اتالعان مەسەلەگە قۇمبىل كٶڭٸل بٶلگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت اۋعانستانداعى احۋالدىڭ ۇشىعىپ تۇرعانىن تٸلگە تيەك ەتكەن.
ەلباسىنىڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدە جاڭا ەدٸس-امالدار قاجەت.
تەرروريستەردٸڭ جاڭا تەحنولوگييالاردىڭ تٸلٸن مەڭگەرۋٸ, ولاردىڭ ايماققا, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستانعا قاتىستى تاكتيكاسىنىڭ ٶزگەرۋٸنە الىپ كەلەدٸ. سٶي دەگەن نازارباەۆ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى كەرٸم مەسٸموۆكە ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدٸ بٸرٸنشٸ كەزەكتە تاپسىرعان ەدٸ.
“حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدى ٷنەمٸ نازاردا ۇستاۋ ماڭىزدى. تۇرمىسى تٷزۋ ادام تەرٸس اعىمداردىڭ جەتەگٸندە كەتپەيدٸ. راديكاليزم قوعام جۇتاعان كەزدە بارىنشا قاۋلاپ, تامىرىن تەرەڭگە جايادى, بۇعان جول بەرمەگەنٸمٸز جٶن”, – دەيدٸ نازارباەۆ.
ەلباسى بۇل مەسەلەگە العاش توقتالىپ وتىرعان جوق.
بۇعان دەيٸن قمدب ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسكەن تۇڭعىش پرەزيدەنت قاۋعا ساقال مەن قىسقا بالاقتىڭ قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸ مەن قۇندىلىقتارىنا قايشى كەلەتٸنٸن ەسكەرتكەن ەدٸ. سول جولعى جيىندا نازارباەۆ حالىقتىڭ, ەسٸرەسە جاستاردىڭ دٸني بٸلٸمٸ مەن ساۋاتىن ارتتىرۋعا كٶڭٸل بٶلۋ كەرەكتٸگٸن باسا ايتقان.
“دٸني ساۋاتتى ادام مۇندايعا ۇرىنبايدى. ۇزىن ساقال قويىپ, بالاعىن كەسۋ بٸلٸمنٸڭ ازدىعىنان, تانىمنىڭ تايازدىعىنان تۋىنداپ وتىر. قارا جامىلعان, تۇمشالانعان قازاق قىزدارىن كٸم كٶرگەن? بۇل دا بٸزدٸڭ تٷسٸنٸككە جات. دەستٷرگە قايشى. اتا-بابامىز ٷيدە كٸسٸ ٶلٸپ, قايعىلى جاعدايعا تاپ بولعاندا عانا قارا جامىلعان. انىعىندا دٸن مەن قارا كيٸم كيٸپ تۇمشالانۋدىڭ اراسىندا ەش بايلانىس جوق”, – دەگەن-تۇعىن نازارباەۆ.
Dalanews.kz وسى رەتتە تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنٸڭ قاۋلاۋىنا جول بەرمەۋدٸ قاداپ تاپسىرعان تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ مەلٸمدەمەسٸنە قاتىستى ساراپشى پٸكٸرٸن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
…
ەلەۋمەتتانۋشى ميرا مەۋٸلشەرٸپتٸڭ ايتۋىنشا قازاقستاننىڭ اۋعانستان سەكٸلدٸ ساياسي-ەكونوميكالىق احۋالى تۇراقسىز ەلگە جاقىن ورنالاسۋى لاڭكەستٸك مەسەلەسٸنە بازا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدٸ.
ساراپشى قازاقستانداعى ەكسترەميزمنٸڭ پايدا بولۋى مەن ٶرشۋ كەزەڭٸن ٷش بٶلگەن ەكەن. العاشقىسى 1992-1998 جىلداردىڭ ارالىعى. كەيٸنگٸسٸ 2000-2010 جىلدار. سوڭعى كەزەڭ 2011-شٸ جىلدان باستاپ بٷگٸنگە دەيٸنگٸ مەرزٸم.
مەۋٸلشەرٸپتٸڭ پٸكٸرٸنشە العاشقىدا قازاقستان بيلٸگٸ ەكسترەميزم مەسەلەسٸنە شەتەلدەن جەتكەن تٷسٸنٸك دەپ قاراپ, بۇل مەسەلەنٸڭ مەملەكەتتٸ اينالىپ ٶتەرٸنە سەنٸمدٸ بولعان. تەك 2000-شى جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ ٶزبەكستان استاناسى تاشكەنت قالاسىندا ورىن العان تەررورلىق اكتٸلەردەن كەيٸن بۇل مەسەلەگە نازار اۋدارعان.
ايتا كەتەلٸك, 1999 جىلى تاشكەنتتە لاڭكەستٸك وقيعا ورىن الىپ, جارىلىسقا قاتىسى بار ٶزبەكستان ازاماتتارى قازاقستان اۋماعىندا قۇرىقتالعان بولاتىن. 2000-شى جىلدارى شەتەلدٸك دٸني مەكەمەلەردە بٸلٸم الىپ جاتقان قازاقستاندىقتاردى مەملەكەتتٸك باقىلاۋ تەرتٸبٸ كٷشەيدٸ.
“ەلٸمٸزدە ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەكسترەميست مەن لاڭكەستەردٸڭ پورترەتٸ جاسالماعان. ولار كٸمدەر? ولاردى كٶپشٸلٸكتەن قالاي اجىراتۋعا بولادى? ەدەتتە, ٶمٸردەن لايىقتى ورنىن تاپپاعان ادام تەرٸس دٸني اعىمنىڭ تۇزاعىن تٷسكەنٸن اڭداماي دا قالادى.
ەكسترەميستٸڭ ەلەۋمەتتٸك بەت-بەينەسٸن جاسايتىن بولساق, بۇل جاس شاماسى 30-40-تىڭ ٷستٸندەگٸ دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمنىڭ يدەولوگييالىق ارباۋىنا تٷسٸپ قالعان, ونىڭ ٷگٸت-ناسيحاتىن تالعامسىز, تالداۋسىز قابىلداي بەرەتٸن ازامات.
بىلايشا ايتقاندا, لاڭكەس دەپ ٶمٸردەگٸ پروبلەماسى شەشٸلمەگەن ادامدى ايتامىز. ەلەۋمەتتٸك, قارجىلىق جاعدايى تۇراقسىز, يدەولوگييالىق ەرٸ پسيحولوگييالىق تۇرعىدا ەلٸ دە تولىق قالىپتاسپاعان ادام”, – دەيدٸ مەۋٸلشەرٸپ.
ساراپشى بيلٸككە مۇنداي اۋديتورييامەن بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى. ول ٷشٸن قوعامنىڭ دٸني ساۋاتىن ارتتىرۋعا نازار اۋدارعان جٶن.
“اشىعىن ايتقاندا, قازاقستاندىقتار ەلٸ دە بولسا دٸن مەن دٸني فاناتيزمنٸڭ اراجٸگٸن اجىراتا الماي كەلەدٸ. ۇلدارى تەرٸس اعىمنىڭ قۇرىعىنا ٸلٸككەن تالاي اتا-انامەن تٸلدەستٸك. كٶپشٸلٸگٸ: “بالام ناماز وقىپ, قۇران جاتتاپ جٷر ەدٸ. ونىڭ تٷپكٸ ويىن بٸلمەدٸك…”, دەگەن پٸكٸر ايتادى.
ەكٸنشٸ مەسەلە, ەكسترەميستەر قازاقستاننىڭ زايىرلى ساياساتىن وڭتايلى پايدالانىپ وتىر. بۇل مەسەلەگە كەزٸندە ەلباسى دا نازار اۋدارعان بولاتىن.
“قازاقستاننىڭ اشىقتىعى حالىقارالىق ارەناداعى ساياسي ويىنشىلاردىڭ نازارىن اۋدارۋدا. ەلگە كەلٸپ جاتقان قيساپسىز ميسسيونەرلەرگە توقتاۋ سالۋ قاجەت. ولار دٸندٸ تاراتۋمەن عانا شەكتەلمەيدٸ”, دەپ ەسكەرتكەن. تۇتاستاي العاندا 2011-2013 جىلدىڭ ارالىعى قازاقستان ٷشٸن اۋىر كەزەڭ بولدى. وسى ارالىقتا 14 لاڭكەستٸك جاسالىپ, 60-عا جۋىق ازامات قازا تاپتى”, – دەيدٸ ساراپشى.
ەندەشە ەكسترەميزمنٸڭ جولىن كەسۋدٸڭ قانداي امالى بار?
ميرا مەۋٸلشەرٸپتٸڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي بۇل ٷشٸن بيلٸك ورگاندارى تٷرلٸ دٸني ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن ۇدايى باقىلاپ, سونىڭ ٸشٸندە ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە بەلسەندٸ مونيتورينگ جٷرگٸزۋٸ قاجەت, سول ارقىلى عانا ەلٸمٸزدەگٸ ەكسترەميزمنٸڭ قاۋٸپ-قاتەرٸن باعالاپ, وسى جولعا تٷسكەن ازاماتتاردى باقىلاۋعا الۋعا بولادى.
“ەكسترەزيممەن كٷرەستە يدەولوگييانىڭ ورنى بٶلەك. سونىڭ ٸشٸندە اقپاراتتىق سوعىستا جەڭٸلمەۋدٸڭ جولىن ٸزدەگەن جٶن. دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اقپاراتتىڭ جولىن كەسٸپ, ونىڭ ورنىن ورنىقتى, دۇرىس كونتەنتپەن تولتىرۋ قمدب-نىڭ باستى مٸندەتٸ. تۇتاستاي العاندا 2018-2022 جىلدارعا ارنالعان تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى مەملەكەتتٸك باعدارلامانى جاڭا تالاپتارمەن تولىقتىرۋ كەرەك”, – دەيدٸ ساراپشى.
ايتا كەتەلٸك, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ دەرەگٸنشە ەلٸمٸزدە دەسترۋكتيۆتٸ يدەولوگييانىڭ جولىندا جٷرگەن 20 مىڭعا جاقىن ادام بار. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ تٷركٸستان وبلىسى مەن الماتى قالاسى جەنە ەلٸمٸزدٸڭ باتىس ٶڭٸرلەرٸندە شوعىرلانعان. 2010 جىلى ۇقك العاش رەت ەل-كايدا تەررورلىق ۇيىمىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ٷشٸن اۋعانستانعا اتتانعان قازاقستان ازاماتتارىن انىقتاعان.
