AQSh-tyń Halyqaralyq damý agenttigi (USAID) 7 aqpanda saǵat 23:59-dan bastap (EST) óz qyzmetkerlerin 90 kúnge ákimshilik demalysqa jiberetinin habarlady. Bul — prezident Donald Tramptyń 20 qańtarda qol qoiǵan jarlyǵynan keiin bolǵan jaǵdai. Jarlyqqa sáikes, AQSh memlekettik organdary men agenttikteri osy ýaqyt aralyǵynda shet elderdegi baǵdarlamalar men jobalardy qaita qarap, olardy jalǵastyrý nemese tolyqtai toqtatý jóninde naqty sheshim qabyldaýy tiis, dep jazady Dalanews.kz Forbes.kz saityna silteme jasap.
USAID kóptegen elde túrli salaǵa qarjylai jáne tehnikalyq kómek kórsetip kelgeni málim. Qazaqstan da sonyń qatarynda. Ásirese jergilikti úkimettik emes uiymdar (ÚEU) bul agenttiktiń granttyq qoldaýyna jii arqa súieidi. Mysaly, "Pravovoi mediatsentr" jýrnalisterge zańgerlik keńes berip, media zańnamany jetildirýge at salysady. Uiym basshysy Diana Okremovanyń aitýynsha, olar birneshe túrli qordan qarajat alyp otyrǵandyqtan, USAID baǵdarlamasy toqtasa da, alda óz jumystaryn jalǵastyrýdyń amalyn izdeidi. Okremova qazaqstandyq ÚEU sektorynda "mediasaýattylyq", faktchek pen zańgerlik keńes berý siiaqty baǵyttardy, ádette halyqaralyq uiymdar damytyp kelgenin, al memlekettik qurylymdar tek sońǵy jyldary ǵana bul salaǵa kóńil bólip bastaǵanyn atap ótedi.
"Azamattyq taldaý" qoǵamdyq qory da USAID-pen yntymaqtastyqta bolyp kelgen. Biraq qor jetekshisi Danil Bekturǵanov qarjyny tikelei agenttikten emes, "Evraziia" qory nemese óńirlik baǵdarlamalar arqyly alyp otyrǵanyn aitady.
"USAID eshqashan ÚEU-ny tikelei qarjylandyrǵan emes. Arada grantqa ielik etetin qandai da ir retteýshi bolady, mysaly "Evraziia" qory sekildi. AQSh elshiliginiń shaǵyn granattary baǵdarlamalary nemese USAID-pen tikelei jumys isteitin OAEQ-nyń "Ortalyq Aziia Evraziia qory) óńirlik qurylymy degendei. Azamattyq taldaý qory "Evraziia" qorynyń qarjylandyrýy arqyly Tsifrlyq kodekske qatysty "Qazaqstannyń tsifrlyq zańnamasyn damytý" jobasyn iske asyrdy. Al Social Innovation Central Asia jobasy boiynsha ÓR Tsifrlyq kodeksiniń "personal derekteri, biometriia, jasandy intellekt" syndy ózekti máseleler boiynsha zańnamalyq taldaýlar jasaýdy kózdegen edik. USAID qarjylandyrýynyń ýaqytsha buǵattalýyna bailanysty bul jumys endi úsh aiǵa jýyq merzimde sozylyp ketýi múmkin", - deidi ol.
Degenmen Bekturǵanov Tramp ákimshiliginiń sheshimin ýaqytsha qiyndyq dep sanaidy: "ÚEU-lar bir ǵana donorǵa táýeldi bolmai, qarjyny únemi ártaraptandyrýǵa tyrysady. Sondyqtan jumystar múlde toqtap qalady deýge negiz joq", — deidi ol.
"Eho" birlestiginde jaǵdai kúrdelirek kórinedi. Uiym jetekshisi Pavel Lobachev "Ehonyń" barlyq tórt jobasy da tikelei amerikalyq granttarǵa súienip kelgenin aitady. Onyń sózinshe, USAID bóletin qarajattyń basym bóligi, naqtysyn aitqanda 90 paiyzy, Qazaqstanda kóbine memlekettik salalarǵa jumsalǵan. Al ÚEU-larǵa onyń 10 paiyzy ǵana tiedi.
"Sóite tura, keibir sheneýnikter eldegi barlyq ÚEU-ny jappai tekserý qajet dep dabyl qaǵyp jatyr. Memleket ózi USAID-pen kelisim jasap, iri kólemde kómek alady. Tek densaýlyq saqtaý, zeinetaqy reformasy siiaqty úlken baǵdarlamalardyń ózi qanshama? ÚEU bólimi aitarlyqtai shaǵyn ǵana", — deidi Lobachev.
Qazaqstandaǵy Halyqaralyq adam quqyqtary jáne zańdylyqty saqtaý biýrosynyń direktory Denis Djivaga da USAID-pen bailanysty jobalary bar ekenin rastaidy. Onyń aitýynsha, jaqynda ǵana biýro "Evraziia" qory arqyly USAID grantyn utyp alǵan. Jobanyń maqsaty — kemsitýshilikpen kúres jáne teń múmkindikterdi keńeitý bolǵan. Endi qarjylandyrý toqtap qalǵandyqtan, bul josparlar oryndalmai tur. Djivaga "keibir uiymdarǵa bul aýyr soqqy bolady, biraq iri ÚEU-lar basqa donorlardan qarajat izdep, tabýy múmkin" dep otyr. Sonymen birge ol "USAID túpkilikti jabylady degenge senbeitinin, bálkim jańa qurylymǵa ainalýy múmkin" ekenin aitady.
Osy oraida,agenttiktiń óz saityndaǵy málimetter bazasyna nazar aýdarsaq, USAID Qazaqstanda 1992 jyldan beri jarty milliard dollardan astam qarjy jumsaǵan. Oǵan densaýlyq saqtaý salasyndaǵy VICh pen dárige tózimdi týberkýlezdi anyqtaý men emdeýden bastap, kólik pen kedendik júiege arnalǵan tsifrlandyrý jobalaryna deiin kiredi. Port infraqurylymyndaǵy keibir baǵdarlamalar nátijesinde shekaradan ótý merzimi edáýir qysqaryp, ótkizý qabileti birneshe esege artqan.
Endi úsh ailyq úzilis aiaqtalǵannan keiin AQSh biligi ózderi taldap shyqqan jobalarǵa qatysty naqty sheshim qabyldaidy. Kei baǵdarlamalar jalǵasýy múmkin, keibireýi tolyqtai quridy nemese jańa baǵyttarda júzege asady degen boljam bar. Qazaqstandyq úkimettik emes sektor bolsa, basqa qarjy kózderin qarastyryp, buǵan beiimdelýge daiyn. Buǵan deiin elden ketken ne qyzmetin ýaqytsha toqtatqan syrtqy donorlardyń úlgisi kórsetkendei, ÚEU-lar eńseretin qiyndyqtar az emes. Alaida olardyń halyqaralyq bailanystar men áriptestikterdi jalǵastyrýyna degen umtylysy áli de kúshti ekeni baiqalady.
Buǵan deiin AQSh-tyń Halyqaralyq Damý agenttigi Qazaqstanda jumysyn toqtatqany habarlanǵan. Sondai-aq saitymyzda otandyqsarapshy Ǵaziz Ábishev USAID jobalarynyń bir bóliginiń qysqarýyna qatysty pikir bildirgen edi.
