Jahandaný dáýirinde dini áralýandylyq pen mádenietter arasyndaǵy ózara yqpaldastyq qaýipsizdiktiń jumsaq ólshemderimen bailanysty jańa kún tártibin qalyptastyrdy. Osyndai jaǵdaida dinaralyq kelisim qoǵamdyq turaqtylyqty nyǵaitýǵa, radikaldanýdyń aldyn alýǵa jáne beibit qatar ómir súrý mádenietin ornyqtyrýǵa yqpal etetin mańyzdy quralǵa ainaldy.
Qazaqstan postkeńestik keńistikte zaiyrly konstitýtsiialyq negiz ben institýtsionaldyq tetikterdi ushtastyra otyryp, konfessiiaaralyq dialogtyń erekshe modelin qalyptastyrdy jáne ony halyqaralyq deńgeige shyǵardy. Bul modeldiń negizinde ar-ojdan bostandyǵyn qamtamasyz etetin Konstitýtsiia qaǵidalary, dini qyzmetti retteitin arnaiy zańnamalyq baza jáne álemdik deńgeide tanylǵan turaqty dialog alańy – Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi bar.
Qazaqstannyń dinaralyq kelisim úlgisi, eń aldymen, quqyqtyq aiqyndyǵymen erekshelenedi. Konstitýtsiianyń 22-baby árkimniń ar-ojdan bostandyǵyn tanidy, al «Dini qyzmet jáne dini birlestikter týraly» zań dini uiymdardyń quqyqtary men mindetterin, memlekettik retteýdiń shekterin jáne qoǵamdyq qaýipsizdikpen úilesimin belgileidi. Mundai quqyqtyq negiz dini áralýandylyq pen qoǵamdyq tutastyq arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa múmkindik beredi.
Sonymen birge Qazaqstan halyqaralyq deńgeidegi dialog infraqurylymyn júieli túrde damytty. 2003 jyldan beri úsh jyl saiyn ótkizilip kele jatqan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi 11 qyrkúiek oqiǵalarynan keiin órkenietaralyq shielenis qaýpi kúsheigen kezeńde usynylǵan bastama retinde paida boldy jáne 20 jyl ishinde bedeldi jahandyq platformaǵa ainaldy. Bul alańnyń damý baǵyty men maqsaty Sezdiń 2023–2033 jyldarǵa arnalǵan Tujyrymdamasynda aiqyndalyp, onyń turaqtylyǵy men mazmundyq sabaqtastyǵy qamtamasyz etildi.
Sonymen qatar dinaralyq kelisimniń empiriialyq negizin el ishindegi konfessiialyq alýandyq kórsetkishteri qýattaidy: Qazaqstanda 18 konfessiiany qamtityn 3999 dini uiym jáne 3788 dini ǵimarat tirkelgen. Bul qurylym dini sýbektilerdiń zańdy qyzmetin atqarýyna jáne dini qajettilikterin institýtsionaldyq deńgeide qanaǵattandyrýyna múmkindik beredi.
2022 jyly Qazaqstannyń bastamasymen ótken VII Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi 50 elden 100-den asa delegatsiiany jinap, dinaralyq dialogtyń jahandyq taqyryptaryn jańǵyrtty. Sezd qorytyndysynda qabyldanǵan Qorytyndy deklaratsiia dinaralyq tatýlyqty, adam qadir-qasietin, dini tózimdilikti jáne radikaldanýǵa qarsy immýnitet qalyptastyrý qaǵidattaryn naqty tujyrymdady. BUU Bas Assambleiasynyń 77-sessiiasynda Deklaratsiianyń resmi qujat retinde taratylýy onyń halyqaralyq yqpalyn kúsheitti. Bul qadam Qazaqstan modeliniń halyqaralyq-quqyqtyq protsestermen úilesimin jáne BUU institýttarynyń qundylyqtarymen úndestigin kórsetti.
2019 jyly Almatyda IýNESKO qamqorlyǵyndaǵy Mádenietterdi jaqyndastyrý jónindegi halyqaralyq ortalyq (ICRC) quryldy. Bul sheshim ortalyq IýNESKO qurylymymen resmi kelisim arqyly bekitildi. Atalǵan mekeme ǵylymi, bilim berý jáne saraptamalyq baǵyttarda jumys istep qana qoimai, Qazaqstannyń mádenietaralyq jáne dinaralyq dialogty ǵylymi-ádistemelik deńgeide damytýyna yqpal etip otyr. Búginde ol óńirlik ári jahandyq mańyzy bar institýttardyń birine ainaldy.
BUU Bas Assambleiasy sheńberinde de konfessiiaaralyq dialogty qoldaýǵa arnalǵan turaqty rezoliýtsiialar qabyldanýda. Máselen, 71-sessiiada (A/RES/71/249), 74-sessiiada (A/RES/74/23) jáne 78-sessiiada (A/RES/78/129) qabyldanǵan qujattar memleketterdi dinaralyq jáne mádenietaralyq ózara túsinistikti damytýǵa, tájiribelik sharalardy keńeitýge úndeidi. Bul qujattar Qazaqstan usynǵan dialogtyq tásildermen mazmundas jáne olardy jahandyq deńgeide normalanǵan qundylyqtar qataryna engizedi.
Qazaqstan tájiribesiniń praktikalyq máni úsh qyrdan kórinedi. Birinshiden, turaqty kópjaqty dialog alańy – Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń Sezi – dini kóshbasshylar men halyqaralyq uiymdar arasyndaǵy senim arnasyn qalyptastyrdy. Bul alań daǵdarys kezeńderinde moraldyq baǵdar usynyp, shielenis ritorikasyn jeńildetýge yqpal etedi.
Ekinshiden, ishki saiasattyń derektik bazasy – tirkelgen dini uiymdar men infraqurylymnyń keńeiýi – memleket tarapynan dini áralýandylyqty quqyqtyq sheńberde ustap, ekstremizmniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan profilaktikalyq sharalardyń júieli júrgizilip otyrǵanyn kórsetedi. Mundai tetikter qoǵamdaǵy ideologiialyq bólinýdi tómendetýge baǵyttalǵan.
Úshinshiden, IýNESKO qamqorlyǵyndaǵy ortalyq (ICRC) arqyly júzege asatyn ǵylymi-bilim berý jobalary (zertteýler, oqý-ádistemelik baǵdarlamalar, saraptamalyq jiyndar) óńirlik deńgeide bilim transferin qamtamasyz etedi. Institýtsionaldyq bilim men tájiribeni júieleý basqa memleketter úshin «modelden – praktikaǵa» kóshýge múmkindik beredi.
Qazaqstannyń dinaralyq kelisim modeli – quqyqtyq aiqyndyq, institýtsionaldyq dialog jáne halyqaralyq kópjaqtylyq toǵysqan keshendi tájiribe. VII Sezdiń Qorytyndy deklaratsiiasynyń BUU Bas Assambleiasynyń 77-sessiiasynda resmi qujat retinde taratylýy bul tájiribeniń jahandyq normativtik diskýrsqa enip otyrǵanyn dáleldeidi. Al IýNESKO qamqorlyǵyndaǵy ortalyqtyń qyzmeti modeldiń ǵylymi-ádistemelik áleýetin kúsheitip, ony taratý múmkindigin arttyrady. Demek, Qazaqstan úlgisi – dini áralýandylyq jaǵdaiynda qoǵamdyq turaqtylyqqa qol jetkizýdiń jáne mádenietaralyq túsinistikti institýtsionaldandyrýdyń ozyq úlgileriniń biri.
Jasmin Saǵidanova,
Qazaqstandyq qoǵamdyq damý institýtynyń jetekshi menedjeri
