جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە دٸني ەرالۋاندىلىق پەن مەدەنيەتتەر اراسىنداعى ٶزارا ىقپالداستىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ جۇمساق ٶلشەمدەرٸمەن بايلانىستى جاڭا كٷن تەرتٸبٸن قالىپتاستىردى. وسىنداي جاعدايدا دٸنارالىق كەلٸسٸم قوعامدىق تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا, راديكالدانۋدىڭ الدىن الۋعا جەنە بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋ مەدەنيەتٸن ورنىقتىرۋعا ىقپال ەتەتٸن ماڭىزدى قۇرالعا اينالدى.
قازاقستان پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە زايىرلى كونستيتۋتسييالىق نەگٸز بەن ينستيتۋتسيونالدىق تەتٸكتەردٸ ۇشتاستىرا وتىرىپ, كونفەسسيياارالىق ديالوگتىڭ ەرەكشە مودەلٸن قالىپتاستىردى جەنە ونى حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعاردى. بۇل مودەلدٸڭ نەگٸزٸندە ار-وجدان بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتەتٸن كونستيتۋتسييا قاعيدالارى, دٸني قىزمەتتٸ رەتتەيتٸن ارنايى زاڭنامالىق بازا جەنە ەلەمدٸك دەڭگەيدە تانىلعان تۇراقتى ديالوگ الاڭى – ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ سەزدەرٸ بار.
قازاقستاننىڭ دٸنارالىق كەلٸسٸم ٷلگٸسٸ, ەڭ الدىمەن, قۇقىقتىق ايقىندىعىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. كونستيتۋتسييانىڭ 22-بابى ەركٸمنٸڭ ار-وجدان بوستاندىعىن تانيدى, ال «دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» زاڭ دٸني ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸن, مەملەكەتتٸك رەتتەۋدٸڭ شەكتەرٸن جەنە قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸكپەن ٷيلەسٸمٸن بەلگٸلەيدٸ. مۇنداي قۇقىقتىق نەگٸز دٸني ەرالۋاندىلىق پەن قوعامدىق تۇتاستىق اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سونىمەن بٸرگە قازاقستان حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ديالوگ ينفراقۇرىلىمىن جٷيەلٸ تٷردە دامىتتى. 2003 جىلدان بەرٸ ٷش جىل سايىن ٶتكٸزٸلٸپ كەلە جاتقان ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ سەزدەرٸ 11 قىركٷيەك وقيعالارىنان كەيٸن ٶركەنيەتارالىق شيەلەنٸس قاۋپٸ كٷشەيگەن كەزەڭدە ۇسىنىلعان باستاما رەتٸندە پايدا بولدى جەنە 20 جىل ٸشٸندە بەدەلدٸ جاھاندىق پلاتفورماعا اينالدى. بۇل الاڭنىڭ دامۋ باعىتى مەن ماقساتى سەزدٸڭ 2023–2033 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا ايقىندالىپ, ونىڭ تۇراقتىلىعى مەن مازمۇندىق ساباقتاستىعى قامتاماسىز ەتٸلدٸ.
سونىمەن قاتار دٸنارالىق كەلٸسٸمنٸڭ ەمپيرييالىق نەگٸزٸن ەل ٸشٸندەگٸ كونفەسسييالىق الۋاندىق كٶرسەتكٸشتەرٸ قۋاتتايدى: قازاقستاندا 18 كونفەسسييانى قامتيتىن 3999 دٸني ۇيىم جەنە 3788 دٸني عيمارات تٸركەلگەن. بۇل قۇرىلىم دٸني سۋبەكتٸلەردٸڭ زاڭدى قىزمەتٸن اتقارۋىنا جەنە دٸني قاجەتتٸلٸكتەرٸن ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە قاناعاتتاندىرۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
2022 جىلى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن ٶتكەن VII ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ سەزٸ 50 ەلدەن 100-دەن اسا دەلەگاتسييانى جيناپ, دٸنارالىق ديالوگتىڭ جاھاندىق تاقىرىپتارىن جاڭعىرتتى. سەزد قورىتىندىسىندا قابىلدانعان قورىتىندى دەكلاراتسييا دٸنارالىق تاتۋلىقتى, ادام قادٸر-قاسيەتٸن, دٸني تٶزٸمدٸلٸكتٸ جەنە راديكالدانۋعا قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ قاعيداتتارىن ناقتى تۇجىرىمدادى. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 77-سەسسيياسىندا دەكلاراتسييانىڭ رەسمي قۇجات رەتٸندە تاراتىلۋى ونىڭ حالىقارالىق ىقپالىن كٷشەيتتٸ. بۇل قادام قازاقستان مودەلٸنٸڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق پروتسەستەرمەن ٷيلەسٸمٸن جەنە بۇۇ ينستيتۋتتارىنىڭ قۇندىلىقتارىمەن ٷندەستٸگٸن كٶرسەتتٸ.
2019 جىلى الماتىدا يۋنەسكو قامقورلىعىنداعى مەدەنيەتتەردٸ جاقىنداستىرۋ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق ورتالىق (ICRC) قۇرىلدى. بۇل شەشٸم ورتالىق يۋنەسكو قۇرىلىمىمەن رەسمي كەلٸسٸم ارقىلى بەكٸتٸلدٸ. اتالعان مەكەمە عىلىمي, بٸلٸم بەرۋ جەنە ساراپتامالىق باعىتتاردا جۇمىس ٸستەپ قانا قويماي, قازاقستاننىڭ مەدەنيەتارالىق جەنە دٸنارالىق ديالوگتى عىلىمي-ەدٸستەمەلٸك دەڭگەيدە دامىتۋىنا ىقپال ەتٸپ وتىر. بٷگٸندە ول ٶڭٸرلٸك ەرٸ جاھاندىق ماڭىزى بار ينستيتۋتتاردىڭ بٸرٸنە اينالدى.
بۇۇ باس اسسامبلەياسى شەڭبەرٸندە دە كونفەسسيياارالىق ديالوگتى قولداۋعا ارنالعان تۇراقتى رەزوليۋتسييالار قابىلدانۋدا. مەسەلەن, 71-سەسسييادا (A/RES/71/249), 74-سەسسييادا (A/RES/74/23) جەنە 78-سەسسييادا (A/RES/78/129) قابىلدانعان قۇجاتتار مەملەكەتتەردٸ دٸنارالىق جەنە مەدەنيەتارالىق ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸ دامىتۋعا, تەجٸريبەلٸك شارالاردى كەڭەيتۋگە ٷندەيدٸ. بۇل قۇجاتتار قازاقستان ۇسىنعان ديالوگتىق تەسٸلدەرمەن مازمۇنداس جەنە ولاردى جاھاندىق دەڭگەيدە نورمالانعان قۇندىلىقتار قاتارىنا ەنگٸزەدٸ.
قازاقستان تەجٸريبەسٸنٸڭ پراكتيكالىق مەنٸ ٷش قىردان كٶرٸنەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, تۇراقتى كٶپجاقتى ديالوگ الاڭى – ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ سەزٸ – دٸني كٶشباسشىلار مەن حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىنداعى سەنٸم ارناسىن قالىپتاستىردى. بۇل الاڭ داعدارىس كەزەڭدەرٸندە مورالدىق باعدار ۇسىنىپ, شيەلەنٸس ريتوريكاسىن جەڭٸلدەتۋگە ىقپال ەتەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, ٸشكٸ ساياساتتىڭ دەرەكتٸك بازاسى – تٸركەلگەن دٸني ۇيىمدار مەن ينفراقۇرىلىمنىڭ كەڭەيۋٸ – مەملەكەت تاراپىنان دٸني ەرالۋاندىلىقتى قۇقىقتىق شەڭبەردە ۇستاپ, ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان پروفيلاكتيكالىق شارالاردىڭ جٷيەلٸ جٷرگٸزٸلٸپ وتىرعانىن كٶرسەتەدٸ. مۇنداي تەتٸكتەر قوعامداعى يدەولوگييالىق بٶلٸنۋدٸ تٶمەندەتۋگە باعىتتالعان.
ٷشٸنشٸدەن, يۋنەسكو قامقورلىعىنداعى ورتالىق (ICRC) ارقىلى جٷزەگە اساتىن عىلىمي-بٸلٸم بەرۋ جوبالارى (زەرتتەۋلەر, وقۋ-ەدٸستەمەلٸك باعدارلامالار, ساراپتامالىق جيىندار) ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدە بٸلٸم ترانسفەرٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. ينستيتۋتسيونالدىق بٸلٸم مەن تەجٸريبەنٸ جٷيەلەۋ باسقا مەملەكەتتەر ٷشٸن «مودەلدەن – پراكتيكاعا» كٶشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قازاقستاننىڭ دٸنارالىق كەلٸسٸم مودەلٸ – قۇقىقتىق ايقىندىق, ينستيتۋتسيونالدىق ديالوگ جەنە حالىقارالىق كٶپجاقتىلىق توعىسقان كەشەندٸ تەجٸريبە. VII سەزدٸڭ قورىتىندى دەكلاراتسيياسىنىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 77-سەسسيياسىندا رەسمي قۇجات رەتٸندە تاراتىلۋى بۇل تەجٸريبەنٸڭ جاھاندىق نورماتيۆتٸك ديسكۋرسقا ەنٸپ وتىرعانىن دەلەلدەيدٸ. ال يۋنەسكو قامقورلىعىنداعى ورتالىقتىڭ قىزمەتٸ مودەلدٸڭ عىلىمي-ەدٸستەمەلٸك ەلەۋەتٸن كٷشەيتٸپ, ونى تاراتۋ مٷمكٸندٸگٸن ارتتىرادى. دەمەك, قازاقستان ٷلگٸسٸ – دٸني ەرالۋاندىلىق جاعدايىندا قوعامدىق تۇراقتىلىققا قول جەتكٸزۋدٸڭ جەنە مەدەنيەتارالىق تٷسٸنٸستٸكتٸ ينستيتۋتسيونالداندىرۋدىڭ وزىق ٷلگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ.
جاسمين ساعيدانوۆا,
قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشٸ مەنەدجەرٸ
