Byltyrǵy jyldyń 9 aiynda bizdiń eldiń syrtqy qaryzy 7,6 paiyzǵa ósipti. Sanǵa shaqsaq bereshegimiz 165 mlrd. dollardan asyp jyǵylǵan. Eń soraqysy, qaryzdyń qomaqty bóligi bizdiń atynan at úrketin ulttyq kompaniialarǵa tiesili.
Biraq, bular tuiyq, jabyq uiymdar. Biz bulardyń kimge, qansha qaryz ekenin bile bermeimiz. Sarapshylardyń aitýynsha, eń qaýiptisi osy.
«Ulttyq kompaniialar qaryzdy qaitara almaǵan jaǵdaida oǵan biýdjettiń aqshasy jumsalady»
deidi ekonomister.
Siz bilesiz be?
Ulttyq kompaniialardyń qaryzy – syrtqy qaryzdyń eń qaýipti túri.
Ulttyq banktiń habarlaýynsha, syrtqy bereshegimizdiń:
- 12,7 mlrd. dollary memlekettik sektorǵa
- 7,5 mlrd. dollary bank sektoryna
- 54 dollary tikelei investitsiiamen bailanysty emes salalarǵa tiesili.
Sarapshy Almas Shúkinniń aitýynsha, syrtqy qaryzdyń qomaqty bóligi munai sektoryna baǵyttalǵan investitsiialar men ulttyq kompaniialardyń qaryzynan quralǵan.
Iá, ekeýi eki túrli. Alǵashqysy, Qazaqstanda jumys isteitin halyqaralyq munai kompaniialary osyndaǵy enshiles uiymdaryna aqsha aýdarady, bular syrtqy qaryz dep esepteledi eken.
«Biraq, bul qaýipti emes» deidi Shúkin.
Sarapshynyń aitýynsha, "ulttyq kompaniialardyń beresheginen qorqý kerek…".
– Qazaqstannyń memlekettik bereshegi asa kóp emes. Birazyn japtyq. Jalpy ishki ónim valiýta baǵamyna qarai ózgerip otyratynyn eskersek, bul, shamamen, 140 mlrd. dollar. Biraq, qaryzdyń da qaryzy bar. Qazaqstandyq kompaniialardyń kommertsiialyq bereshegin aitam. Bular ishkikorporativtik qaryzdar.
Aitalyq, Qazaqstanda Amerikanyń Exxon kompaniiasy munai óndiredi. Ol osyndaǵy enshiles kompaniiasyna investitsiia jóneltedi. Bul qaryz retinde rásimdeledi. Biraq, buǵan alańdaýǵa negiz joq. Sebebi, álemde bar tájiribe. Qazaqstannyń syrtqy bereshegin osyndai kórsetkishter ósirip otyr. Syrtqy qaryzdyń kóbeiip jatqanyn Qashaǵandy igerýmen bailanystyrý qajet. Onyń ústine, qazir Chevron óz jobasyn keńeitýdiń ekinshi kezeńin bastap ketti.
Qaryzdyń endigi bir túri — bizdegi ulttyq kompaniialardyń bereshegi. Mine, osydan qorqý kerek. Eń qaýipti qaryz osy.
Bular (ulttyq kompaniialar) bizdiń bereshegimizdi ósirip jatyr. Onyń ústine, biz olardyń qaryzdy qaidan alǵanyn, kimnen alǵanyn bile almaimyz.
Syrt kózge ádepki kommertsiialyq qaryz bop kóriný múmkin.
Biraq, erteńgi kúni osy kompaniialar qaryzyn qaitara almai jatsa, biýdjettiń aqshasyna qol salýǵa týra keledi,
– deidi Almas Shúkin.
Al kerek bolsa!
Shúkinniń sózin uqqan bolarsyz. Ulttyq kompaniialardyń qaryzyn biýdjettiń esebinen jabý ábden múmkin eken. Múmkin de emes, anyq. Ekonomist Maǵbat Spanovtyń aitýynsha, mundaidy boldyrmaý úshin ulttyq kompaniialardyń kiris-shyǵys esebin ashyq, jariialy qylý qajet.
Dál qazir bizdi munai ǵana qutqara alady. Negizgi shyǵyn memleket baqylaýyndaǵy sektordyń úlesine keletin syrtqy qaryzdy jabý úshin «qara altynnyń» quny ósý kerek. Al bul áste Qazaqstanǵa bailanysty emes faktor.
– Kvazimemlekettik sektor men ulttyq kompaniialardyń is-áreketin qadaǵalaý kerek. Aityp ta, jazyp ta júrmiz. Olardyń biýdjeti saraptamadan ótip, Parlamentte bekitýli kerek. Solai.
Syrtqy qaryz nege ósip jatyr? Sebebi, ulttyq degen aty bar kompaniialardy eshkim baqylamaidy. Olardyń óz zańdary bar. Sharýany sheshýdiń birneshe joly bar. Alǵashqysy, munai. Qudai qoldap, munaidyń baǵasy ósip jatsa, qaryzdy «qara altynnyń» esebinen jabamyz. Ekinshisi, eksporttyq turǵydan tiimdi daiyn ónim óndirý. Úshinshisi…aitpaqshy, muny bilik júzege asyrmaq bolǵan – Jer satý, – deidi Spanov.
Qairan munai…
Aitpaqshy, munai sektoryndaǵy syrtqy qaryz retinde jazylǵan investitsiialar sonshalyqty qaýipsiz ári shartty qaryz emes eken. Spanov solai dep otyr.
– Bul bereshekpen de sanasý kerek. Munai sektorynan túsken tabys Qazaqstannan syrtqa shyǵarylyp jatsa, bul ekonomikaǵa áser etpeidi dep oilaisyz ba? Memleket syrtqy qaryzdy baqylaǵysy bar. Biraq, baqylaýǵa kónbei tur. Sebebi, biliktiń ózi byltyr syrttan 2 mlrd. qaryz aldy. Buǵan kvazimemlekettik (memlekettik kásiporyndar) sektordaǵy bereshekti qosyńyz. Basy isteitin sheneýnikter jaǵdaiymyzdyń nashar ekenin uǵynyp otyr. Bálkim, aqshany ishten izdegen durys shyǵar…– deidi Spanov.
Osydan 17 jyl buryn
Sarapshylardyń aitýynsha, sonaý 2000-shy jyldary munaidyń quny bar kezde Qazaqstannyń qaryzdyjaýyp tastaýǵa múmkindigi bolǵan. Biraq, ol tustary «qara altynnyń» aqshasy memleket qarajatyn qajet etetin basqa salalarǵa baǵyttaldy.
– Memlekettiń tikelei qaryzy degenimiz — Halyqaralyq valiýta qory baǵdarlamasynyń aiasynda túrli memlekettik baǵdarlamalarǵa jumsalǵan qarajat. Bul eski qaryz.
2000-shy jyldardyń ortasynda jaǵdaiymyh jaqsy edi. Bereshegimizdi ósirmei, jaýyp tastaýǵa bolar edi. Osy arqyly syrtqa qaryzy joq memleketterdiń sanatyna qosylar edik.
Munaidyń baǵasy sharyqtaǵan jyldary budan túsken qarajatty óndiristik emes sektorǵa baǵyttadyq. «Qara altynnyń» aqshasy túrli sharalarǵa, qurylysqa jumsaldy, – deidi sarapshy.
Úkimettiń kvazimemlekettik sektordy qarjylandyrýǵa reforma jasai ma? Bul jaǵyn boljaý qiyn. Aitpaqshy, kredit tóleitin kez jaqyn qaldy. Sáýir aiynsha Qazaqstanda beresheginiń kezekti transhyn tóleýi tiis.
Aýdarǵan, Dýman BYQAI
Derekkóz: kaz.365info.kz
