Qazaqstan importtan tolyq bas tarta almaidy. Alaida iri kompaniialar men jer qoinaýyn paidalanýshylar satyp alatyn otandyq taýarlardyń úlesin qazirgi 17 paiyzdan 30-40 paiyzǵa deiin arttyrýǵa múmkindik bar. Bul týraly R-Finance qarjy keńesshisi, ekonomist Arman Baiǵanov Dalanews.kz tilshisine bergen pikirinde aitty.
Buǵan deiin Premer-ministr Oljas Bektenov elde shyǵarylatyn taýardyń ornyna importtyq ónim satyp alýdy memleket múddesine qaishy áreket dep baǵalaǵan edi. Úkimet basshysy memlekettik organdar men óńir ákimderine biýdjet qarajatyna satyp alynatyn taýarlar men materialdarda otandyq ónimge basymdyq berýdi tapsyrdy.
Arman Baiǵanov Premer-ministrdiń bastamasyn qoldaitynyn, alaida ony júzege asyrý kezinde naryqtyń naqty múmkindikteri eskerilýi tiis ekenin atap ótti. Onyń sózinshe, Qazaqstanda óndirilmeitin joǵary tehnologiialyq jabdyqtar men basqa da kúrdeli ónimder burynǵydai shetelden jetkizile beredi.
“Birde-bir memleket importtan tolyq bas tarta almaidy. Qazaqstan da barlyq taýar men qyzmetti óz ishinde óndirýge ázir emes. Ásirese jer qoinaýyn paidalanýshylarǵa qajetti joǵary tehnologiialyq daiyn ónimderdiń bir bóligi áli de syrttan ákelinedi. Degenmen qazaqstandyq kásiporyndardan satyp alynatyn taýarlardyń kólemin arttyrýǵa bolady. Qazirgi 17 paiyzdyq kórsetkish tym tómen. Ony aldaǵy ýaqytta keminde 30–40 paiyzǵa jetkizýge múmkindik bar”, – dedi ekonomist.
Baǵa men sapa da eskerilýi kerek
Sarapshynyń aitýynsha, otandyq taýarǵa basymdyq bergende jeke biznestiń de múddesi eskerilýi tiis. Óitkeni iri kompaniialar ónim tańdaýda onyń baǵasy men sapasyna, túr-túriniń jetkilikti bolýyna jáne jetkizý talaptaryna mán beredi.
Baiǵanov keibir qazaqstandyq taýardyń importtyq ónimnen qymbat bolýy jergilikti kásiporyndardaǵy eńbek ónimdiliginiń tómendigimen bailanysty ekenin atap ótti.
“Satyp alýshy kompaniialar baǵa men sapanyń araqatynasyna qaraidy. Otandyq kásiporyndardyń ónimderi keide qymbat bolýy múmkin. Buǵan eńbek ónimdiliginiń tómendigi de áser etedi. Sol sebepti jergilikti biznestiń tiimdiligin kóterip, onyń sheteldik kompaniialarmen básekege túsýine jaǵdai jasaý kerek”, – dedi ol.
Shaǵyn bizneske jol ashý qajet
Ekonomist otandyq ónim kólemin ulǵaitý úshin shaǵyn jáne orta kásiporyndardyń Qazaqstandyq taýar óndirýshilerdiń biryńǵai derekqoryna tirkelý tártibin jeńildetýdi usyndy.
Qazir resmi bazaǵa qyzmeti rastalǵan 2,7 myńǵa jýyq kásiporyn engizilgen. Baiǵanovtyń pikirinshe, Qazaqstandaǵy naqty óndirýshilerdiń sany budan áldeqaida kóp bolýy múmkin. Alaida ruqsat berý jáne ónimniń shyqqan jerin rastaý rásimderiniń kúrdeliligi shaǵyn biznestiń resmi bazaǵa enýine kedergi keltiredi.
“Shaǵyn kásiporyndardyń da biryńǵai derekqorǵa enýine múmkindik berý kerek. Ol úshin óndirýshiniń mártebesi men ónimniń Qazaqstanda shyǵarylǵanyn rastaý tártibin jeńildetken jón. Biraq bul sapaǵa qoiylatyn talapty álsiretý degen sóz emes. Ónimniń belgilengen talaptarǵa sáikestigi tekserilip, aqaýly taýar jetkizý qaýpi barynsha azaitylýǵa tiis”, – dedi sarapshy.
Salyqtyq jeńildik pen satyp alýdaǵy artyqshylyq
Arman Baiǵanov otandyq kásiporyndarǵa memlekettik satyp alýǵa, tabiǵi monopoliialar men iri jer qoinaýyn paidalanýshylardyń tenderlerine qatysý kezinde belgili bir artyqshylyq berýdi usyndy.
Onyń pikirinshe, qazaqstandyq taýar satyp alatyn iri kompaniialardy salyqtyq jeńildikter arqyly da yntalandyrýǵa bolady. Mundai sharalar jergilikti ónimge degen suranysty arttyryp, kásiporyndardyń óndiris kólemin ulǵaitýyna múmkindik beredi.
“Otandyq óndirýshilerge tenderler men baǵa usynystaryn ótkizý kezinde belgili bir basymdyq qarastyrylýy múmkin. Sonymen birge qazaqstandyq kásiporyndardyń ónimin satyp alatyn iri jer qoinaýyn paidalanýshylarǵa salyqtyq jeńildikter berý tetigin de zerdeleýge bolady. Yntalandyrýdyń birneshe ádisin qatar qoldaný qajet”, – dedi ekonomist.
Onyń aitýynsha, iri kompaniialardyń tapsyrystaryna jergilikti kásiporyndar kóbirek tartylsa, óndiris kólemi ulǵaiyp, biýdjetke túsetin salyq mólsheri de artady.
Tenderdi táýelsiz qurylym baqylaýy múmkin
Ekonomist memlekettik jáne kvazimemlekettik sektordaǵy satyp alýdyń ashyqtyǵyn kúsheitpei, otandyq ónimniń úlesin arttyrý qiyn bolatynyn aitty. Onyń pikirinshe, jabyq ári ádiletsiz satyp alý júiesi shaǵyn jáne orta biznestiń iri kompaniialarmen teń dárejede básekelesýine múmkindik bermeidi.
Baiǵanov tenderlik ótinimderdi baǵalaýdy tapsyrys berýshige táýelsiz qurylymǵa tapsyrý múmkindigin qarastyrýdy usyndy. Mundai jaǵdaida tapsyrys berýshi tehnikalyq sipattamany ázirlegenimen, ótinimderdi qaraý men jeńimpazdy anyqtaý rásimine tikelei yqpal ete almaýǵa tiis.
“Memlekettik jáne kvazimemlekettik sektordaǵy satyp alýdyń ashyqtyǵyn arttyrý qajet. Bul jemqorlyq táýekelderin tómendetip, shaǵyn jáne orta biznestiń iri kompaniialarmen básekelesýine jol ashady. Tenderlik ótinimderdi qaraýdy táýelsiz úshinshi tarapqa berýge bolady. Sonda tapsyrys berýshiniń satyp alý rásimine yqpal etý múmkindigi shekteler edi”, – dedi ol.
Sarapshynyń paiymynsha, óńdeý ónerkásibiniń damýy otandyq óndirýshilerge beriletin tapsyrysty da kóbeitýdi talap etedi. Ásirese kvazimemlekettik sektor men jer qoinaýyn paidalanýshylardyń satyp alýynda qazaqstandyq kásiporyndardyń úlesin arttyrý mańyzdy.
“Premer-ministr kótergen másele oryndy. Biraq bastamany júzege asyrý úshin otandyq óndirýshilerdiń aldyndaǵy kedergilerdi joiyp, olardyń sheteldik kompaniialarmen básekege túsýine jaǵdai jasaý qajet. Sonymen birge jetkiziletin ónimniń sapasy mindetti túrde talapqa sai bolýy kerek”, – dep qorytyndylady Arman Baiǵanov.