اقش-تىڭ حالىقارالىق دامۋ اگەنتتٸگٸ (USAID) 7 اقپاندا ساعات 23:59-دان باستاپ (EST) ٶز قىزمەتكەرلەرٸن 90 كٷنگە ەكٸمشٸلٸك دەمالىسقا جٸبەرەتٸنٸن حابارلادى. بۇل — پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ 20 قاڭتاردا قول قويعان جارلىعىنان كەيٸن بولعان جاعداي. جارلىققا سەيكەس, اقش مەملەكەتتٸك ورگاندارى مەن اگەنتتٸكتەرٸ وسى ۋاقىت ارالىعىندا شەت ەلدەردەگٸ باعدارلامالار مەن جوبالاردى قايتا قاراپ, ولاردى جالعاستىرۋ نەمەسە تولىقتاي توقتاتۋ جٶنٸندە ناقتى شەشٸم قابىلداۋى تيٸس, دەپ جازادى Dalanews.kz Forbes.kz سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
USAID كٶپتەگەن ەلدە تٷرلٸ سالاعا قارجىلاي جەنە تەحنيكالىق كٶمەك كٶرسەتٸپ كەلگەنٸ مەلٸم. قازاقستان دا سونىڭ قاتارىندا. ەسٸرەسە جەرگٸلٸكتٸ ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار (ٷەۇ) بۇل اگەنتتٸكتٸڭ گرانتتىق قولداۋىنا جيٸ ارقا سٷيەيدٸ. مىسالى, "پراۆوۆوي مەدياتسەنتر" جۋرناليستەرگە زاڭگەرلٸك كەڭەس بەرٸپ, مەديا زاڭنامانى جەتٸلدٸرۋگە ات سالىسادى. ۇيىم باسشىسى ديانا وكرەموۆانىڭ ايتۋىنشا, ولار بٸرنەشە تٷرلٸ قوردان قاراجات الىپ وتىرعاندىقتان, USAID باعدارلاماسى توقتاسا دا, الدا ٶز جۇمىستارىن جالعاستىرۋدىڭ امالىن ٸزدەيدٸ. وكرەموۆا قازاقستاندىق ٷەۇ سەكتورىندا "مەدياساۋاتتىلىق", فاكتچەك پەن زاڭگەرلٸك كەڭەس بەرۋ سيياقتى باعىتتاردى, ەدەتتە حالىقارالىق ۇيىمدار دامىتىپ كەلگەنٸن, ال مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدار تەك سوڭعى جىلدارى عانا بۇل سالاعا كٶڭٸل بٶلٸپ باستاعانىن اتاپ ٶتەدٸ.
"ازاماتتىق تالداۋ" قوعامدىق قورى دا USAID-پەن ىنتىماقتاستىقتا بولىپ كەلگەن. بٸراق قور جەتەكشٸسٸ دانيل بەكتۇرعانوۆ قارجىنى تٸكەلەي اگەنتتٸكتەن ەمەس, "ەۆرازييا" قورى نەمەسە ٶڭٸرلٸك باعدارلامالار ارقىلى الىپ وتىرعانىن ايتادى.
"USAID ەشقاشان ٷەۇ-نى تٸكەلەي قارجىلاندىرعان ەمەس. ارادا گرانتقا يەلٸك ەتەتٸن قانداي دا ٸر رەتتەۋشٸ بولادى, مىسالى "ەۆرازييا" قورى سەكٸلدٸ. اقش ەلشٸلٸگٸنٸڭ شاعىن گراناتتارى باعدارلامالارى نەمەسە USAID-پەن تٸكەلەي جۇمىس ٸستەيتٸن واەق-نىڭ "ورتالىق ازييا ەۆرازييا قورى) ٶڭٸرلٸك قۇرىلىمى دەگەندەي. ازاماتتىق تالداۋ قورى "ەۆرازييا" قورىنىڭ قارجىلاندىرۋى ارقىلى تسيفرلىق كودەكسكە قاتىستى "قازاقستاننىڭ تسيفرلىق زاڭناماسىن دامىتۋ" جوباسىن ٸسكە اسىردى. ال Social Innovation Central Asia جوباسى بويىنشا ٶر تسيفرلىق كودەكسٸنٸڭ "پەرسونال دەرەكتەرٸ, بيومەترييا, جاساندى ينتەللەكت" سىندى ٶزەكتٸ مەسەلەلەر بويىنشا زاڭنامالىق تالداۋلار جاساۋدى كٶزدەگەن ەدٸك. USAID قارجىلاندىرۋىنىڭ ۋاقىتشا بۇعاتتالۋىنا بايلانىستى بۇل جۇمىس ەندٸ ٷش ايعا جۋىق مەرزٸمدە سوزىلىپ كەتۋٸ مٷمكٸن", - دەيدٸ ول.
دەگەنمەن بەكتۇرعانوۆ ترامپ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ شەشٸمٸن ۋاقىتشا قيىندىق دەپ سانايدى: "ٷەۇ-لار بٸر عانا دونورعا تەۋەلدٸ بولماي, قارجىنى ٷنەمٸ ەرتاراپتاندىرۋعا تىرىسادى. سوندىقتان جۇمىستار مٷلدە توقتاپ قالادى دەۋگە نەگٸز جوق", — دەيدٸ ول.
"ەحو" بٸرلەستٸگٸندە جاعداي كٷردەلٸرەك كٶرٸنەدٸ. ۇيىم جەتەكشٸسٸ پاۆەل لوباچەۆ "ەحونىڭ" بارلىق تٶرت جوباسى دا تٸكەلەي امەريكالىق گرانتتارعا سٷيەنٸپ كەلگەنٸن ايتادى. ونىڭ سٶزٸنشە, USAID بٶلەتٸن قاراجاتتىڭ باسىم بٶلٸگٸ, ناقتىسىن ايتقاندا 90 پايىزى, قازاقستاندا كٶبٸنە مەملەكەتتٸك سالالارعا جۇمسالعان. ال ٷەۇ-لارعا ونىڭ 10 پايىزى عانا تيەدٸ.
"سٶيتە تۇرا, كەيبٸر شەنەۋنٸكتەر ەلدەگٸ بارلىق ٷەۇ-نى جاپپاي تەكسەرۋ قاجەت دەپ دابىل قاعىپ جاتىر. مەملەكەت ٶزٸ USAID-پەن كەلٸسٸم جاساپ, ٸرٸ كٶلەمدە كٶمەك الادى. تەك دەنساۋلىق ساقتاۋ, زەينەتاقى رەفورماسى سيياقتى ٷلكەن باعدارلامالاردىڭ ٶزٸ قانشاما? ٷەۇ بٶلٸمٸ ايتارلىقتاي شاعىن عانا", — دەيدٸ لوباچەۆ.
قازاقستانداعى حالىقارالىق ادام قۇقىقتارى جەنە زاڭدىلىقتى ساقتاۋ بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى دەنيس دجيۆاگا دا USAID-پەن بايلانىستى جوبالارى بار ەكەنٸن راستايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاقىندا عانا بيۋرو "ەۆرازييا" قورى ارقىلى USAID گرانتىن ۇتىپ العان. جوبانىڭ ماقساتى — كەمسٸتۋشٸلٸكپەن كٷرەس جەنە تەڭ مٷمكٸندٸكتەردٸ كەڭەيتۋ بولعان. ەندٸ قارجىلاندىرۋ توقتاپ قالعاندىقتان, بۇل جوسپارلار ورىندالماي تۇر. دجيۆاگا "كەيبٸر ۇيىمدارعا بۇل اۋىر سوققى بولادى, بٸراق ٸرٸ ٷەۇ-لار باسقا دونورلاردان قاراجات ٸزدەپ, تابۋى مٷمكٸن" دەپ وتىر. سونىمەن بٸرگە ول "USAID تٷپكٸلٸكتٸ جابىلادى دەگەنگە سەنبەيتٸنٸن, بەلكٸم جاڭا قۇرىلىمعا اينالۋى مٷمكٸن" ەكەنٸن ايتادى.
وسى ورايدا,اگەنتتٸكتٸڭ ٶز سايتىنداعى مەلٸمەتتەر بازاسىنا نازار اۋدارساق, USAID قازاقستاندا 1992 جىلدان بەرٸ جارتى ميلليارد دوللاردان استام قارجى جۇمساعان. وعان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ۆيچ پەن دەرٸگە تٶزٸمدٸ تۋبەركۋلەزدٸ انىقتاۋ مەن ەمدەۋدەن باستاپ, كٶلٸك پەن كەدەندٸك جٷيەگە ارنالعان تسيفرلاندىرۋ جوبالارىنا دەيٸن كٸرەدٸ. پورت ينفراقۇرىلىمىنداعى كەيبٸر باعدارلامالار نەتيجەسٸندە شەكارادان ٶتۋ مەرزٸمٸ ەدەۋٸر قىسقارىپ, ٶتكٸزۋ قابٸلەتٸ بٸرنەشە ەسەگە ارتقان.
ەندٸ ٷش ايلىق ٷزٸلٸس اياقتالعاننان كەيٸن اقش بيلٸگٸ ٶزدەرٸ تالداپ شىققان جوبالارعا قاتىستى ناقتى شەشٸم قابىلدايدى. كەي باعدارلامالار جالعاسۋى مٷمكٸن, كەيبٸرەۋٸ تولىقتاي قۇريدى نەمەسە جاڭا باعىتتاردا جٷزەگە اسادى دەگەن بولجام بار. قازاقستاندىق ٷكٸمەتتٸك ەمەس سەكتور بولسا, باسقا قارجى كٶزدەرٸن قاراستىرىپ, بۇعان بەيٸمدەلۋگە دايىن. بۇعان دەيٸن ەلدەن كەتكەن نە قىزمەتٸن ۋاقىتشا توقتاتقان سىرتقى دونورلاردىڭ ٷلگٸسٸ كٶرسەتكەندەي, ٷەۇ-لار ەڭسەرەتٸن قيىندىقتار از ەمەس. الايدا ولاردىڭ حالىقارالىق بايلانىستار مەن ەرٸپتەستٸكتەردٸ جالعاستىرۋىنا دەگەن ۇمتىلىسى ەلٸ دە كٷشتٸ ەكەنٸ بايقالادى.
بۇعان دەيٸن اقش-تىڭ حالىقارالىق دامۋ اگەنتتٸگٸ قازاقستاندا جۇمىسىن توقتاتقانى حابارلانعان. سونداي-اق سايتىمىزدا وتاندىقساراپشى عازيز ەبٸشەۆ USAID جوبالارىنىڭ بٸر بٶلٸگٸنٸڭ قىسقارۋىنا قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸرگەن ەدٸ.
