1 qazannan bastap Qazaqstanda merzimi 12 aidan asatyn valiýtalyq jinaq salymdarynyń eń joǵary mólsherlemesi jyldyq 1%-dan 2,5%-ǵa deiin kóteriledi. Bul ózgeris teńgeniń baǵamyna qalai áser etedi jáne jinaqty qai valiýtada saqtaǵan tiimdi? Osy saýaldarǵa Qazaq Expert Club sarapshysy, qarjyger, ekonomika ǵylymdarynyń kandidaty Aigerim Iliiasova jaýap berdi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Aigerim Iliiasovanyń aitýynsha, qazirgi kezde Qazaqstandaǵy barlyq depozittiń 18-19%-y ǵana dollarmen saqtalady. Zańdy tulǵalardyń valiýtalyq salymdarynyń úlesi 22%-dy, al jeke tulǵalardyki 15%-dy quraidy. Salystyrý úshin aitsaq, 2015 jyly eldegi depozitterdiń 80%-ǵa jýyǵy shetel valiýtasynda bolǵan.
«Bul qazaqstandyqtardyń 85%-y jinaǵyn teńgemen saqtap otyrǵanyn kórsetedi. Buǵan teńgelik depozitterdiń rekordtyq joǵary mólsherlemesi jáne ulttyq valiýtanyń nyǵaiýy yqpal etti», – deidi sarapshy.
2025 jylǵy qazanda dollar baǵamy 549 teńgege deiin kóterilse, 2026 jylǵy qyrkúiektiń sońynda shamamen 442 teńgeni qurady. Qarjyger dollarlyq salymdardyń tabystylyǵy artqannan keiin halyqtyń bir bóligi teńgedegi qarajatyn shetel valiýtasyna aýystyrýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaidy.
«Valiýtalyq depozit mólsherlemesiniń ósýi teoriialyq turǵydan qarajattyń teńgeden dollarǵa aýysýyna ákelýi múmkin. Bul shetel valiýtasyna suranysty arttyryp, dollar baǵamyn joǵary qarai qozǵaidy. Alaida salymshylar dollar baǵamynyń yqtimal ósimi men depozitten túsetin 2-2,5% kiris teńgelik salymdardyń qazirgi joǵary tabystylyǵyn ótei ala ma degen máseleni esepke alady», – dedi Aigerim Iliiasova.
Onyń sózinshe, teńge baǵamy tek depozit mólsherlemesine táýeldi emes. Ulttyq valiýtanyń qunyna munai men basqa da eksporttyq taýarlardyń baǵasy, syrtqy saýda kólemi, sondai-aq naryqtaǵy valiýtaǵa suranys pen usynys áser etedi.
Keiingi ýaqytta Qazaqstan eksporttaityn negizgi taýarlardyń baǵasy ósip, eksport kólemi importtan jyldamyraq artqan. Sonyń nátijesinde naryqtaǵy valiýta usynysy suranystan joǵary bolyp, teńgeniń nyǵaiýyna jaǵdai jasalǵan.
Degenmen sarapshy ulttyq valiýtanyń shamadan tys kúsheiýi memlekettik biýdjet úshin tiimsiz bolýy múmkin ekenin atap ótti.
«Teńgeniń aitarlyqtai nyǵaiýy eksporttan túsetin kiristiń ulttyq valiýtadaǵy kólemin azaityp, biýdjet tapshylyǵyn ulǵaitady. Sondyqtan bul úderistiń memleket qarjysyna da yqpaly bar», – deidi ol.
Jańa ereje bankterge valiýtalyq depozit mólsherlemesin 2,5%-ǵa deiin kóterýge múmkindik beredi, alaida muny mindettemeidi. Árbir qarjy uiymy sheshimdi shetel valiýtasyndaǵy qarajatqa degen suranysyna qarai qabyldaidy.
«Valiýtalyq nesiege suranysy bar bankter salym mólsherlemesin kóterý arqyly aktivteri men mindettemelerin jaqsyraq teńgere alady. Valiýtalyq depozitter syrttan dollarmen qaryz alýǵa qaraǵanda arzanyraq qarjy kózi sanalady. Sondyqtan keibir bankter uzaq merzimdi salymdardyń mólsherlemesin 2,5%-ǵa deiin kóterýi múmkin», – dedi qarjyger.
Bul ózgeris negizinen jeke tulǵalardyń depozitterine qatysty. Zańdy tulǵalar úshin valiýtalyq operatsiialarǵa qoiylatyn talaptar burynǵydai saqtalady. Kompaniialar 50 myń dollardan asatyn valiýtany importtyq kelisimsharttar boiynsha mindettemelerin oryndaý úshin ǵana satyp ala alady jáne ony on kún ishinde belgilengen maqsatqa jumsaýǵa tiis. Esepshotta merzimsiz saqtaýǵa eksporttan túsken valiýtalyq kiriske ǵana ruqsat etiledi.
Aigerim Iliiasova jinaqty qai valiýtada saqtaý keregi qarajattyń aldaǵy maqsatyna bailanysty ekenin aitady.
«Eger shetelge saiahattaý, shetelde oqý nemese basqa da valiýtalyq shyǵyndar josparlansa, aqshanyń sol bóligin valiýtalyq depozitte saqtaýǵa bolady. Al kútpegen jaǵdaiǵa arnalǵan qarjylyq qordy qajet kezde sheship alýǵa bolatyn teńgelik depozitte ustaǵan durys», – dedi sarapshy.
Uzaq merzimdi jinaqty birneshe valiýtaǵa bólip saqtaý da táýekeldi azaitýǵa múmkindik beredi. Investitsiia merzimi uzarǵan saiyn shetel valiýtasyndaǵy qarjy quraldarynyń úlesin kóbeitýge bolady. Sonymen birge sarapshy baǵaly qaǵazdar men basqa da valiýtalyq quraldardyń kiristiligi dollarlyq depozitten joǵary bolýy múmkin ekenin eskertti.
Qarjygerdiń pikirinshe, mólsherlemeniń 2,5%-ǵa deiin ósýi halyqtyń teńgedegi jinaǵyn birden jappai dollarǵa aýystyrýyna ákelmeidi. Teńgelik depozitterdiń kiristiligi áli de joǵary. Sondyqtan salymshylarǵa valiýta baǵamyn ǵana emes, qarajattyń maqsatyn, saqtaý merzimin jáne yqtimal táýekelderdi de eskergen jón.
