Ramazan – múmkindikter aiy. Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Ramazan aiy kelgende jumaqtyń esikteri ashylyp, tozaqtyń esikteri jabyldy jáne shaitandar shynjyrlanady», – deidi. Hanafi mázhabynyń faqihy Shihab ád-Din át Týribishti bul jerdegi «ashylýdy» bylai dep túsindiredi: «Alla Taǵalanyń meiirimin jaýdyrýy jáne pendelerdiń amaldary kóteriletin joldardaǵy kedergilerdi ketirýi. Ony birde qoldaý kórsetýmen, birde jaqsy qabyl etýmen júzege asyrady» (Ǵaýiji, ál-Kafi, 2/552).
Demek Ramazan aiyn ózimen birge qut-berekesin ala keletin qutty qonaq desek bolady. Olai bolsa «qutty qonaqty» ádemilep, jaqsylap kútý kerek. Shariǵat tilimen aitqanda súnnet, mustahab, ádepterin saqtai otyryp, shyn niet, shynaiy yqylaspen ustaý qajet. Ǵalymdardyń aitýynsha, Ramazan orazasynyń tómendegidei ádepteri bar.
Tezirek aýyz ashý
Oraza ustaityn ýaqyt tań namazynda bastalyp, sham namazynda aiaqtalady. Sondyqtan sham namazynyń ýaqyty kire salysymen namazdy da oqymai turyp aýyz ashqan jaqsy. Óitkeni qudsi hadiste Alla Taǵala: «Aýyz ashýǵa asyqqan quldarymdy bárinen de qatty jaqsy kóremin», – degen (Termizi). Biraq bul namazdan buryn tamaqtanyp alý degendi bildirmeidi. Muny «tek jeńil túrde aýyz ashý» dep atasaq bolady. Onyń tolyq beinesin myna bir hadisten baiqaýǵa bolady: «Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) namaz oqymai turyp jańa pisken qurmamen aýyz ashatyn. Eger ondai qurma tappasa, kepken qurmamen ashatyn. Al eger ol da bolmasa, bir-eki jutym sý ishetin edi» (Ábý Dáýit). Sondai-aq aýyz ashatyn qurmanyń sany taq bolǵany jaqsy. Mysaly, bir, úsh nemese bes qurmamen aýyz ashý. Qurmamen aýyz ashýdyń artyqshylyǵyn bildiretin taǵy bir hadiste: «Qurmamen aýyz ashyńdar. Óitkeni qurmada bereke bar», – dep aitylǵan (Termizi). Sondaiaq qurma jep, artynan sý ishse de ádepten asqan bolmaidy.
Aýyz ashqanda duǵa tileý
Duǵanyń qabyl bolý yqtimaldyǵy joǵary bolatyn ýaqyttar bar. Sonyń biri – aýyz ashatyn kez. Bul jaiynda Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Oraza ustaǵan adamnyń aýyz ashqan ýaqytta tilegen duǵasy qabyl bolady», – dep aitqan (Ibn Mája). Bul jerde Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) arnaiy jasaǵan duǵalar bolǵanymen, tek sony ǵana jasaý kerek degen shart joq. Sondyqtan árkim óziniń dúniesi men aqyretine qatysty kez kelgen duǵany jasai berse bolady. Ári onyń arabsha bolýy da mindetti emes.
Sáresi ishý
Sáresi – musylman úmbetiniń orazasyn basqa úmbetterdiń orazasynan ózgeshe etip turatyn berekeli súnnet. Óitkeni Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Sáresi ishińder! Shynynda sáreside bereke bar», – dep aitsa (Buhari), taǵy bir hadiste: «Bizdiń orazamyz ben kitap ieleriniń (iahýdiler men hristiandardyń) orazasynyń aiyrmashylyǵy – bizdikiler sáresi ishedi», – dep aitqan (Darimi). Sondai-aq sáresi ýaqytynda turyp bir jutym sý ishse de, sáresi ishken bolyp sanalady.
Kóp Quran oqý
«Ramazan» sózi Quranda bir-aq jerde kezdesedi. Sonyń ózinde «Ramazan – Quran túsken ai» («Baqara» súresi, 185-aiat) dep ony Quranmen bailanystyrady. Al Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Oraza men Quran Qiiamet kúni pendege shapaǵat etedi», – deidi (Ahmad). Sondyqtan Ramazan aiynda orazadan keiingi eń saýapty is – Quran oqý. Oqi almasa tyńdaý. Paiǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Men basqalardyń Quran oqyǵanyn tyńdaǵandy jaqsy kóremin», – degen de sózi bar (Ábý Dáýit).
Kóp sadaqa berý
Ramazan jaqsy iste jarysatyn ai bolsa, ondaǵy jaqsy isterdiń biri jáne biregeii – sadaqa berý. Onsyz da saýaby mol ǵibadat Ramazan aiynda odan saiyn saýapty bola túsedi. Óitkeni Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Eń abzal sadaqa – Ramazan aiynda bergen sadaqa», – dep aitqan (Termizi). Sondyqtan Ramazan aiynda jan basyna belgilengen pitir sadaqasynan bólek oraza ustaǵan jandar shama-sharqyna qarai nápil sadaqalardy kóbirek bergen jaqsy.
Ilgeride ótken izgi musylmandar Ramazannyń qýaty men shýaǵyna shomylyp, orazadan keiingi alty aida Allanyń nyǵmetine degen qýanyshtan aiyǵa almaityn, endigi alty aiy qalǵanda: «Rabbym, bizdi Ramazanmen qaýyshtyra kór», – dep asyǵa kútetin bolǵan. Sebebi bul aida jasalar qulshylyqtar, ǵibadattar men izgi amaldardyń saýaby myń aiǵa tatyrlyq qasietti qadir túni bar. Sansyz saýaptardyń esigi aiqara ashylyp, shaitandar shynjyrlanyp bailanatyn múbárak aidyń kúnderin alańsyz, túnderin qapersiz ótkizýden saq bolaiyq, qadirli musylman qaýym!
Dastan QURMANBAEV,
Qyzylorda oblysynyń bas imamy
«Iman» jýrnaly, №3, 2024 jyl
