Árine munda kez-kelgen dúngendi nemese qazaqty jaý kórip jatqan eshteńe joq. Árbir ulttyń jaqsysy bar, jamany bar. Biraq, halyqtyń kópshiligi ony ultaralyq dep túsindi. Demek, endi memleket halyqtyń bul máseleni nelikten osylai qabyldaǵanyn taldaý kerek.
Meniń oiymsha, bul jerdegi basty másele - osy ýaqytqa deiin qazaqtyń tilin moiyndamaý. Mundai jaǵdai áli bar.
Jańa kórip jatqanymyzdai, sol jerdegi azamattardyń kóbisiniń tek qana orys tilinde sóilep jatqanynyń ózi bizdiń júrgemizge tiedi. Qazaqta bóten degen sóz bar. Biz bir elmiz, bir jurtpyz, memlekettik tilimiz ortaq. Sol tildik máseleniń ózi keibir adamdardy osyndai qarsylyqqa, osyndai ashý yzaǵa alyp kelgen siiaqty.
Árine, biz áli onyń sebebin bilmeimiz. Neden shyqty, shyn máninde ulttyq namysqa tietin bir jaǵdailar boldy ma, bolǵan joq pa, ol menińshe keiinirek qaralady. Biraq, bilik áli tekserilmei jatyp ondai nárse bolǵan joq dep jatyr ǵoi. Menińshe, ondai jaǵdaidyń bolýy ábden múmkin. Qysqasy bul - qazaqtyń memleketin moiyndamaǵan siiaqty sipat bildiredi.
30 jyl ótti. Nelikten ózge diasporalar bizdiń memlekettik tilimizdi óz memlekettik tili dep, tarihymyzdy óziniń tarihy dep túsinip etene aralasyp ketpedi? Qordaidaǵy qazaq pen dúngen nege osy ýaqytqa deiin aralasyp dos bop ketpedi? Dos bop ketse de nelikten osy másele shyqty? Demek, kókeide birnárse qaldy ǵoi. Biraq, ol ne nárse? Menińshe, qazir qoǵam da, bilik te osy máseleni zertteýi kerek. Eger biz ony tappasaq, der kezinde jazbasaq, onda bul másele jalǵasa beredi.
Mundai oqiǵa osy ýaqytqa deiin Shelekte, Malybaida, Maiatasta, Saryaǵashta boldy. Biz sonyń bárinde boldyq jáne osyny óz kózimizben kórdik. Sondyqtan, maǵan keshe habardan berip jatqanda qaita-qaita aita beretin "Biz saiasi ult bolýymyz kerek", "Biz ult emes, memlekettik ult bolýymyz kerek"degen sózder unaǵan joq. "Biz qazaq degen ultpyz" degen máseleni aitpaidy da. Eger olai aitsaq basqalarǵa jaý siiaqty kórinemiz.
Árine, biz óziniń bolashaǵyn qazaq elimen bailanystyryp, osy jerde ómir súremiz degen adamdarǵa qushaǵymyz ashyq. Alaida, bizdiń memleketimizdiń tilin moiyndamasa, bizdiń elimizben óz bolashaqtaryn bailanystyra bilmese, olarǵa jergilikti halyq báribir bóten siiaqty qaraidy. Menińshe, eń basty másele osy.
Eger erteń halyqpen kezdesýde ákimder orys tilinde sóilese demek, bul máseleni áli biliktiń túsinbegeni. Sondyqtan bul jerde eń basty másele qazaq tiliniń máselesi. Ony bilik túsinbei otyr.
"Ult taǵdyry" qozǵalysy umytpasam, 2011 jyldary "Ult aralyq qatynasty jaqsartýdyń joldary" dep arnaiy baǵdarlama ázirlep, Almaty oblysynyń barlyq aýdandarynda kezdesý ótkizip, zertteý jasaǵanbyz. Sonda qazaqtyń ulttyq máselesine qatysty kóptegen máseleni jergilikti ult ókilderiniń qoldaitynyn kórdik. Qoldamaityny da bar. Demek, bizde osy jerde kóptegen túsindirý máselesi áli jetpeitin siiaqty. Jáne, osyndai diasporalar turatyn jerlerge memleket árdaiym monitoring jasap otyrýy kerek. Ol jerde onomastika máselesi, til máselesi taǵy basqa qordalanǵan dúnielerdi jergilikti bilik úzbei baqylap, saraptap otyrý kerek. Biz Almaty oblysynda osy máseleni kótergende biraz máselege qanyqtyq. Biraq, ol jasaǵan zertteýimizdi bilik qabyldaǵan joq. Pysqyrǵan da joq. Sondyqtan, mundai máselelerge toqtamai monitoring júrgizilip turýy kerek.
Iá, munyń ishinde jemqorlyq ta bar. Halyq osyndai jaǵdaida "nege qylmys jasaǵan ózge ulttar shyǵyp ketip, qazaqtar sottalyp jatyr" degen renishterin aitty.Olar da qylmys jasady ǵoi. Demek, bul tikelei memlekettegi jemqorlyq máselesi.
Keshe biz mynandai máseleni kórdik. Politsiia jarty saǵat boiy sol dúńgen aýylyndaǵy úsh-tórt jigitti ustai almai júrdi ǵoi. Olar politsiialardy urdy soqty, jyqty. Bireýler aitady, ol politseiler jai júrgen joq, qashan aqsha ákep beredi dep júr deidi. Eger Amerikada sondai kezde bir politsiia kelse olardyń bárin oryn-ornyna qoiyp, úsh sekýndtyń ishinde qamap alyp ketedi. Al, ana jerde alysyp júrgen ýaqytta aqsha berseń qutylasyń deidi.
Osyndai nárseni oqydym. Jáne onyń durys jazylǵanyn ishtei sezinem.
Úshinshiden, meniń aitpaǵym, mindetti túrde osyndai jaǵdaida jan-jaqtan qazaqtardyń barǵany durys. Olar barǵanda bireýdi urýǵa, órteýge barǵan joq. Olar sol jerdegi 90 paiyz dúngen bolsa, 10 paiyz qazaqqa qoldaý bildirýge bardy. Olar toqtatýǵa bardy. Jáne, bizdiń ultymyzdyń basyna kún týǵan jaǵdaida bir-birimizdi qoldaý mindetti túrde bolý kerek. Sondyqtan, ol jaqqa barmańdar dep joldy jaýyp qoiǵanmen taǵy kelispeimin.
Taǵy bir aitpaǵym, osy máselege bailanysty memleket komissiia qurdy. Sol komissiianyń ishinde nege qoǵamdyq uiymdar joq? Nelikten azamattyq qoǵam ókilderi joq? Nelikten táýelsiz jýrnalister joq? Men osyǵan tańqaldym.
Sebebi bul - qoǵamdyq másele. Nege sol jerge barǵan ulttyq uiymdardyń adamdary joq? Nege "Ult taǵdyry" joq? Nege ol jerde tek assambleianyń basshylary ǵana otyr.
Dúngen ókili tarapynan eki adam bar ekenin kórdim, ekinshi taraptan eshkim joq. Bul qoǵamdyq másele, al oǵan azamattyq qoǵam aralaspai otyr. Oblystyq keńes qaida? Azamattyq alians qaida? Basqa ulttyq baǵyttaǵy adamdardyń ókilderi qaida? Olardyń bári syrtta qaldy.
Sosyn keshe "Habardan" osy máseleni talqylap jatyr. Bárin orys tilinde aityp jatyr. Ol meniń ashý-yzamdy qaita kóteredi. Óitkeni maǵan olardyń ne aityp jatqany túsiniksiz. Men jaǵamdy ustadym. Olar kimge aityp jatyr sonda? Olar qazaqtarǵa nege orys tilinde aityp jatyr? Biz qazaq memleketimiz ǵoi. Múldem túsiniksiz.
Al, qurylǵan úkimettik komissiia beitarap sheshim shyǵarady dep aita almaimyn. Óitkeni, bilik halyqtyń seniminen airylyp qalǵan. Sondyqtan, olar azamattyq qoǵam ókilderin qosýdan qorqady. Sonymen, qazaq tildi azamattyq qoǵam bul jerde syrtta qaldy.
Biraq, qaitalap aitamyn, eger memlekettik til óziniń tuǵyryna qonbaityn bolsa, qazaqtyń ishindegi qyjyl báribir qalady.
Dos Kóshim
Derekkóz: Abai.kz
