– «Tamaǵy toqtyq, jumysy joqtyq azdyrar adam balasyn» deidi hakim Abai. Elimizde sońǵy kezderi bolyp jatqan lańkestik áreketterdiń, túrli zań buzýshylyqtardyń, jastar arasyndaǵy qylmystyń kóbeiýine osy Abai atamyz aitqan jaǵymsyz nárseler áser etip otyrǵan joq pa?
– Sulmanmahmuttyń: «Jaqsylyq kórsem ózimnen, jamandyq kórsem ózimnen» degen sózi bar. Bári ózimizden bolyp jatyr. Bizge jaý syrttan kelip otyrǵan joq. Ózimiz osyndai jaǵdaiǵa jetkizip aldyq. Qalai? Óitkeni biz sebebimen emes, saldarymen ǵana kúresip júrmiz.
Máselen, ózin-ózi óltirip jatqan balalardyń túp-tórkini, sebebi neden ekenin zerttep otyrǵan arnaiy ǵylymi institýttar bar ma? Joq. Onyń saldaryna úńilip otyrǵan da eshkim joq. Osyndai zertteýsiz, saldary anyqtalmaǵan jaǵdailarda mundai is-áreketterdiń beleń ala beretini daýsyz.
Qazir jastarymyzdyń kóbi – jumyssyz. Urlyq istegen jigitten surasańyz, «jumys joq, aqsha joq, sosyn amalsyz urlyqqa bardym» deidi. Balasyn satqan áielden surasańyz: «kún kórisim qiyndap ketti, balamdy satpaǵanda ne isteimin?» dep, ózińe qarsy saýal qoiady.
Balasyn satý degen eshqandai dinde joq nárse. Nemese satý úshin bala týý siiaqty dúnieler bizde ǵana oryn alyp otyr. Osynyń báriniń túp-tórkini nede? Jumyssyzdyq pen toiyp tamaq ishkenderdiń kesiri.
Elimizde «Diplommen – aýylǵa» baǵdarlamasy júzege asty. Osy jap-jaqsy baǵdarlamanyń ózin keide alaýlatyp, jalaýlatyp jalǵan uranǵa ainaldyryp alǵandaimyz. Máselen, meniń aýylym Montaitasta segiz júz halyq turady. Ol aýylǵa diplommen kimder barady? Aýylda tek mektep ǵana jumys istep tur. Diplomy barlardyń bárin tek mektepke apara almaimyz ǵoi.
Keńes Úkimeti taraǵannan keiin kolhoz-sovhozdardy saqtap qalǵan eki memleket ǵana bar. Ol – Ózbekstan men Belorýssiia. Olardyń bárinde de jumys bar. Múmkin, ailyǵy az shyǵar. Bastysy, eki qolǵa bir kúrek tabylyp tur. Búgingidei naýqan qyzyp otyrǵan jaǵdaida olar qolynan ketpeni men aiyryn tastaǵan joq. Barlyǵy jumyspen qamtylǵan.
Bizde bári tarap ketti. Eki qolǵa bir kúrek tabylmai tur. Menińshe, qylmystyń kóbeiýiniń túp-tórkini osynda jatyr. Qazir elimizde túrli dini ortalyqtar qaptap ketti. Sony kórip, bilip júrgenimizben, kúresýge qaýqarymyz joq. Qysqa balaq, saqaldylar kóp. Olar qandai aǵymnyń ókilderi? Olar dinbuzarlar emes pe? Ony nege zerttemeimiz?
Siriiaǵa kim ketip jatyr? Adasyp júrgender. Jumys joq, aqshasyz júrgenderdi túrli aǵymǵa alyp ketý ońai. Olardy eń aldymen aqshamen kózin bailaidy. Tegin tamaq beredi, oqytady. Ary qarai iirim siiaqty ózine tartyp áketedi de, ońai adastyrady. Sosyn óz qalaýyn júzege asyra beredi.
Aqtóbe, Almatyda oryn alǵan oqiǵalardyń tamyry osynda ma dep qalamyn. Ótkende Almatyny dúrliktirgen jalǵyz adam eken. Jalǵyz adamnyń kesirinen jalǵyz Almaty ǵana dúrlikti me? Búkil Qazaqstannyń nazaryn ózine aýdardy. Nege bir adam emin-erkin qimyldap júr? Osynyń bári de bizdiń kóp nársege daiyn emestigimizdi kórsetedi. Elbasy bastap elimizde tynyshtyq pen turaqtylyqty saqtap otyrǵany qýantady. Ol da durys. Biraq «tynyshpyz» dep alańsyz otyrýǵa taǵy bolmaitynyn sońǵy oqiǵalar dáleldep berdi.
– Jastardyń kóp «adasýynyń» taǵy bir sebebi – biliminiń joqtyǵynan, saýatsyzdyqtan týyndap otyrǵan joq pa?
– Bilimsizdik degenimiz ne? Oqymaǵan nadandyq pa? Biraq bulardyń barlyǵy keminde 11 jyl mektep partasynda otyrǵandar ǵoi. Kezinde jeti klasstyq bilimimen el basqarǵan adamdar boldy. Ony tarihtan bilesizder. Árip tanymaityn, mektepte otyrmaǵan aqsaqaldar áldeqaida aqyldy bolǵan joq pa?
Menińshe, mundaǵy eń úlken kiltipan – sananyń tómendigi. Sananyń tómendigi neden bastalady? Keshegi jigit týraly da «tártibi durys edi» degen pikirler aitylyp jatyr. Ol balanyń adasýyna ádebietti oqymaǵandyǵy dep aitar bolsaq, bir ǵana jalań sebep bolar edi. Kórkem ádebietti kóp oqyǵan adam ondai is-áreketke barmaityn da bolar, árine.
Biraq on bir jyl boiy partada otyrǵanda, mektep baǵdarlamasy boiynsha ádebiet sabaǵynan quryǵanda birneshe shyǵarmamen tanysty ǵoi. Sondyqtan ony saýatsyzdyqtan osyndai is-áreketke bardy dep aitýǵa aýzym barmaidy.
Ras, kezinde bizdiń ádebi shyǵarmalarymyz qoldan qolǵa timedi. Tipti meniń alǵashqy kitabym 24 myń taralymmen jaryq kórgen edi. Qazir sol taralym eki myńǵa túsip qaldy. «Juldyz» jýrnalynyń taralymy – 240 myń bolatyn. Qonyshyna tyǵyp alyp qoishylar taýda oqyp júretin edi. Kitap dúkenderinde qazaq kitaptary tolyp turatyn. Kitap dúkeni bolmaǵan jaǵdaida ortalyq dúkenderdiń bir buryshynda kitaptar satylatyn edi. Tipti kerek deseńiz, úndi shaiyna qosyp, kitap tegin taratylatyn.
Sol sebepti de, kitap oqyǵan adamnyń sanasy ózgeshe qalyptasty. Buzaqylyqtan aýlaq júrdi. Tártipsizdikke kóp uryna qoiǵan joq. Ári ishki tárbiesi bólek qalyptasty. Qazir onyń bári toqtady.
Rasýl Ǵamzatov bir kezde: «Keńes ókimeti ózinen shirkeýdi bólip tastaǵan edi. Al táýelsiz Resei ádebietti bólip tastady» degen eken. Ádebietti bólip tastaý degenimiz – adamdardyń ishki jan-dúniesiniń degradatsiiaǵa túsýine ákeledi. Qazir sheneýnikterdiń kóbi kitap oqymaidy. Mektep bitirdi, joǵary oqýǵa tústi. Olardyń qosymsha bir kitaptyń betin ashpaǵanyna kámil senemin.
Ózi oqymaǵan adam ózgeni qalai tárbieleidi? Olar memlekettegi eń úlken jaýapty adamdar emes pe? Adamdardyń halin biletin, onyń muń-muhtajyna kóz júgirte alatyn adamdar laýazymdy qyzmetke tartylatyn edi buryn. Qazir múldem kerisinshe bop ketti. Buryn ádebiet pen oqyrman birge edi.
Búgin ádebiet pen halyqty bólip tastaǵandai áser alamyn. Sonyń kesirinen bilimi saiaz, sanasy tómen jastar kez kelgen aǵymǵa, kez kelgen ýaǵyzǵa ilesip kete beredi.
Ishki mádenieti qalyptaspaǵan, baǵyt-baǵdarynan airylǵan jandar kórseqyzar, ilespe, ýlanǵysh keledi. Ekinshi jaǵynan, turmystyq áleýmettik jaǵdaiy da sebepker bop jatady. Sanany turmys bilegen zamanda «Aqsha tóleimin» dese, keibir jastar halyqqa qarý kezenýden de taiynbai kete me dep qaýiptenemin.
– Ádebietti halyqtan bólip tastaýdyń bir sebebi – jazýshyǵa da kelip tireletin siiaqty. Ótken ǵasyr keńestik keiipkerlerdi tárbielese, búgingi táýelsiz ádebiette táýelsiz keiipkerler áli týǵan joq. Sonyń bir ushy ádebiettiń oqylmaýyna alyp keldi. Osydan on-jiyrma jyl buryn jazylǵan shyǵarmamen búgingi oqyrmandy tárbieleý múmkin be?
– Budan keiin ótken ádebiet oqylmaidy. Oǵan naqty kózim jetti. Ol ádebiettiń jazylyp-jazylmaýynan emes. Jaraidy, Muhtar Áýezov «Abai» romanyn búgin jazyp bitirdi delik. Sol romandy jurt talasyp-tarmasyp oqidy dep oilaisyz ba? Ol kisi romanyn shyǵarý úshin aqsha izdep álek bolyp keter edi. Kitabyn bastyrý úshin, ony ózge tilge aýdarý úshin jantalasar ma edi, kim bilsin?!
Sol romannyń Keńes kezinde jazylyp qalǵanyna qýanamyn. Ol sol zamandaǵy eń úlken oqiǵa boldy da, Lenindik syilyq aldy. Odan keiin álemge tarady. Oǵan sol úshin qomaqty qalamaqy tóledi.
Qazir qalamaqy degen bar ma? Joq. Shyǵarma múldem jazylmaidy dep aýyzdy qý shóppen súrte almaisyz. Jaqsy shyǵarmalar áli de jazylýda. Maǵaýin «Shyńǵyshanyn» jazdy. Beksultan Nurjekeevtiń «Ái, dúnie-ai» degen romany shyqty. Buryn da jaqsy shyǵarmalar sirek jazylǵan.
«Juldyzdyń» bir sanynda bir ǵana shyǵarma oqylatyn da, qalǵany jalpylama dúnieler bolyp ketetin. Kezinde qansha jazýshy tanyldy, qazir de solai. Odaqqa jeti júzden astam jazýshy múshe bolsa, sonyń alpys-jetpisi ǵana tanymal. Oqýshy ózgergen joq. Tek ómirdi turmys bilep ketkeni bolmasa.
Onyń ústine, kitap oqyp otyrýǵa adamdardyń ýaqyty da jetpeidi. Kópshilik kúnkóristiń qamymen júr. Teatrǵa barmaǵan jurt «Tamashadan» tabylady. Óitkeni onda bas qatyryp jatpaidy. Kúrdeli ádebietke, kúrdeli shyǵarmaǵa oilanǵysy kelmeidi. Onyń ústine eki myń taralymmen shyqqan jaqsy roman kimge jetedi?
Olar Beksultannyń «Ái-dúnie-ai» romanynyń shyqqanynan da habarsyz bolýy múmkin. Sondyqtan, búgingi ádebiet pen oqyrman birige me, birikpei me, ol jaǵy taǵy belgisiz.
Degenmen, bir nárse aqiqat: ádebietti kerek etetin urpaq joǵalǵan joq. Taǵy bir másele, ádebiettiń jaǵdaiynyń bulai tómendeýi bizdiń elimizde ǵana emes. Joǵaryda Rasýl Ǵamzatovtyń pikirin tekke mysalǵa keltirgen joqpyn. Óitkeni Reseide de taralym azaiyp ketti. Buryn elý-alpys myńmen taratylatyn kitaptar qazir eki-úsh myńǵa túsip qaldy. Kitap naryǵy múldem joq.
– Damyǵan memleketterde kitap taratý isimen ádebi agentter ainalysady. Máselen, sizdiń «Qarǵyn» romanyńyz shyqty delik. Roman shyqpas buryn agentter onyń nasihatymen ainalysady. Sol arqyly jazýshy qyrýar paida tabady. Al jazýshy tek jazýmen ainalysady. Múmkin, sizge ádebi agent qajet shyǵar. Qalai oilaisyz?
– Ádebi agent bolýy úshin shet elderden úirenetinimiz kóp áli. Biz ony qazir úirene almaityn siiaqtymyz. Óitkeni ol salanyń maiyn ishken, sony jetildire alatyn mamandar kerek. Qur paida tabamyn degen «jolbikeler» buǵan jaramaidy.
Ol tynbai eńbek etýdi talap etedi. Máselen, meniń ádebi agentim bar delik. Ol áýeli myqty baspamen kelisim-shartqa otyrady. Iaǵni, kitabymdy aldyn ala satady. Búgingi ádebi agent ony jasai ala ma? Joq. Ónim bar, biraq sony kim satyp alady? Jańa shyǵarma jazsam, ony tegin alǵysy keletinder kóp. Sońǵy ret shyǵarǵan bir kitabyma 168 myń teńge qalamaqy aldym. Jylaǵym keledi.
– Aýktsionǵa qatysqan shyǵarma satylǵan soń, avtordyń quqyǵy joǵalmai ma?
– Aýktsionda shyǵarma qansha aqshaǵa baǵalanady? Sol aqsha avtorǵa beriledi. Shyǵarmanyń odan keiingi taǵdyryn jazýshy sheshpeidi. Bizdiń baspalarda qandai tendentsiia qalyptasqan? Tenderge qatysady. Ol tender jyl bitip jatqan kezde baspaǵa beriledi. Sosyn baspa apai-topai shyǵarady da, onyń maǵynasyna, mazmunyna mán berip jatpaidy.
Bastysy, memleketten bólingen qarjyny aqtasa bolǵany. Menińshe, memlekettik satyp alý júiesin qaita qaraý qajet sekildi. Ony durys kózqaraspen qalyptastyrmai, kórkem ádebiettiń hal-ahýaly jaqsarmaidy.
– Osydan úsh jyl buryn Londonda kitabyńyz shyqty. Londonda pesańyz qoiyldy. Odan qanshalyqty paida taba aldyńyz?
– Kóp paida taptym dep aita almaimyn. Tipti paida taba almaisyń. Azyn-aýlaq birdeńe túsedi. Ol úshin ádebi agentińniń ózinde qor bolýy kerek. Sonda ǵana baryp ol seniń kitabyńdy taratý isimen ainalysady. Aqshany aqsha tabady.
Kitabyń shyqty delik, ony saýdaǵa shyǵarý isi múldem bólek. Ony kelisim-shart boiynsha jasaidy. Aqshasynyń qaitarymy bolmasa, ádebi agent jumys istemeidi. Shyndyǵyn aitqanda, sol kitaptyń qansha taralymmen shyqqanyn da bilmeimin. Naryqqa shyqty ma, joq pa, ol jaǵy beimaǵlum. Aǵylshyndar ne isteidi? Ol óz kitabynyń qaida, qansha taralymmen shyqqanynan habardar bolyp otyrady. Bizde onyń qalyptasqan mehanizmi joq. Sondyqtan, kitaptan da, spektaklden de habarsyzbyn. Ázirge «sabyr saqtańyz» degen aldamshy úmitpen ómir súrip jatyrmyz.
– «Ishki mádenieti qalyptaspaǵan» kópshilikke arnap, «Mádeniet» jýrnalyn shyǵarý qiyn emes pe?
– «Mádenietti» shyǵarýǵa úirenip aldyq. Ózimizdiń qalyptasqan avtorlarymyz bar. Buryn azyn-aýlaq aqsha tólep otyrýshy edik. Qazir ol da joq. Qalamaqy toqtap qalǵany qiyn bop qaldy. Avtorlardy tegin ustap otyra almaimyz. Degenmen, jýrnalda aiyna eki nemese úsh jaqsy maqala shyqsa, oqyrmandy tárbieleýge sonyń ózi zor múmkindik.
– Mádeniet demekshi, sońǵy kezderi Mádeniet jáne sport ministri Arystanbek Muhamediulyna qatysty daý-damai kóbeiip ketti. Mádeniet ministrine sóz erýi qanshalyqty durys?
– Jalpy, mádeniet ministrligi bolǵaly beri daý-damaidan aýlaq bolǵan emes. Tipti keńestik kezeńniń ózinde Mádeniet salasy daýdan arylmaityn. Jurttyń ermek qylatyn salasy da – osy mádeniet jaǵy.
Baiaǵyda repertýarlyq redkollegiia degen boldy. Sonyń mańaiynda pikirtalas tolastamaityn. Ázirbaijan Mámbetovtiń ózin synaýshylar óte kóp boldy. «Repertýarlyq redkollegiiany qurtý kerek» dep júrip, sonyń bárin taratyp edi, qazir qaita shýlap jatyr: «repertýar redkollegiiasyn qaita qurý kerek» dep.
Sol kezdegi daý-damaidyń kóbi dramatýrgiianyń ainalasynda bolatyn. «Orys teatrlary, ózge teatrlar qazaq dramatýrgterin qoimaidy» dep shýyldaityn top qazir orys teatrynda qazaq shyǵarmasy sahnalanyp jatsa da, úndemeidi.
Pesalarym Túrkiiada, Londonda qoiyldy. Soǵan qýanǵan qazaqty kórgenim joq. Kórdińiz be? Sondyqtan, Mádeniet ministrine qatysty daý-damaidyń bolýy men úshin jańalyq emes. Óitkeni mundai daýlar bunymen toqtap qalmaidy. Arystanbekke deiin de mundai dúnieler bolǵan. Budan keiin de bolady.
Kezinde Ermuhamet Ertisbaevty qalai synadyq? «Qazaqsha bilmeidi» dedik. Qazaqsha biletin Arystanbek Muhamediuly kelip edi, ony da san-saqqa júgirtip jatyrmyz. Osylardyń aýzyndaǵy sózdi ańdyp otyra ma, bilmeimin.
Menińshe, Arystanbek osy salada janyn salyp jumys istep júr. Ári qazaqy tárbie alǵan jigit. Ekinshiden, qazaqy rýhy bar. Úshinshiden, qazaqtyń rýhani dúniesi jaqsarsa dep shyryldap júr. Onyń ústine, qazir qarjylyq daǵdarys ta beleń alyp tur. Teatrǵa da, kinoǵa da aqsha jetpei jatady. Máselen, Qyzylorda oblystyq teatrynda jylyna bes spektakl qoiylatyn bolsa, qazir onyń ekeýin qysqartýǵa májbúr.
– Qadyr Myrza Áliniń «Iirimi» bar. Qalihan Ysqaq «Kelmes kúnderdiń elesin» jazyp qaldyrdy. Qatar júrgen qalamger dostaryńyz jóninde estelik jazý oiyńyzda bar ma?
– Jazǵym-aq keledi. Asqar Súleimenov týraly «Emigrantty» jazǵan edim. Sony jalǵastyrsam degen oiym bar. Keide solarǵa arnap, hat ta jazǵym keledi. Ásirese, Oralhan men Aqseleýge muńymdy shaqsam deimin. «Nege ketip qaldyńdar? Nege erte asyqtyńdar? Bizben birge halyqtyń jaqsylyǵyn da, jamandyǵyn da birge kórýleriń kerek edi ǵoi» dep jazsam deimin.
Olarǵa aitar oiym, shaǵar muńym bar. Ózegimdi órteitin dúnieniń bárin jazyp, aqtarylǵym keledi.Qazir ishtegi yzany tógetin adamym da joq. Sondyqtan, bári mida pisip jatyr. Qaǵazǵa qashan túsetinin bilmeimin...
Áńgimelesken Gúlzina BEKTAS
«Aiqyn» gazeti
