"Bárimizdi bir suraq mazalaidy. Nege bizdiń teńgeniń kýrsy qaita-qaita qubyla beredi? Jáne nege teńge kúsheigennen góri kóbirek álsireidi? Sosyn bul kýrsty kim bekitedi? Ol jalpy qaidan paida boldy? Mysaly6 búgin teńgeniń baǵamy 541,45 bolady dep kim sheshti? Mundai kýrsty biz qaidan aldyq? Sosyn nege kórshi Qyrǵyzstan, Ázirbaijan siiaqty elderdiń valiýtasy óte turaqty, al bizdiń teńge nege turaqsyz? Mine, halyqty eger asyqpai jón surasaq, osyndai suraqtar tolǵandyrady" degen qarjy salasynyń mamany Aibar Oljaev bul saýaldarǵa aqyryndap boilai otyryp, egjei-tegjei jaýap beredi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Aldymen ol valiýta naryǵyndaǵy qazirgi ahýalǵa toqtalady.
"Qyrkúiektiń qorytyndysy boiynsha teńge baǵamy 1 AQSh dollary úshin 549,07 teńgege deiin álsiredi. Iaǵni, bir aida teńgeniń qulaý kórsetkishi 1,9% paiyz boldy. 2025 jyldyń basynda teńge baǵamy dollarǵa shaqqanda 526,11 bolǵany este. Al búgin Qazaqstan qor birjasynda kýrs 541,45 kórsetip tur. Sonda jyl basynan beri teńge shamamen 2,9 paiyzǵa álsiregen", dep jazady Aibar Oljaev Facebook-taǵy paraqshasynda.
Sóitken ol teńgeniń baǵamy turaqty bolyp keletin kórshi elderdiń ulttyq valiýtalarynan basty aiyrmasyna jekelei toqtalady.
"Teńgeniń bizdi qorshap turǵan kórshi elderdiń valiýtasynan basty aiyrmashylyǵy – teńge erkin ainalymdaǵy tolyq konvertteletin halyqaralyq valiýta. Biz sanaly túrde osyndai sheshim qabyldaǵanbyz. Sonyń arqasynda kóptegen ishki jáne syrtqy investorlar bizdiń birjaǵa kelýde, jumys isteýde. Iaǵni, teńgeniń óz ómiri bar, al onyń baǵamyn naryq bekitedi. Mysaly, Ázirbaijan men Qyrǵyzstannyń valiýtalary targettelgen kýrs rejiminde, iaǵni erkin valiýta emes, olardyń biligi manat pen som baǵamyn bekitip otyrady. Endi men ár valiýtanyń sipattamasy men qazirgi jaǵdaiyn túsindireiin. Teńge dál qazir – TMD aýmaǵynyń basty valiýtasy. Sebebi ol erkin konvertteledi. Sondyqtan teńgeniń kýrsyn eshkim arnaiy bekitpeidi", - deidi maman.
Aqsha baǵamyn aiqyndaityndar kimder?
Al aqsha baǵamy Qazaqstan qor birjasyndaǵy (KASE) alyp-satý nátijesinde belgili bolady. Qazaqstan qor birjasynda valiýtalyq saýda-sattyq alańshasy degen bar. Teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy sol alańshadaǵy USD/KZT juby saýdasynyń qorytyndysy boiynsha anyqtalady. Tańǵy saýda sessiiasy Astana ýaqytymen saǵat 10:15-te bastalyp, 11:00-de aiaqtalady. Sonymen birge, túski jáne keshki sessiialary bar. Demek saǵat 11-00-den keiin sol kúngi teńgeniń alǵashqy naryqtyq baǵamy anyqtalady. Al sol kúnniń qorytyndy kýrsy keshki sessiia aiaqtalǵan 17-00 saǵattan keiin belgili bolady. Osy saýda-sattyqqa bankter, shetel valiýtasymen operatsiia jasaityn túrli kompaniialardyń tapsyrmasyn oryndaityn brokerler, valiýta aiyrbastaý firmalarynyń ókilderi qatysady. Orta eseppen, qazirgi tańda valiýta birjasynda 33 belsendi oiynshy bar. Bankter de osy tizimge kiredi. Osy naryqtyq qatysýshylar tarapynan jasalatyn suranys pen usynys kólemi teńgeniń kún saiynǵy qubylýyna áser etip, onyń baǵamyn anyqtap otyrady.
"Biyl orta eseppen USD/KZT jubynda bir kúnde 220 million dollarǵa saýda-sattyq operatsiia jasalyp júr. Bir aida shamamen 20 jumys kúni bar dep eseptesek, biylǵy alǵashqy 9 aida teńgeniń dollarmen alys-beris ainalymy 39-40 milliard dollarǵa jetkendigin eseptep shyǵarýǵa bolady. Teńgeniń kýrsy dollardy satyp alý/satýdyń Qazaqstan qor birjasyndaǵy saýda-sattyqta tirkelgen ótken eń tómengi baǵasy men eń joǵarǵy baǵasynyń ortaq máninen quralady. Mysaly, eń tómengi mámile bir dollarǵa 545,86 teńge, al joǵarǵy mámile dollaryna 549,07 bolsa, osy ekeýin qosyńyz da, ekige bólińiz. Sonda teńge quny sol sessiia nátijesinde 547,46 bolyp belgilenedi. Birjalyq stakan degen uǵym bar. Eger birjada oiynshylar dollardy kóbirek alyp jatsa, onda dollarǵa suranys kóp bolyp, onyń kýrsy ósedi. Kerisinshe teńgege suranys kóp bolsa, demek teńge kúsheiedi degen sóz. Bári taza naryq", dep sózin tolyqtyrady Oljaev.
Onyń aitýynsha, osy teńgeni basyp shyǵaratyn Ulttyq Bank onyń baǵamyn targetteý, iaǵni kýrsty retteý rejiminen 10 jyl buryn ketip qalǵan. Qazir Ulttyq bank infliatsiiany targetteý rejiminde jumys isteidi. Iaǵni basty baǵyty – infliatsiiany belgili bir shek aiasynda ustap turý. Bir sózben aitqanda, teńge taǵdyry naryqtyń jeke qolyna berildi. Al memleket bar kúshin tek infliatsiiaǵa salady.
Memlekettiń "interventsiia" dep atalatyn "rychagy" bar
"Bul óte jaqsy. Sebebi, buǵan deiin birneshe ret oryn alǵan kútpegen devalvatsiialardan keiin halyqtyń teńgege degen senimi joǵalyp ketken bolatyn. Al devalvatsiialar, áý basta, teńgeni naryq emes, memleket ózi rettep otyrǵandyqtan boldy. Iaǵni, onyń kýrsy jasandy túrde, túrli saiasi naýqandarǵa, mysaly Nazarbaevtyń sailaýy qarsańynda, soǵan qatysty qoldan ustalyp otyrdy. Teńgeni qoldan ustap turý óte qymbatqa túsedi. Oǵan bir aida 2-3 milliard dollar kerek. Ashyǵyn aitý kerekpiz, mysaly 2014-2015 jyldary bizde memlekettiń altyn-qor rezervinen, shamamen 20 milliard dollar bosqa jaǵylyp ketti. Endi naryq jaǵdaiynda memleket teńge baǵamyna rezervterin qurtpaityn bolady. Biraq bul memleket qor naryǵynda valiýtalyq operatsiialarmen ainalyspaidy degen sóz emes. Mysaly, Ulttyq Qordan respýblikalyq biýdjetke qarjy aýdarǵanda, birjada qordan kelgen dollardy teńgege aýystyrý qajet bolady. Onyń is-qimyl kestesi aldyn-ala jariialanady. Naryq qatysýshylary bárin kórip, baqylap júredi. Iaǵni, memleket valiýta naryǵynda kútpegen is-qimyldar jasamaidy. Odan bólek, Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qory kerisinshe halyqtan teńgelei jinalǵan zeinetaqy salymdaryn bekitilgen grafik boiynsha dollarǵa aýystyryp otyrady. Onymen birge, Ulttyq Bank altyn operatsiialaryn ainalaidy. Ol ne degen sóz? Elimizdegi altyn óndirýshi kompaniialar sol altyndaryn Ulttyq Bankke ótkizýge mindetti. Ulttyq Bank olarmen teńgemen eseptesedi. Sol ýaqytta, naryqta basy artyq teńge massasy kóbeiip, infliatsiia kúsheimeýi úshin Ulttyq Bank sol altynnyń naryqtyq qunyn dollarmen birjaǵa shyǵarady, iaǵni alǵan altynyna parapar dollardy birjada satady", dep jazady maman jelide.
Onyń aitýynsha, sonda memleket te kúndelikti rejimde osy birjanyń qatysýshysy bolyp tabylady. Memleket eki jaǵdaida, Ulttyq Qor aqshasyn biýdjetke aýdarǵan kezde jáne altyn operatsiialaryn ainalaý kezinde dollardy satady. Al Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qoryna dollar kerek kezde, kerisinshe dollardy satyp alady. Kúndelikti rejimde memlekettiń birja operatsiialaryndaǵy úlesi shamamen 12-13 paiyz bolady. Qalǵany naryqtiki.
"Biraq memlekettiń "interventsiia" dep atalatyn rychagy bar. Ol óte sirek qoldanylady. Eger birjada dúrbeleń týyndap, investorlar qashyp, teńge "shok" ustap, baǵasy tómen quldyraityn bolsa, Ulttyq Bank birden óziniń rezervindegi dollarlardy kóp kólemde satyp, interventsiia jasaidy. Sonysymen teńge baǵasyn turaqtandyrady. Bul ýaqyty shekteýli, bir rettik amal bolyp tabylady. Sebebi, interventsiia jasai bersek, onda biz teńge qunyn qolymen ustap turatyn rejimge qaita oraldyq degen sóz. Al kúnine 200 million dollar jaǵyp otyrý aqylǵa syimaityn nárse ǵoi", - dedi ol.
Teńge biyl nege álsireýde?
Eger elge import kóp keletin bolsa, onda bizdegi birjada dollarǵa suranys kóp bolady. Sebebi, importerlerge syrttan taýar satyp alý úshin dollar kerek. Al eksporttyq túsim importtan artyq bolatyn bolsa, tiisinshe teńgeniń pozitsiiasy jaqsy bolady. Bizdiń negizgi eksporttyq túsim munai baǵasynan keledi. Eger munai baǵasy arzandasa, bizge eksporttan keletin munai dollarlary azaiady. Munai kompaniialarynyń salyq pen jalaqy tóleý úshin birjada dollar satatyn operatsiialarynyń kólemi qysqaryp qalady. Onda birjada teńgege degen suranys azaiyp, birjalyq stakan dollardyń qúnyn kóterip, teńgeni kerisinshe túsire bastaidy.
"Munaidan keiingi faktor – rýbl. Teńge men rýbldi birneshe milliard dollarlyq eksport pen import bailanysy ustap tur. Sondyqtan rýbl qulasa, birjadaǵy oiynshylar psihologiialyq turǵyda teńgeniń de qulaýyn kútedi de, teńgeniń barlyǵyn qutylý úshin asyǵyp birjada sata bastaidy. Úshinshi faktor – maýsymdyq qubylystar. Jyl saiyn 4 ret júretin salyq aptasy kezinde kompaniialar salyq tóleý úshin dollarlaryn teńgege aiyrbastai bastaidy. Ol kezde teńge kúsheiedi. Jáne jazǵy demalys pen qysqy jańa jyldyq demalys maýsymy aldynda halyq shetelge shyǵý úshin dollardy aiyrbastaý beketinde kóptep ala bastaidy. Sol kezde teńge álsirep, dollar kúsheiedi", - deidi maman.
Ulttyq Banktiń resmi baǵamy ne úshin kerek?
Al eger teńge baǵamyn naryq saýdasy anyqtap rettese, biz estip júrgendei Ulttyq Bank nege ár kúnniń óziniń resmi kýrsyn bekitedi? Onyń naqty sebebi bar:
"Ulttyq Banktyń valiýta baǵamy birjadaǵy naryqtyq baǵamǵa sáikes bekitiledi. Bizdegi ishki operatsiialar, tólemder teńgemen júretindikten, resmi kýrs shetel valiýtasymen kelgen tabysqa teńgelei salyq tólegende, basqa da tólemder júrgizgende qajet bolady. Barlyq esep-aiyrysýlar osy resmi baǵamdy esepke ala otyryp júrgiziledi. Mysaly siz 18 qarashada dollarmen paida taptyńyz. Odan teńgelei salyq tóleý kereksiz. Sizge osyny esepteý úshin naqty bekitilgen resmi kýrs kerek".
Nege osy Qyrǵyzstan men Ázirbaijanda som men manattyń kýrsy ózgermeidi?
Dál qazir Qyrǵyzstanda somnyń dollarǵa shaqqandaǵy kýrsy - 87,45. 2010 jyly som baǵamy dollaryna 44,7 bolǵan. 15 jylda som da dollarǵa shaqqanda 95 paiyzǵa qunsyzdandy. Al teńge dollarǵa sońǵy 15 jylda 370 paiyzǵa qunsyzdanǵan. Som men teńge baǵamynyń qunsyzdanýy arasyndaǵy aiyrmashylyq eki eldiń ekonomikalyq qurylymy men soǵan sáikes tańdalǵan valiýtalyq rejimine bailanysty. Muny tereńirek túsindire keteiin.
"Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń ekonomikasyn absoliýtty tsifrlarmen salystyrýǵa bolmaidy. 2024 jyldyń qortyndysy boiynsha bizde ishki jalpy ónim 295 milliard dollar, al Qyrǵyzstanda 17,5 milliard dollar boldy. Bizdiń ekonomikamyz kórshi elden 27 ese úlken. Sondyqtan barlyq salystyrýlardy proportsionaldy boiynsha qaraǵan durys. Qyrǵyzstan importer el. Iaǵni, onyń syrtqa eksport satyp aqsha alǵanynan, syrttan import qabyldap aqsha jaratýy kóp. Sondyqtan Qyrǵyzstanda syrtqy saýda balansy minýsta. Qazaqstan kerisinshe eksporter el. Bizdegi eksport importtan artyq. Qyrǵyzstannyń álemmen taýar ainalymynyń shamamen 76 paiyzyn import quraidy. Demek, som quldyrasa, Qyrǵyzstanda bári avtomatty túrde qymbattamaq. Mundai jaǵdaida, halyqtyń kem degende ortasha jaǵdaiyn qamtamasyz etý úshin somnyń kýrsyn qatań ustap turý kerek. Qyrǵyzstanǵa somnyń ainalymy shekteýli, importy kóp, halqy azǵandai bolǵandyqtan, somdy qoldan ustap turǵan durys. Sebebi, olardyń importy 12,2 milliard dollar, al eksporty 3,8 milliard dollar. Qyrǵyzstanda som bizdegi teńge siiaqty ashyq birjada satylyp, aiyrbastalmaidy. Olar mysaly somdy dollarǵa valiýtty svop operatsiialary arqyly konvertteidi. Olarda bir jylda osy svop operatsiialarynyń kólemi shamamen 40 million dollar. Al Qazaqstanda teńge-dollar saýda-sattyǵynyń kólemi bir kúnde 220 million dollar. Nemese jylyna 53 milliard dollar. Masshtab aiyrmashylyǵyn sezgen bolarsyzdar. Qyrǵyzstan úshin somnyń kýrsyn ózgertpei ustap turý úshin bir jylda 25 million dollar jetip jatyr. Al biz mysaly, teńgeni erkin ainalymnan shyǵaryp alyp, kýrsyn memleket ózi tyrp etkizbei ustap turamyz dep sheshsek, onda bizge jylyna tek qana teńge baǵamyn ustap turý úshin 30 milliard dollar kerek. Sondyqtan Qazaqstanǵa teńgeniń erkin naryqta, ashyq valiýta bolǵany tiimdi. Al Qyrǵyzstannyń qazirgi jańdaiynda, olarǵa som baǵamyn qoldan ustap turǵan durys. Sebebi, qyrǵyz ekonomikasy erkin konvertteletin som rejimine shydai almaidy", dep qarjy mamany eki el arasyndaǵy tsifrlyq aiyrmalardy alǵa tartady.
Qyrǵyzstan men Ázirbaijan "kýrs targeti" rejiminde, al Qazaqstan "infliatsiia targeti" rejiminde jumys isteidi. Iaǵni, monetarly bilikteri, bir sózben aitqanda Ortalyq bankteri ártúrli, biraq ózderine qolaily jáne qisyndy baǵyt tańdaǵan.
"Ázirbaijan manaty týraly aita ketsem. Bir ret devalvatsiia jasap alǵan 2014 jyldan beri manat baǵamyn Ázirbaijan Ortalyq banki belgili bir naqty koridorda ustap otyrady. Qazir ol bir dollarǵa 1,7 manat. Sonǵy jyldary baǵamdy osy koridorda ustap otyrý úshin Ortalyq bank shamamen jylyna 2 milliard dollar shyǵyndap keledi. Biraq eger munai baǵasy barreline 60 dollardan arzandap ketse, onda tólem balansynyń profitsiti nasharlap, interventsiiaǵa qajet qarjy 3 milliard dollarǵa deiin artýy múmkin. Meniń boljaýymsha, biyl munai barreline 69 dollar deńgeiinde bolǵandyqtan, Ázáirbaijan Ortalyq banki manat kýrsyn ustap turý úshin osy jyly 2,5 milliard dollar jaǵýy tiis. Bul olarǵa kýrsty erkin ainalymǵa jibergennen kóri tiimdi. Endi qarańyzdar. Teńge – halyqaralyq, aimaqtyq ashyq valiýta. Ony TMD-nyń dollary dese de bolady. Al som men manat jabyq ishki valiýta dep sanalady. Qazaqstan óziniń birjasyn, qarjylyq arhitektýrasyn ekstensivti formatqa, iaǵni ashyq, syrttan kez-kelgen investor qatysa alatyn qylyp, halyqaralyq integratsiia printsipterine negizdep jasaǵan. Osy arqyly teńgelik operatsiialar masshtabyn úlken qyldyq. Bizdiń qarjylyq quraldardy sheteldik investorlar qýana alady. Bunyń bárine belgili bir minýsy – teńge syrtqy shoktarǵa óte sezimtal. Biraq biz óz tańdaýymyzdy durys jasadyq. Endi ishki ekonomikamyz ben óndirisimizdi kúsheitip alsaq, teńgeniń qýaty eselene túsedi", - deidi Oljaev.
Onyń pikirinshe, dál qazir Qazaqstanǵa teńgeniń dollarǵa shaqqanda tym kúshti bolýy kerek emes. Ásirese, úkimetke. Biz jyl saiyn zeinetaqy tóleýge kerek 2 trillion teńgeni Ulttyq qordan, iaǵni munaidan túsken dollardan alamyz. Sonda qazirgi kýrspen 3,6 milliard dollar jumsaimyz. Eger dollar 120 teńge tursa ne bolar edi? Bizde onda tek zeinetaqyǵa jylyna 16,6 milliard dollar qajet bolady. Bizdiń biýdjet te, Ulttyq qor da tez sarqylyp, memleket defolt jariialar edi.
17 adam keremet dividend aldy, al halyq bir sátte 80 paiyzǵa kedei bola tústi
"Ashyq moiyndaý kerek, óz valiýtamyzǵa qiianat kórsetken kezderimiz az bolmady. Sondyqtan barlyǵyn álemdik naryqtar men syrtqy qubylystarǵa ǵana bailanystyryp kórermendi aldaǵym kelmeidi. Teńge tamyryna jeke múdde jolynda ishten balta shapqandar da kezdesti. "Keiingi Nazarbaev" dáýirinde, iaǵni 2010-2015 jyldary biz úlken qatelikter jiberdik. Qazirgi turǵydan alǵanda monetarly qatelik dep aitamyz ǵoi, biraq ol kezde Nazarbaevqa jaqyn oligarhtyq toptar joǵary bilikti teńge devalvatsiiasyna májbúrlep, sodan úlken dividendter alǵany jasyryn emes. Munai, gaz, metal, kómir eksporttaǵan iri qarjylyq toptar valiýtalyq túsimdi ózara kelisip shoǵyrlandyryp aldy da, túnde úlken kabinetke kirip shyǵyp, teńgeni qoldan quldyratyp, artynan birshama dollar satyp, bankterdegi teńgelik kreditterin, kásiporyndar qaryzdaryn, jumysshylar ailyǵy syndy barlyq máselelerin sheship tastady. Shamamen 17 adam keremet dividend aldy, al 19 million Qazaqstan halqy bir sátte 80 paiyzǵa kedei bola tústi. Bir jaýapty tulǵanyń "devalvatsiia týraly ózim jańa ǵana bildim" dep qatyratyny da osy kez. Teńge 2014 jyldyń basynda 20 paiyzǵa, odan erkin ainalymǵa ketkennen keiin taǵy 30 paiyzǵa quldyrady. Osy kezde ekonomikany saiasat belden basyp, taǵy úlken qatelik jasadyq. Teńgeni erkin ainalymǵa jibergennen keiin onyń tolyq fýndamentaldy naryqtyq deńgeiine qulap bitýin kútý kerek edi. Sol kezde 400-ge qulasa da, qazannyń túbine jetip, ózi toqtap, ary qarai tolyq naryqtyń qolyna ótip keter edi. Oǵan saiasi batyldyq jetpei, 2015 jyldyń sáýirinde ótken Nazarbaevtyń kezekten tys sailaýynyń aldynda halyqty dúrliktirmes úshin 2014 jyldyń kúzinen 2015 jyldyń kóktemi aralyǵynda teńgeni ustap turý úshin rezervten 20 milliard dollardan astam valiýta jaǵylyp ketti. Sailaý ótkennen keiin bir ai bolmai jatyp, teńge báribir qulady. Biz bolmaityn jerde rezervten airyldyq. Qazir osy artyq 20 milliard dollar eki jyldyń biýdjettik defitsitti jabýǵa ońai jeter edi", degen maman ótken tarihqa da kóz júgirtedi.
Sondyqtan teńgeniń qazirgi problemalarynyń 30 paiyzy ótken dáýirdiń qateligi. Ol búkil ekonomikalyq agentterdiń, iaǵni kompaniialardyń, investorlardyń, halyqtyń teńgeden qorqyp qalýyna, oǵan senimsizdikpen qaraýyna alyp keldi. Qit etse valiýta aiyrbastaý beketine júgirý, uzaq pozitsiiadaǵy kapitaldy teńgede ustamaý, teńgeni tek qysqamerzimdi operatsiialarda qoldaný ádeti osydan paida boldy.
"Biz munyn zardabyn uzaq ýaqyt tartyp kele jatyrmyz. Teńge kýrsynda teńgege degen psihologiialyq senim de úlken ról oinaidy. Al jalpy endi teńgeniń turaqty bolýy úshin bizge teńgeni naryqtyq erkin ainalymda ustai otyryp, ishki óndirisimizdi kúsheitýge baryn salý kerek. Dál qazir munai baǵasy qulamai tura tursa, bizde ishki óndiris kóbeise, onda teńge óziniń bir turaqty koridoryn tabady da sonyń ishinde uzaq jyldar boiy júre beredi. Jáne biz oǵan memlekettiń aqshasyn, rezervin qurtpaityn bolamyz. Bul eń durys, eń tiimdi jol. Bastysy ótkenniń qateligin qaitalamaiyq. Dál qazir teńgeniń bolashaǵy kúshti bolyp tur. Sebebi biz ulttyq valiýtany aýyr, shok jaǵdaiyndaǵy transformatsiiadan ótkizip aldyq. Kóp elder buǵan tipti daiyn emes. Teńge eń aýyr joldy ótip ketti de, onyń erkin valiýta ekenine biz de, halyqaralyq qaýymdastyq ta úirenip aldyq. Osymen barlyǵyn túsindirgen siiaqtymyn. Al 1 dollar 600 teńgege bara ma degen suraqqa biyl ondai stsenarii bolmaityn siiaqty dep jaýap berer edim", - deidi Aibar Oljaev.
