Atalǵan máselege qumbyl kóńil bólgen Tuńǵysh prezident Aýǵanstandaǵy ahýaldyń ushyǵyp turǵanyn tilge tiek etken.
Elbasynyń atap ótkenindei aimaqtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde jańa ádis-amaldar qajet.
Terroristerdiń jańa tehnologiialardyń tilin meńgerýi, olardyń aimaqqa, sonyń ishinde Qazaqstanǵa qatysty taktikasynyń ózgerýine alyp keledi. Sói degen Nazarbaev Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń tóraǵasy Kárim Másimovke azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi birinshi kezekte tapsyrǵan edi.
“Halyqtyń jaǵdaiyn jaqsartýdy únemi nazarda ustaý mańyzdy. Turmysy túzý adam teris aǵymdardyń jeteginde ketpeidi. Radikalizm qoǵam jutaǵan kezde barynsha qaýlap, tamyryn tereńge jaiady, buǵan jol bermegenimiz jón”, – deidi Nazarbaev.
Elbasy bul máselege alǵash toqtalyp otyrǵan joq.
Buǵan deiin QMDB ókilderimen kezdesken Tuńǵysh prezident qaýǵa saqal men qysqa balaqtyń qazaqtyń salt-dástúri men qundylyqtaryna qaishy keletinin eskertken edi. Sol jolǵy jiynda Nazarbaev halyqtyń, ásirese jastardyń dini bilimi men saýatyn arttyrýǵa kóńil bólý kerektigin basa aitqan.
“Dini saýatty adam mundaiǵa urynbaidy. Uzyn saqal qoiyp, balaǵyn kesý bilimniń azdyǵynan, tanymnyń taiazdyǵynan týyndap otyr. Qara jamylǵan, tumshalanǵan qazaq qyzdaryn kim kórgen? Bul da bizdiń túsinikke jat. Dástúrge qaishy. Ata-babamyz úide kisi ólip, qaiǵyly jaǵdaiǵa tap bolǵanda ǵana qara jamylǵan. Anyǵynda din men qara kiim kiip tumshalanýdyń arasynda esh bailanys joq”, – degen-tuǵyn Nazarbaev.
Dalanews.kz osy rette terrorizm men ekstremizmniń qaýlaýyna jol bermeýdi qadap tapsyrǵan Tuńǵysh Prezidenttiń málimdemesine qatysty sarapshy pikirin oqyrman nazaryna usynady.
…
Áleýmettanýshy Mira Máýilsháriptiń aitýynsha Qazaqstannyń Aýǵanstan sekildi saiasi-ekonomikalyq ahýaly turaqsyz elge jaqyn ornalasýy lańkestik máselesine baza nazar aýdarýdy talap etedi.
Sarapshy Qazaqstandaǵy ekstremizmniń paida bolýy men órshý kezeńin úsh bólgen eken. Alǵashqysy 1992-1998 jyldardyń aralyǵy. Keiingisi 2000-2010 jyldar. Sońǵy kezeń 2011-shi jyldan bastap búginge deiingi merzim.
Máýilsháriptiń pikirinshe alǵashqyda Qazaqstan biligi ekstremizm máselesine shetelden jetken túsinik dep qarap, bul máseleniń memleketti ainalyp óterine senimdi bolǵan. Tek 2000-shy jyldardyń ortasynan bastap Ózbekstan astanasy Tashkent qalasynda oryn alǵan terrorlyq aktilerden keiin bul máselege nazar aýdarǵan.
Aita ketelik, 1999 jyly Tashkentte lańkestik oqiǵa oryn alyp, jarylysqa qatysy bar Ózbekstan azamattary Qazaqstan aýmaǵynda quryqtalǵan bolatyn. 2000-shy jyldary sheteldik dini mekemelerde bilim alyp jatqan qazaqstandyqtardy memlekettik baqylaý tártibi kúsheidi.
“Elimizde áli kúnge deiin ekstremist men lańkesterdiń portreti jasalmaǵan. Olar kimder? Olardy kópshilikten qalai ajyratýǵa bolady? Ádette, ómirden laiyqty ornyn tappaǵan adam teris dini aǵymnyń tuzaǵyn túskenin ańdamai da qalady.
Ekstremistiń áleýmettik bet-beinesin jasaityn bolsaq, bul jas shamasy 30-40-tyń ústindegi destrýktivti dini aǵymnyń ideologiialyq arbaýyna túsip qalǵan, onyń úgit-nasihatyn talǵamsyz, taldaýsyz qabyldai beretin azamat.
Bylaisha aitqanda, lańkes dep ómirdegi problemasy sheshilmegen adamdy aitamyz. Áleýmettik, qarjylyq jaǵdaiy turaqsyz, ideologiialyq ári psihologiialyq turǵyda áli de tolyq qalyptaspaǵan adam”, – deidi Máýilshárip.
Sarapshy bilikke mundai aýditoriiamen belsendi jumys isteý kerektigin aitady. Ol úshin qoǵamnyń dini saýatyn arttyrýǵa nazar aýdarǵan jón.
“Ashyǵyn aitqanda, qazaqstandyqtar áli de bolsa din men dini fanatizmniń arajigin ajyrata almai keledi. Uldary teris aǵymnyń quryǵyna ilikken talai ata-anamen tildestik. Kópshiligi: “balam namaz oqyp, Quran jattap júr edi. Onyń túpki oiyn bilmedik…”, degen pikir aitady.
Ekinshi másele, ekstremister Qazaqstannyń zaiyrly saiasatyn ońtaily paidalanyp otyr. Bul máselege kezinde Elbasy da nazar aýdarǵan bolatyn.
“Qazaqstannyń ashyqtyǵy halyqaralyq arenadaǵy saiasi oiynshylardyń nazaryn aýdarýda. Elge kelip jatqan qisapsyz missionerlerge toqtaý salý qajet. Olar dindi taratýmen ǵana shektelmeidi”, dep eskertken. Tutastai alǵanda 2011-2013 jyldyń aralyǵy Qazaqstan úshin aýyr kezeń boldy. Osy aralyqta 14 lańkestik jasalyp, 60-ǵa jýyq azamat qaza tapty”, – deidi sarapshy.
Endeshe ekstremizmniń jolyn kesýdiń qandai amaly bar?
Mira Máýilsháriptiń atap ótkenindei bul úshin bilik organdary túrli dini uiymdardyń jumysyn udaiy baqylap, sonyń ishinde áleýmettik jelige belsendi monitoring júrgizýi qajet, sol arqyly ǵana elimizdegi ekstremizmniń qaýip-qaterin baǵalap, osy jolǵa túsken azamattardy baqylaýǵa alýǵa bolady.
“Ekstrezimmen kúreste ideologiianyń orny bólek. Sonyń ishinde aqparattyq soǵysta jeńilmeýdiń jolyn izdegen jón. Destrýktivti dini aqparattyń jolyn kesip, onyń ornyn ornyqty, durys kontentpen toltyrý QMDB-nyń basty mindeti. Tutastai alǵanda 2018-2022 jyldarǵa arnalǵan terrorizm men ekstremizmge qarsy memlekettik baǵdarlamany jańa talaptarmen tolyqtyrý kerek”, – deidi sarapshy.
Aita ketelik, Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń dereginshe elimizde destrýktivti ideologiianyń jolynda júrgen 20 myńǵa jaqyn adam bar. Olardyń kópshiligi Túrkistan oblysy men Almaty qalasy jáne elimizdiń Batys óńirlerinde shoǵyrlanǵan. 2010 jyly UQK alǵash ret Ál-Kaida terrorlyq uiymynyń qataryna qosylý úshin Aýǵanstanǵa attanǵan Qazaqstan azamattaryn anyqtaǵan.
