"بەرٸمٸزدٸ بٸر سۇراق مازالايدى. نەگە بٸزدٸڭ تەڭگەنٸڭ كۋرسى قايتا-قايتا قۇبىلا بەرەدٸ? جەنە نەگە تەڭگە كٷشەيگەننەن گٶرٸ كٶبٸرەك ەلسٸرەيدٸ? سوسىن بۇل كۋرستى كٸم بەكٸتەدٸ? ول جالپى قايدان پايدا بولدى? مىسالى6 بٷگٸن تەڭگەنٸڭ باعامى 541,45 بولادى دەپ كٸم شەشتٸ? مۇنداي كۋرستى بٸز قايدان الدىق? سوسىن نەگە كٶرشٸ قىرعىزستان, ەزٸربايجان سيياقتى ەلدەردٸڭ ۆاليۋتاسى ٶتە تۇراقتى, ال بٸزدٸڭ تەڭگە نەگە تۇراقسىز? مٸنە, حالىقتى ەگەر اسىقپاي جٶن سۇراساق, وسىنداي سۇراقتار تولعاندىرادى" دەگەن قارجى سالاسىنىڭ مامانى ايبار ولجاەۆ بۇل ساۋالدارعا اقىرىنداپ بويلاي وتىرىپ, ەگجەي-تەگجەي جاۋاپ بەرەدٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
الدىمەن ول ۆاليۋتا نارىعىنداعى قازٸرگٸ احۋالعا توقتالادى.
"قىركٷيەكتٸڭ قورىتىندىسى بويىنشا تەڭگە باعامى 1 اقش دوللارى ٷشٸن 549,07 تەڭگەگە دەيٸن ەلسٸرەدٸ. ياعني, بٸر ايدا تەڭگەنٸڭ قۇلاۋ كٶرسەتكٸشٸ 1,9% پايىز بولدى. 2025 جىلدىڭ باسىندا تەڭگە باعامى دوللارعا شاققاندا 526,11 بولعانى ەستە. ال بٷگٸن قازاقستان قور بيرجاسىندا كۋرس 541,45 كٶرسەتٸپ تۇر. سوندا جىل باسىنان بەرٸ تەڭگە شامامەن 2,9 پايىزعا ەلسٸرەگەن", دەپ جازادى ايبار ولجاەۆ Facebook-تاعى پاراقشاسىندا.
سٶيتكەن ول تەڭگەنٸڭ باعامى تۇراقتى بولىپ كەلەتٸن كٶرشٸ ەلدەردٸڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىنان باستى ايىرماسىنا جەكەلەي توقتالادى.
"تەڭگەنٸڭ بٸزدٸ قورشاپ تۇرعان كٶرشٸ ەلدەردٸڭ ۆاليۋتاسىنان باستى ايىرماشىلىعى – تەڭگە ەركٸن اينالىمداعى تولىق كونۆەرتتەلەتٸن حالىقارالىق ۆاليۋتا. بٸز سانالى تٷردە وسىنداي شەشٸم قابىلداعانبىز. سونىڭ ارقاسىندا كٶپتەگەن ٸشكٸ جەنە سىرتقى ينۆەستورلار بٸزدٸڭ بيرجاعا كەلۋدە, جۇمىس ٸستەۋدە. ياعني, تەڭگەنٸڭ ٶز ٶمٸرٸ بار, ال ونىڭ باعامىن نارىق بەكٸتەدٸ. مىسالى, ەزٸربايجان مەن قىرعىزستاننىڭ ۆاليۋتالارى تارگەتتەلگەن كۋرس رەجيمٸندە, ياعني ەركٸن ۆاليۋتا ەمەس, ولاردىڭ بيلٸگٸ مانات پەن سوم باعامىن بەكٸتٸپ وتىرادى. ەندٸ مەن ەر ۆاليۋتانىڭ سيپاتتاماسى مەن قازٸرگٸ جاعدايىن تٷسٸندٸرەيٸن. تەڭگە دەل قازٸر – تمد اۋماعىنىڭ باستى ۆاليۋتاسى. سەبەبٸ ول ەركٸن كونۆەرتتەلەدٸ. سوندىقتان تەڭگەنٸڭ كۋرسىن ەشكٸم ارنايى بەكٸتپەيدٸ", - دەيدٸ مامان.
اقشا باعامىن ايقىندايتىندار كٸمدەر?
ال اقشا باعامى قازاقستان قور بيرجاسىنداعى (KASE) الىپ-ساتۋ نەتيجەسٸندە بەلگٸلٸ بولادى. قازاقستان قور بيرجاسىندا ۆاليۋتالىق ساۋدا-ساتتىق الاڭشاسى دەگەن بار. تەڭگەنٸڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى سول الاڭشاداعى USD/KZT جۇبى ساۋداسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا انىقتالادى. تاڭعى ساۋدا سەسسيياسى استانا ۋاقىتىمەن ساعات 10:15-تە باستالىپ, 11:00-دە اياقتالادى. سونىمەن بٸرگە, تٷسكٸ جەنە كەشكٸ سەسسييالارى بار. دەمەك ساعات 11-00-دەن كەيٸن سول كٷنگٸ تەڭگەنٸڭ العاشقى نارىقتىق باعامى انىقتالادى. ال سول كٷننٸڭ قورىتىندى كۋرسى كەشكٸ سەسسييا اياقتالعان 17-00 ساعاتتان كەيٸن بەلگٸلٸ بولادى. وسى ساۋدا-ساتتىققا بانكتەر, شەتەل ۆاليۋتاسىمەن وپەراتسييا جاسايتىن تٷرلٸ كومپانييالاردىڭ تاپسىرماسىن ورىندايتىن بروكەرلەر, ۆاليۋتا ايىرباستاۋ فيرمالارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىسادى. ورتا ەسەپپەن, قازٸرگٸ تاڭدا ۆاليۋتا بيرجاسىندا 33 بەلسەندٸ ويىنشى بار. بانكتەر دە وسى تٸزٸمگە كٸرەدٸ. وسى نارىقتىق قاتىسۋشىلار تاراپىنان جاسالاتىن سۇرانىس پەن ۇسىنىس كٶلەمٸ تەڭگەنٸڭ كٷن سايىنعى قۇبىلۋىنا ەسەر ەتٸپ, ونىڭ باعامىن انىقتاپ وتىرادى.
"بيىل ورتا ەسەپپەن USD/KZT جۇبىندا بٸر كٷندە 220 ميلليون دوللارعا ساۋدا-ساتتىق وپەراتسييا جاسالىپ جٷر. بٸر ايدا شامامەن 20 جۇمىس كٷنٸ بار دەپ ەسەپتەسەك, بيىلعى العاشقى 9 ايدا تەڭگەنٸڭ دوللارمەن الىس-بەرٸس اينالىمى 39-40 ميلليارد دوللارعا جەتكەندٸگٸن ەسەپتەپ شىعارۋعا بولادى. تەڭگەنٸڭ كۋرسى دوللاردى ساتىپ الۋ/ساتۋدىڭ قازاقستان قور بيرجاسىنداعى ساۋدا-ساتتىقتا تٸركەلگەن ٶتكەن ەڭ تٶمەنگٸ باعاسى مەن ەڭ جوعارعى باعاسىنىڭ ورتاق مەنٸنەن قۇرالادى. مىسالى, ەڭ تٶمەنگٸ مەمٸلە بٸر دوللارعا 545,86 تەڭگە, ال جوعارعى مەمٸلە دوللارىنا 549,07 بولسا, وسى ەكەۋٸن قوسىڭىز دا, ەكٸگە بٶلٸڭٸز. سوندا تەڭگە قۇنى سول سەسسييا نەتيجەسٸندە 547,46 بولىپ بەلگٸلەنەدٸ. بيرجالىق ستاكان دەگەن ۇعىم بار. ەگەر بيرجادا ويىنشىلار دوللاردى كٶبٸرەك الىپ جاتسا, وندا دوللارعا سۇرانىس كٶپ بولىپ, ونىڭ كۋرسى ٶسەدٸ. كەرٸسٸنشە تەڭگەگە سۇرانىس كٶپ بولسا, دەمەك تەڭگە كٷشەيەدٸ دەگەن سٶز. بەرٸ تازا نارىق", دەپ سٶزٸن تولىقتىرادى ولجاەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, وسى تەڭگەنٸ باسىپ شىعاراتىن ۇلتتىق بانك ونىڭ باعامىن تارگەتتەۋ, ياعني كۋرستى رەتتەۋ رەجيمٸنەن 10 جىل بۇرىن كەتٸپ قالعان. قازٸر ۇلتتىق بانك ينفلياتسييانى تارگەتتەۋ رەجيمٸندە جۇمىس ٸستەيدٸ. ياعني باستى باعىتى – ينفلياتسييانى بەلگٸلٸ بٸر شەك اياسىندا ۇستاپ تۇرۋ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, تەڭگە تاعدىرى نارىقتىڭ جەكە قولىنا بەرٸلدٸ. ال مەملەكەت بار كٷشٸن تەك ينفلياتسيياعا سالادى.
مەملەكەتتٸڭ "ينتەرۆەنتسييا" دەپ اتالاتىن "رىچاگى" بار
"بۇل ٶتە جاقسى. سەبەبٸ, بۇعان دەيٸن بٸرنەشە رەت ورىن العان كٷتپەگەن دەۆالۆاتسييالاردان كەيٸن حالىقتىڭ تەڭگەگە دەگەن سەنٸمٸ جوعالىپ كەتكەن بولاتىن. ال دەۆالۆاتسييالار, ەۋ باستا, تەڭگەنٸ نارىق ەمەس, مەملەكەت ٶزٸ رەتتەپ وتىرعاندىقتان بولدى. ياعني, ونىڭ كۋرسى جاساندى تٷردە, تٷرلٸ ساياسي ناۋقاندارعا, مىسالى نازارباەۆتىڭ سايلاۋى قارساڭىندا, سوعان قاتىستى قولدان ۇستالىپ وتىردى. تەڭگەنٸ قولدان ۇستاپ تۇرۋ ٶتە قىمباتقا تٷسەدٸ. وعان بٸر ايدا 2-3 ميلليارد دوللار كەرەك. اشىعىن ايتۋ كەرەكپٸز, مىسالى 2014-2015 جىلدارى بٸزدە مەملەكەتتٸڭ التىن-قور رەزەرۆٸنەن, شامامەن 20 ميلليارد دوللار بوسقا جاعىلىپ كەتتٸ. ەندٸ نارىق جاعدايىندا مەملەكەت تەڭگە باعامىنا رەزەرۆتەرٸن قۇرتپايتىن بولادى. بٸراق بۇل مەملەكەت قور نارىعىندا ۆاليۋتالىق وپەراتسييالارمەن اينالىسپايدى دەگەن سٶز ەمەس. مىسالى, ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قارجى اۋدارعاندا, بيرجادا قوردان كەلگەن دوللاردى تەڭگەگە اۋىستىرۋ قاجەت بولادى. ونىڭ ٸس-قيمىل كەستەسٸ الدىن-الا جارييالانادى. نارىق قاتىسۋشىلارى بەرٸن كٶرٸپ, باقىلاپ جٷرەدٸ. ياعني, مەملەكەت ۆاليۋتا نارىعىندا كٷتپەگەن ٸس-قيمىلدار جاسامايدى. ودان بٶلەك, بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى كەرٸسٸنشە حالىقتان تەڭگەلەي جينالعان زەينەتاقى سالىمدارىن بەكٸتٸلگەن گرافيك بويىنشا دوللارعا اۋىستىرىپ وتىرادى. ونىمەن بٸرگە, ۇلتتىق بانك التىن وپەراتسييالارىن اينالايدى. ول نە دەگەن سٶز? ەلٸمٸزدەگٸ التىن ٶندٸرۋشٸ كومپانييالار سول التىندارىن ۇلتتىق بانككە ٶتكٸزۋگە مٸندەتتٸ. ۇلتتىق بانك ولارمەن تەڭگەمەن ەسەپتەسەدٸ. سول ۋاقىتتا, نارىقتا باسى ارتىق تەڭگە ماسساسى كٶبەيٸپ, ينفلياتسييا كٷشەيمەۋٸ ٷشٸن ۇلتتىق بانك سول التىننىڭ نارىقتىق قۇنىن دوللارمەن بيرجاعا شىعارادى, ياعني العان التىنىنا پاراپار دوللاردى بيرجادا ساتادى", دەپ جازادى مامان جەلٸدە.
ونىڭ ايتۋىنشا, سوندا مەملەكەت تە كٷندەلٸكتٸ رەجيمدە وسى بيرجانىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. مەملەكەت ەكٸ جاعدايدا, ۇلتتىق قور اقشاسىن بيۋدجەتكە اۋدارعان كەزدە جەنە التىن وپەراتسييالارىن اينالاۋ كەزٸندە دوللاردى ساتادى. ال بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا دوللار كەرەك كەزدە, كەرٸسٸنشە دوللاردى ساتىپ الادى. كٷندەلٸكتٸ رەجيمدە مەملەكەتتٸڭ بيرجا وپەراتسييالارىنداعى ٷلەسٸ شامامەن 12-13 پايىز بولادى. قالعانى نارىقتٸكٸ.
"بٸراق مەملەكەتتٸڭ "ينتەرۆەنتسييا" دەپ اتالاتىن رىچاگى بار. ول ٶتە سيرەك قولدانىلادى. ەگەر بيرجادا دٷربەلەڭ تۋىنداپ, ينۆەستورلار قاشىپ, تەڭگە "شوك" ۇستاپ, باعاسى تٶمەن قۇلدىرايتىن بولسا, ۇلتتىق بانك بٸردەن ٶزٸنٸڭ رەزەرۆٸندەگٸ دوللارلاردى كٶپ كٶلەمدە ساتىپ, ينتەرۆەنتسييا جاسايدى. سونىسىمەن تەڭگە باعاسىن تۇراقتاندىرادى. بۇل ۋاقىتى شەكتەۋلٸ, بٸر رەتتٸك امال بولىپ تابىلادى. سەبەبٸ, ينتەرۆەنتسييا جاساي بەرسەك, وندا بٸز تەڭگە قۇنىن قولىمەن ۇستاپ تۇراتىن رەجيمگە قايتا ورالدىق دەگەن سٶز. ال كٷنٸنە 200 ميلليون دوللار جاعىپ وتىرۋ اقىلعا سىيمايتىن نەرسە عوي", - دەدٸ ول.
تەڭگە بيىل نەگە ەلسٸرەۋدە?
ەگەر ەلگە يمپورت كٶپ كەلەتٸن بولسا, وندا بٸزدەگٸ بيرجادا دوللارعا سۇرانىس كٶپ بولادى. سەبەبٸ, يمپورتەرلەرگە سىرتتان تاۋار ساتىپ الۋ ٷشٸن دوللار كەرەك. ال ەكسپورتتىق تٷسٸم يمپورتتان ارتىق بولاتىن بولسا, تيٸسٸنشە تەڭگەنٸڭ پوزيتسيياسى جاقسى بولادى. بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ەكسپورتتىق تٷسٸم مۇناي باعاسىنان كەلەدٸ. ەگەر مۇناي باعاسى ارزانداسا, بٸزگە ەكسپورتتان كەلەتٸن مۇناي دوللارلارى ازايادى. مۇناي كومپانييالارىنىڭ سالىق پەن جالاقى تٶلەۋ ٷشٸن بيرجادا دوللار ساتاتىن وپەراتسييالارىنىڭ كٶلەمٸ قىسقارىپ قالادى. وندا بيرجادا تەڭگەگە دەگەن سۇرانىس ازايىپ, بيرجالىق ستاكان دوللاردىڭ قٷنىن كٶتەرٸپ, تەڭگەنٸ كەرٸسٸنشە تٷسٸرە باستايدى.
"مۇنايدان كەيٸنگٸ فاكتور – رۋبل. تەڭگە مەن رۋبلدٸ بٸرنەشە ميلليارد دوللارلىق ەكسپورت پەن يمپورت بايلانىسى ۇستاپ تۇر. سوندىقتان رۋبل قۇلاسا, بيرجاداعى ويىنشىلار پسيحولوگييالىق تۇرعىدا تەڭگەنٸڭ دە قۇلاۋىن كٷتەدٸ دە, تەڭگەنٸڭ بارلىعىن قۇتىلۋ ٷشٸن اسىعىپ بيرجادا ساتا باستايدى. ٷشٸنشٸ فاكتور – ماۋسىمدىق قۇبىلىستار. جىل سايىن 4 رەت جٷرەتٸن سالىق اپتاسى كەزٸندە كومپانييالار سالىق تٶلەۋ ٷشٸن دوللارلارىن تەڭگەگە ايىرباستاي باستايدى. ول كەزدە تەڭگە كٷشەيەدٸ. جەنە جازعى دەمالىس پەن قىسقى جاڭا جىلدىق دەمالىس ماۋسىمى الدىندا حالىق شەتەلگە شىعۋ ٷشٸن دوللاردى ايىرباستاۋ بەكەتٸندە كٶپتەپ الا باستايدى. سول كەزدە تەڭگە ەلسٸرەپ, دوللار كٷشەيەدٸ", - دەيدٸ مامان.
ۇلتتىق بانكتٸڭ رەسمي باعامى نە ٷشٸن كەرەك?
ال ەگەر تەڭگە باعامىن نارىق ساۋداسى انىقتاپ رەتتەسە, بٸز ەستٸپ جٷرگەندەي ۇلتتىق بانك نەگە ەر كٷننٸڭ ٶزٸنٸڭ رەسمي كۋرسىن بەكٸتەدٸ? ونىڭ ناقتى سەبەبٸ بار:
"ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتا باعامى بيرجاداعى نارىقتىق باعامعا سەيكەس بەكٸتٸلەدٸ. بٸزدەگٸ ٸشكٸ وپەراتسييالار, تٶلەمدەر تەڭگەمەن جٷرەتٸندٸكتەن, رەسمي كۋرس شەتەل ۆاليۋتاسىمەن كەلگەن تابىسقا تەڭگەلەي سالىق تٶلەگەندە, باسقا دا تٶلەمدەر جٷرگٸزگەندە قاجەت بولادى. بارلىق ەسەپ-ايىرىسۋلار وسى رەسمي باعامدى ەسەپكە الا وتىرىپ جٷرگٸزٸلەدٸ. مىسالى سٸز 18 قاراشادا دوللارمەن پايدا تاپتىڭىز. ودان تەڭگەلەي سالىق تٶلەۋ كەرەكسٸز. سٸزگە وسىنى ەسەپتەۋ ٷشٸن ناقتى بەكٸتٸلگەن رەسمي كۋرس كەرەك".
نەگە وسى قىرعىزستان مەن ەزٸربايجاندا سوم مەن ماناتتىڭ كۋرسى ٶزگەرمەيدٸ?
دەل قازٸر قىرعىزستاندا سومنىڭ دوللارعا شاققانداعى كۋرسى - 87,45. 2010 جىلى سوم باعامى دوللارىنا 44,7 بولعان. 15 جىلدا سوم دا دوللارعا شاققاندا 95 پايىزعا قۇنسىزداندى. ال تەڭگە دوللارعا سوڭعى 15 جىلدا 370 پايىزعا قۇنسىزدانعان. سوم مەن تەڭگە باعامىنىڭ قۇنسىزدانۋى اراسىنداعى ايىرماشىلىق ەكٸ ەلدٸڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمى مەن سوعان سەيكەس تاڭدالعان ۆاليۋتالىق رەجيمٸنە بايلانىستى. مۇنى تەرەڭٸرەك تٷسٸندٸرە كەتەيٸن.
"قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ ەكونوميكاسىن ابسوليۋتتى تسيفرلارمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. 2024 جىلدىڭ قورتىندىسى بويىنشا بٸزدە ٸشكٸ جالپى ٶنٸم 295 ميلليارد دوللار, ال قىرعىزستاندا 17,5 ميلليارد دوللار بولدى. بٸزدٸڭ ەكونوميكامىز كٶرشٸ ەلدەن 27 ەسە ٷلكەن. سوندىقتان بارلىق سالىستىرۋلاردى پروپورتسيونالدى بويىنشا قاراعان دۇرىس. قىرعىزستان يمپورتەر ەل. ياعني, ونىڭ سىرتقا ەكسپورت ساتىپ اقشا العانىنان, سىرتتان يمپورت قابىلداپ اقشا جاراتۋى كٶپ. سوندىقتان قىرعىزستاندا سىرتقى ساۋدا بالانسى مينۋستا. قازاقستان كەرٸسٸنشە ەكسپورتەر ەل. بٸزدەگٸ ەكسپورت يمپورتتان ارتىق. قىرعىزستاننىڭ ەلەممەن تاۋار اينالىمىنىڭ شامامەن 76 پايىزىن يمپورت قۇرايدى. دەمەك, سوم قۇلدىراسا, قىرعىزستاندا بەرٸ اۆتوماتتى تٷردە قىمباتتاماق. مۇنداي جاعدايدا, حالىقتىڭ كەم دەگەندە ورتاشا جاعدايىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن سومنىڭ كۋرسىن قاتاڭ ۇستاپ تۇرۋ كەرەك. قىرعىزستانعا سومنىڭ اينالىمى شەكتەۋلٸ, يمپورتى كٶپ, حالقى ازعانداي بولعاندىقتان, سومدى قولدان ۇستاپ تۇرعان دۇرىس. سەبەبٸ, ولاردىڭ يمپورتى 12,2 ميلليارد دوللار, ال ەكسپورتى 3,8 ميلليارد دوللار. قىرعىزستاندا سوم بٸزدەگٸ تەڭگە سيياقتى اشىق بيرجادا ساتىلىپ, ايىرباستالمايدى. ولار مىسالى سومدى دوللارعا ۆاليۋتتى سۆوپ وپەراتسييالارى ارقىلى كونۆەرتتەيدٸ. ولاردا بٸر جىلدا وسى سۆوپ وپەراتسييالارىنىڭ كٶلەمٸ شامامەن 40 ميلليون دوللار. ال قازاقستاندا تەڭگە-دوللار ساۋدا-ساتتىعىنىڭ كٶلەمٸ بٸر كٷندە 220 ميلليون دوللار. نەمەسە جىلىنا 53 ميلليارد دوللار. ماسشتاب ايىرماشىلىعىن سەزگەن بولارسىزدار. قىرعىزستان ٷشٸن سومنىڭ كۋرسىن ٶزگەرتپەي ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن بٸر جىلدا 25 ميلليون دوللار جەتٸپ جاتىر. ال بٸز مىسالى, تەڭگەنٸ ەركٸن اينالىمنان شىعارىپ الىپ, كۋرسىن مەملەكەت ٶزٸ تىرپ ەتكٸزبەي ۇستاپ تۇرامىز دەپ شەشسەك, وندا بٸزگە جىلىنا تەك قانا تەڭگە باعامىن ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن 30 ميلليارد دوللار كەرەك. سوندىقتان قازاقستانعا تەڭگەنٸڭ ەركٸن نارىقتا, اشىق ۆاليۋتا بولعانى تيٸمدٸ. ال قىرعىزستاننىڭ قازٸرگٸ جاڭدايىندا, ولارعا سوم باعامىن قولدان ۇستاپ تۇرعان دۇرىس. سەبەبٸ, قىرعىز ەكونوميكاسى ەركٸن كونۆەرتتەلەتٸن سوم رەجيمٸنە شىداي المايدى", دەپ قارجى مامانى ەكٸ ەل اراسىنداعى تسيفرلىق ايىرمالاردى العا تارتادى.
قىرعىزستان مەن ەزٸربايجان "كۋرس تارگەتٸ" رەجيمٸندە, ال قازاقستان "ينفلياتسييا تارگەتٸ" رەجيمٸندە جۇمىس ٸستەيدٸ. ياعني, مونەتارلى بيلٸكتەرٸ, بٸر سٶزبەن ايتقاندا ورتالىق بانكتەرٸ ەرتٷرلٸ, بٸراق ٶزدەرٸنە قولايلى جەنە قيسىندى باعىت تاڭداعان.
"ەزٸربايجان ماناتى تۋرالى ايتا كەتسەم. بٸر رەت دەۆالۆاتسييا جاساپ العان 2014 جىلدان بەرٸ مانات باعامىن ەزٸربايجان ورتالىق بانكٸ بەلگٸلٸ بٸر ناقتى كوريدوردا ۇستاپ وتىرادى. قازٸر ول بٸر دوللارعا 1,7 مانات. سونعى جىلدارى باعامدى وسى كوريدوردا ۇستاپ وتىرۋ ٷشٸن ورتالىق بانك شامامەن جىلىنا 2 ميلليارد دوللار شىعىنداپ كەلەدٸ. بٸراق ەگەر مۇناي باعاسى باررەلٸنە 60 دوللاردان ارزانداپ كەتسە, وندا تٶلەم بالانسىنىڭ پروفيتسيتٸ ناشارلاپ, ينتەرۆەنتسيياعا قاجەت قارجى 3 ميلليارد دوللارعا دەيٸن ارتۋى مٷمكٸن. مەنٸڭ بولجاۋىمشا, بيىل مۇناي باررەلٸنە 69 دوللار دەڭگەيٸندە بولعاندىقتان, ەزەٸربايجان ورتالىق بانكٸ مانات كۋرسىن ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن وسى جىلى 2,5 ميلليارد دوللار جاعۋى تيٸس. بۇل ولارعا كۋرستى ەركٸن اينالىمعا جٸبەرگەننەن كٶرٸ تيٸمدٸ. ەندٸ قاراڭىزدار. تەڭگە – حالىقارالىق, ايماقتىق اشىق ۆاليۋتا. ونى تمد-نىڭ دوللارى دەسە دە بولادى. ال سوم مەن مانات جابىق ٸشكٸ ۆاليۋتا دەپ سانالادى. قازاقستان ٶزٸنٸڭ بيرجاسىن, قارجىلىق ارحيتەكتۋراسىن ەكستەنسيۆتٸ فورماتقا, ياعني اشىق, سىرتتان كەز-كەلگەن ينۆەستور قاتىسا الاتىن قىلىپ, حالىقارالىق ينتەگراتسييا پرينتسيپتەرٸنە نەگٸزدەپ جاساعان. وسى ارقىلى تەڭگەلٸك وپەراتسييالار ماسشتابىن ٷلكەن قىلدىق. بٸزدٸڭ قارجىلىق قۇرالداردى شەتەلدٸك ينۆەستورلار قۋانا الادى. بۇنىڭ بەرٸنە بەلگٸلٸ بٸر مينۋسى – تەڭگە سىرتقى شوكتارعا ٶتە سەزٸمتال. بٸراق بٸز ٶز تاڭداۋىمىزدى دۇرىس جاسادىق. ەندٸ ٸشكٸ ەكونوميكامىز بەن ٶندٸرٸسٸمٸزدٸ كٷشەيتٸپ الساق, تەڭگەنٸڭ قۋاتى ەسەلەنە تٷسەدٸ", - دەيدٸ ولجاەۆ.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, دەل قازٸر قازاقستانعا تەڭگەنٸڭ دوللارعا شاققاندا تىم كٷشتٸ بولۋى كەرەك ەمەس. ەسٸرەسە, ٷكٸمەتكە. بٸز جىل سايىن زەينەتاقى تٶلەۋگە كەرەك 2 تريلليون تەڭگەنٸ ۇلتتىق قوردان, ياعني مۇنايدان تٷسكەن دوللاردان الامىز. سوندا قازٸرگٸ كۋرسپەن 3,6 ميلليارد دوللار جۇمسايمىز. ەگەر دوللار 120 تەڭگە تۇرسا نە بولار ەدٸ? بٸزدە وندا تەك زەينەتاقىعا جىلىنا 16,6 ميلليارد دوللار قاجەت بولادى. بٸزدٸڭ بيۋدجەت تە, ۇلتتىق قور دا تەز سارقىلىپ, مەملەكەت دەفولت جارييالار ەدٸ.
17 ادام كەرەمەت ديۆيدەند الدى, ال حالىق بٸر سەتتە 80 پايىزعا كەدەي بولا تٷستٸ
"اشىق مويىنداۋ كەرەك, ٶز ۆاليۋتامىزعا قييانات كٶرسەتكەن كەزدەرٸمٸز از بولمادى. سوندىقتان بارلىعىن ەلەمدٸك نارىقتار مەن سىرتقى قۇبىلىستارعا عانا بايلانىستىرىپ كٶرەرمەندٸ الداعىم كەلمەيدٸ. تەڭگە تامىرىنا جەكە مٷددە جولىندا ٸشتەن بالتا شاپقاندار دا كەزدەستٸ. "كەيٸنگٸ نازارباەۆ" دەۋٸرٸندە, ياعني 2010-2015 جىلدارى بٸز ٷلكەن قاتەلٸكتەر جٸبەردٸك. قازٸرگٸ تۇرعىدان العاندا مونەتارلى قاتەلٸك دەپ ايتامىز عوي, بٸراق ول كەزدە نازارباەۆقا جاقىن وليگارحتىق توپتار جوعارى بيلٸكتٸ تەڭگە دەۆالۆاتسيياسىنا مەجبٷرلەپ, سودان ٷلكەن ديۆيدەندتەر العانى جاسىرىن ەمەس. مۇناي, گاز, مەتال, كٶمٸر ەكسپورتتاعان ٸرٸ قارجىلىق توپتار ۆاليۋتالىق تٷسٸمدٸ ٶزارا كەلٸسٸپ شوعىرلاندىرىپ الدى دا, تٷندە ٷلكەن كابينەتكە كٸرٸپ شىعىپ, تەڭگەنٸ قولدان قۇلدىراتىپ, ارتىنان بٸرشاما دوللار ساتىپ, بانكتەردەگٸ تەڭگەلٸك كرەديتتەرٸن, كەسٸپورىندار قارىزدارىن, جۇمىسشىلار ايلىعى سىندى بارلىق مەسەلەلەرٸن شەشٸپ تاستادى. شامامەن 17 ادام كەرەمەت ديۆيدەند الدى, ال 19 ميلليون قازاقستان حالقى بٸر سەتتە 80 پايىزعا كەدەي بولا تٷستٸ. بٸر جاۋاپتى تۇلعانىڭ "دەۆالۆاتسييا تۋرالى ٶزٸم جاڭا عانا بٸلدٸم" دەپ قاتىراتىنى دا وسى كەز. تەڭگە 2014 جىلدىڭ باسىندا 20 پايىزعا, ودان ەركٸن اينالىمعا كەتكەننەن كەيٸن تاعى 30 پايىزعا قۇلدىرادى. وسى كەزدە ەكونوميكانى ساياسات بەلدەن باسىپ, تاعى ٷلكەن قاتەلٸك جاسادىق. تەڭگەنٸ ەركٸن اينالىمعا جٸبەرگەننەن كەيٸن ونىڭ تولىق فۋندامەنتالدى نارىقتىق دەڭگەيٸنە قۇلاپ بٸتۋٸن كٷتۋ كەرەك ەدٸ. سول كەزدە 400-گە قۇلاسا دا, قازاننىڭ تٷبٸنە جەتٸپ, ٶزٸ توقتاپ, ارى قاراي تولىق نارىقتىڭ قولىنا ٶتٸپ كەتەر ەدٸ. وعان ساياسي باتىلدىق جەتپەي, 2015 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە ٶتكەن نازارباەۆتىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىنىڭ الدىندا حالىقتى دٷرلٸكتٸرمەس ٷشٸن 2014 جىلدىڭ كٷزٸنەن 2015 جىلدىڭ كٶكتەمٸ ارالىعىندا تەڭگەنٸ ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن رەزەرۆتەن 20 ميلليارد دوللاردان استام ۆاليۋتا جاعىلىپ كەتتٸ. سايلاۋ ٶتكەننەن كەيٸن بٸر اي بولماي جاتىپ, تەڭگە بەرٸبٸر قۇلادى. بٸز بولمايتىن جەردە رەزەرۆتەن ايرىلدىق. قازٸر وسى ارتىق 20 ميلليارد دوللار ەكٸ جىلدىڭ بيۋدجەتتٸك دەفيتسيتتٸ جابۋعا وڭاي جەتەر ەدٸ", دەگەن مامان ٶتكەن تاريحقا دا كٶز جٷگٸرتەدٸ.
سوندىقتان تەڭگەنٸڭ قازٸرگٸ پروبلەمالارىنىڭ 30 پايىزى ٶتكەن دەۋٸردٸڭ قاتەلٸگٸ. ول بٷكٸل ەكونوميكالىق اگەنتتەردٸڭ, ياعني كومپانييالاردىڭ, ينۆەستورلاردىڭ, حالىقتىڭ تەڭگەدەن قورقىپ قالۋىنا, وعان سەنٸمسٸزدٸكپەن قاراۋىنا الىپ كەلدٸ. قيت ەتسە ۆاليۋتا ايىرباستاۋ بەكەتٸنە جٷگٸرۋ, ۇزاق پوزيتسيياداعى كاپيتالدى تەڭگەدە ۇستاماۋ, تەڭگەنٸ تەك قىسقامەرزٸمدٸ وپەراتسييالاردا قولدانۋ ەدەتٸ وسىدان پايدا بولدى.
"بٸز مۇنىن زاردابىن ۇزاق ۋاقىت تارتىپ كەلە جاتىرمىز. تەڭگە كۋرسىندا تەڭگەگە دەگەن پسيحولوگييالىق سەنٸم دە ٷلكەن رٶل وينايدى. ال جالپى ەندٸ تەڭگەنٸڭ تۇراقتى بولۋى ٷشٸن بٸزگە تەڭگەنٸ نارىقتىق ەركٸن اينالىمدا ۇستاي وتىرىپ, ٸشكٸ ٶندٸرٸسٸمٸزدٸ كٷشەيتۋگە بارىن سالۋ كەرەك. دەل قازٸر مۇناي باعاسى قۇلاماي تۇرا تۇرسا, بٸزدە ٸشكٸ ٶندٸرٸس كٶبەيسە, وندا تەڭگە ٶزٸنٸڭ بٸر تۇراقتى كوريدورىن تابادى دا سونىڭ ٸشٸندە ۇزاق جىلدار بويى جٷرە بەرەدٸ. جەنە بٸز وعان مەملەكەتتٸڭ اقشاسىن, رەزەرۆٸن قۇرتپايتىن بولامىز. بۇل ەڭ دۇرىس, ەڭ تيٸمدٸ جول. باستىسى ٶتكەننٸڭ قاتەلٸگٸن قايتالامايىق. دەل قازٸر تەڭگەنٸڭ بولاشاعى كٷشتٸ بولىپ تۇر. سەبەبٸ بٸز ۇلتتىق ۆاليۋتانى اۋىر, شوك جاعدايىنداعى ترانسفورماتسييادان ٶتكٸزٸپ الدىق. كٶپ ەلدەر بۇعان تٸپتٸ دايىن ەمەس. تەڭگە ەڭ اۋىر جولدى ٶتٸپ كەتتٸ دە, ونىڭ ەركٸن ۆاليۋتا ەكەنٸنە بٸز دە, حالىقارالىق قاۋىمداستىق تا ٷيرەنٸپ الدىق. وسىمەن بارلىعىن تٷسٸندٸرگەن سيياقتىمىن. ال 1 دوللار 600 تەڭگەگە بارا ما دەگەن سۇراققا بيىل ونداي ستسەناريي بولمايتىن سيياقتى دەپ جاۋاپ بەرەر ەدٸم", - دەيدٸ ايبار ولجاەۆ.
