بىلتىرعى جىلدىڭ 9 ايىندا بٸزدٸڭ ەلدٸڭ سىرتقى قارىزى 7,6 پايىزعا ٶسٸپتٸ. سانعا شاقساق بەرەشەگٸمٸز 165 ملرد. دوللاردان اسىپ جىعىلعان. ەڭ سوراقىسى, قارىزدىڭ قوماقتى بٶلٸگٸ بٸزدٸڭ اتىنان ات ٷركەتٸن ۇلتتىق كومپانييالارعا تيەسٸلٸ.
بٸراق, بۇلار تۇيىق, جابىق ۇيىمدار. بٸز بۇلاردىڭ كٸمگە, قانشا قارىز ەكەنٸن بٸلە بەرمەيمٸز. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەڭ قاۋٸپتٸسٸ وسى.
«ۇلتتىق كومپانييالار قارىزدى قايتارا الماعان جاعدايدا وعان بيۋدجەتتٸڭ اقشاسى جۇمسالادى»
دەيدٸ ەكونوميستەر.
سٸز بٸلەسٸز بە?
ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ قارىزى – سىرتقى قارىزدىڭ ەڭ قاۋٸپتٸ تٷرٸ.
ۇلتتىق بانكتٸڭ حابارلاۋىنشا, سىرتقى بەرەشەگٸمٸزدٸڭ:
- 12,7 ملرد. دوللارى مەملەكەتتٸك سەكتورعا
- 7,5 ملرد. دوللارى بانك سەكتورىنا
- 54 دوللارى تٸكەلەي ينۆەستيتسييامەن بايلانىستى ەمەس سالالارعا تيەسٸلٸ.
ساراپشى الماس شٷكيننٸڭ ايتۋىنشا, سىرتقى قارىزدىڭ قوماقتى بٶلٸگٸ مۇناي سەكتورىنا باعىتتالعان ينۆەستيتسييالار مەن ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ قارىزىنان قۇرالعان.
يە, ەكەۋٸ ەكٸ تٷرلٸ. العاشقىسى, قازاقستاندا جۇمىس ٸستەيتٸن حالىقارالىق مۇناي كومپانييالارى وسىنداعى ەنشٸلەس ۇيىمدارىنا اقشا اۋدارادى, بۇلار سىرتقى قارىز دەپ ەسەپتەلەدٸ ەكەن.
«بٸراق, بۇل قاۋٸپتٸ ەمەس» دەيدٸ شٷكين.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, "ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ بەرەشەگٸنەن قورقۋ كەرەك…".
– قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك بەرەشەگٸ اسا كٶپ ەمەس. بٸرازىن جاپتىق. جالپى ٸشكٸ ٶنٸم ۆاليۋتا باعامىنا قاراي ٶزگەرٸپ وتىراتىنىن ەسكەرسەك, بۇل, شامامەن, 140 ملرد. دوللار. بٸراق, قارىزدىڭ دا قارىزى بار. قازاقستاندىق كومپانييالاردىڭ كوممەرتسييالىق بەرەشەگٸن ايتام. بۇلار ٸشكٸكورپوراتيۆتٸك قارىزدار.
ايتالىق, قازاقستاندا امەريكانىڭ Exxon كومپانيياسى مۇناي ٶندٸرەدٸ. ول وسىنداعى ەنشٸلەس كومپانيياسىنا ينۆەستيتسييا جٶنەلتەدٸ. بۇل قارىز رەتٸندە رەسٸمدەلەدٸ. بٸراق, بۇعان الاڭداۋعا نەگٸز جوق. سەبەبٸ, ەلەمدە بار تەجٸريبە. قازاقستاننىڭ سىرتقى بەرەشەگٸن وسىنداي كٶرسەتكٸشتەر ٶسٸرٸپ وتىر. سىرتقى قارىزدىڭ كٶبەيٸپ جاتقانىن قاشاعاندى يگەرۋمەن بايلانىستىرۋ قاجەت. ونىڭ ٷستٸنە, قازٸر Chevron ٶز جوباسىن كەڭەيتۋدٸڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸن باستاپ كەتتٸ.
قارىزدىڭ ەندٸگٸ بٸر تٷرٸ — بٸزدەگٸ ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ بەرەشەگٸ. مٸنە, وسىدان قورقۋ كەرەك. ەڭ قاۋٸپتٸ قارىز وسى.
بۇلار (ۇلتتىق كومپانييالار) بٸزدٸڭ بەرەشەگٸمٸزدٸ ٶسٸرٸپ جاتىر. ونىڭ ٷستٸنە, بٸز ولاردىڭ قارىزدى قايدان العانىن, كٸمنەن العانىن بٸلە المايمىز.
سىرت كٶزگە ەدەپكٸ كوممەرتسييالىق قارىز بوپ كٶرٸنۋ مٷمكٸن.
بٸراق, ەرتەڭگٸ كٷنٸ وسى كومپانييالار قارىزىن قايتارا الماي جاتسا, بيۋدجەتتٸڭ اقشاسىنا قول سالۋعا تۋرا كەلەدٸ,
– دەيدٸ الماس شٷكين.
ال كەرەك بولسا!
شٷكيننٸڭ سٶزٸن ۇققان بولارسىز. ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ قارىزىن بيۋدجەتتٸڭ ەسەبٸنەن جابۋ ەبدەن مٷمكٸن ەكەن. مٷمكٸن دە ەمەس, انىق. ەكونوميست ماعبات سپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇندايدى بولدىرماۋ ٷشٸن ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ كٸرٸس-شىعىس ەسەبٸن اشىق, جارييالى قىلۋ قاجەت.
دەل قازٸر بٸزدٸ مۇناي عانا قۇتقارا الادى. نەگٸزگٸ شىعىن مەملەكەت باقىلاۋىنداعى سەكتوردىڭ ٷلەسٸنە كەلەتٸن سىرتقى قارىزدى جابۋ ٷشٸن «قارا التىننىڭ» قۇنى ٶسۋ كەرەك. ال بۇل ەستە قازاقستانعا بايلانىستى ەمەس فاكتور.
– كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور مەن ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ ٸس-ەرەكەتٸن قاداعالاۋ كەرەك. ايتىپ تا, جازىپ تا جٷرمٸز. ولاردىڭ بيۋدجەتٸ ساراپتامادان ٶتٸپ, پارلامەنتتە بەكٸتۋلٸ كەرەك. سولاي.
سىرتقى قارىز نەگە ٶسٸپ جاتىر? سەبەبٸ, ۇلتتىق دەگەن اتى بار كومپانييالاردى ەشكٸم باقىلامايدى. ولاردىڭ ٶز زاڭدارى بار. شارۋانى شەشۋدٸڭ بٸرنەشە جولى بار. العاشقىسى, مۇناي. قۇداي قولداپ, مۇنايدىڭ باعاسى ٶسٸپ جاتسا, قارىزدى «قارا التىننىڭ» ەسەبٸنەن جابامىز. ەكٸنشٸسٸ, ەكسپورتتىق تۇرعىدان تيٸمدٸ دايىن ٶنٸم ٶندٸرۋ. ٷشٸنشٸسٸ…ايتپاقشى, مۇنى بيلٸك جٷزەگە اسىرماق بولعان – جەر ساتۋ, – دەيدٸ سپانوۆ.
قايران مۇناي…
ايتپاقشى, مۇناي سەكتورىنداعى سىرتقى قارىز رەتٸندە جازىلعان ينۆەستيتسييالار سونشالىقتى قاۋٸپسٸز ەرٸ شارتتى قارىز ەمەس ەكەن. سپانوۆ سولاي دەپ وتىر.
– بۇل بەرەشەكپەن دە ساناسۋ كەرەك. مۇناي سەكتورىنان تٷسكەن تابىس قازاقستاننان سىرتقا شىعارىلىپ جاتسا, بۇل ەكونوميكاعا ەسەر ەتپەيدٸ دەپ ويلايسىز با? مەملەكەت سىرتقى قارىزدى باقىلاعىسى بار. بٸراق, باقىلاۋعا كٶنبەي تۇر. سەبەبٸ, بيلٸكتٸڭ ٶزٸ بىلتىر سىرتتان 2 ملرد. قارىز الدى. بۇعان كۆازيمەملەكەتتٸك (مەملەكەتتٸك كەسٸپورىندار) سەكتورداعى بەرەشەكتٸ قوسىڭىز. باسى ٸستەيتٸن شەنەۋنٸكتەر جاعدايىمىزدىڭ ناشار ەكەنٸن ۇعىنىپ وتىر. بەلكٸم, اقشانى ٸشتەن ٸزدەگەن دۇرىس شىعار…– دەيدٸ سپانوۆ.
وسىدان 17 جىل بۇرىن
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سوناۋ 2000-شى جىلدارى مۇنايدىڭ قۇنى بار كەزدە قازاقستاننىڭ قارىزدىجاۋىپ تاستاۋعا مٷمكٸندٸگٸ بولعان. بٸراق, ول تۇستارى «قارا التىننىڭ» اقشاسى مەملەكەت قاراجاتىن قاجەت ەتەتٸن باسقا سالالارعا باعىتتالدى.
– مەملەكەتتٸڭ تٸكەلەي قارىزى دەگەنٸمٸز — حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا تٷرلٸ مەملەكەتتٸك باعدارلامالارعا جۇمسالعان قاراجات. بۇل ەسكٸ قارىز.
2000-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا جاعدايىمىح جاقسى ەدٸ. بەرەشەگٸمٸزدٸ ٶسٸرمەي, جاۋىپ تاستاۋعا بولار ەدٸ. وسى ارقىلى سىرتقا قارىزى جوق مەملەكەتتەردٸڭ ساناتىنا قوسىلار ەدٸك.
مۇنايدىڭ باعاسى شارىقتاعان جىلدارى بۇدان تٷسكەن قاراجاتتى ٶندٸرٸستٸك ەمەس سەكتورعا باعىتتادىق. «قارا التىننىڭ» اقشاسى تٷرلٸ شارالارعا, قۇرىلىسقا جۇمسالدى, – دەيدٸ ساراپشى.
ٷكٸمەتتٸڭ كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردى قارجىلاندىرۋعا رەفورما جاساي ما? بۇل جاعىن بولجاۋ قيىن. ايتپاقشى, كرەديت تٶلەيتٸن كەز جاقىن قالدى. سەۋٸر ايىنشا قازاقستاندا بەرەشەگٸنٸڭ كەزەكتٸ ترانشىن تٶلەۋٸ تيٸس.
اۋدارعان, دۋمان بىقاي
دەرەككٶز: kaz.365info.kz
