik alǵaly san márte túzetýlerdi aitpaǵanda, úshinshi Konstitýtsiiany (1993, 1995, 2026) qabyldaǵaly jatyrmyz. Osy oraida jańa Konstitýtsiiamen birge eldiń atyn Qazaqstan Respýblikasy emes, Qazaq Respýblikasy dep jazylsa, STAN sózinen qutylsaq durys bolar edi. Ekinshi. “Memleket qurýshy ult – qazaq halqy” dep anyq ta qanyq jazylýy kerek. Memlekettik biliktiń birden-bir bastaýy jáne Egemendik iesi – Qazaq halqy. ( 4 bap, 1 tarmaq osylai bolsa ). Kópultty emes, bir ultty, kóp etnosty memleket ekenimiz anyqtalsa”,- deidi Aiatjan Ahmetjanuly.
Sosyn memlekettik til tek qana – qazaq tili bolýy kerek. Onymen eshqandai til, eshqandai jerde, eshqandai jaǵdaida teńespeýi kerek. Iaǵni burynǵy 7-baptyń (qazirgi 9-baptyń 2-tarmaǵy) tolyq alynyp tastalýy tiis. Memlekettik tildi memlekettik qyzmette jáne ulttyq kompaniiada qyzmet etetin kez kelgen azamat bilýi mindetti degen norma enýi qajet. Jer sheteldikterge eshqashan satylmaýy, jalǵa berilmeýi kerek. Qazirgi álemde bolyp jatqan oqiǵalardan sabaq alýymyz mańyzdy. Qazaqstan birtutas, ýnitarly memleket, sondyqtan elimizde eshqandai aimaq pen qalaǵa erekshe quqyq berilmeýi kerek. Bul óte qaýipti. Qazir qaýipsiz bolsa da, bolashaqta saldaryna ie bola almai qalýymyz múmkin, degen ustanymyn jetkizgen, Aiatjan Ahmetjanuly.
Konstitýtsiia árbir adamnyń quqyǵyn qorǵaý ári bilikti shekteý úshin shyǵarylady. Sondyqtan prezidenttik bilikti shamadan tys kúsheitetin tustaryn aitqym keledi, deidi Qairat Joldybaiuly. Quryltaidy “kelispese taratý” mehanizmi enedi. Al eń qaýiptisi: búkil sot júiesin Prezident óz baqylaýynda ustaidy. Iaǵni, prezidenttiń áreketterine shekteý qoiyp, qadaǵalaityn basty organdar Prezidenttiń ózi taǵaiyndaǵan adamdar. Bul bilikti bólisý emes, kerisinshe bir qolǵa shoǵyrlandyrý. Prezident tek “memleketke opasyzdyq” úshin ǵana jaýap beredi. Al jemqorlyq, quqyq buzý, ókiletti asyra paidalaný boiynsha jaýapkershilik joq. Sonda qalai, milliardtardy jymqyrsań da zań aldynda jaýap bermeisiń?! Bul qorǵaný amaly konstitýtsiialyq paradoks. Barlyq adam zań aldynda birdei jaýap berýi kerek qoi, dep oi tujyrymdaidy Qairat Joldybaiuly.
“Bul joly ata zańnyń 84 paiyzy ózgeretin boldy dep jatyr. Majoritarlyq júieni toqtatyp, partiialyq tizim arqyly sailaýǵa qaita aýysýdyń maqsaty túsinikti. Bilikke yńǵaisyz tulǵalardyń jolyn jaýyp, depýtattyqqa ótkizbeý. Al qalǵan ózgeristerdiń bilikke ne úshin qajet bolǵanyn saiasatkerler men zańgerler túsindire jatar. Eń bolmasa osy ózgertý kezinde 35 jyl boiy ógeidiń kúiin keshken tilimizdiń taǵdyryn túbegeili sheship alsaq qoi deisiń. Biraq ol da joq”,- deidi qoǵam belsendisi.
Sońǵy jyldary tildiń jaǵdaiy odan ári keri ketti. Resmi qaǵazdardyń bári orys tilinde. Astanadaǵy memlekettik mekemelerdiń kóbi oryssha shúldirleýin toqtatar emes. Til tek qarym-qatynas quraly ǵana emes, ulttyń ǵasyrlar boiy qalyptastyrǵan oilaý júiesi men minezi, salt-sanasy men tarihi tamyrynyń syrtqa shyqqan kórinisi. Sondyqtan ata zańda qazaq tiliniń mártebesi daralanbai, orys tiline berilgen “memlekettik tilmen qatar qoldanylady” degen resmi mártebe turǵan kezde ulttyq ideologiiadan sóz qozǵaý nátijesi joq bos áńgime, degen pikirin el talqysyna salady Qairat Joldybaiuly.
