Senat «Quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý týraly» zańǵa engiziletin, bet-júzdi búrkeitin kiim túrlerine tyiym salýǵa qatysty túzetýdi qarastyryp jatyr. Bul bastamanyń qoǵamdyq jáne mádeni mańyzyna qatysty pikirler san túrli. Dalanews.kz tilshisine suhbat bergen áleýmettaný ǵylymdarynyń kandidaty Talǵat Jaqiianov bul sheshimniń qajettiligine toqtalyp, onyń tek quqyqtyq emes, sonymen qatar áleýmettik jáne mádeni negizderi bar ekenin atap ótti.
- Bet-júzdi búrkeitin kiimge tyiym salý bastamasyn jalpy qalai baǵalaisyz?
- Bet-álpetti tolyqtai jabatyn kiimge tyiym salynýy óte durys sheshim. Ókinishke orai, keshteý, iaǵni, bul tájiribe keńinen taralyp bara jatqan kezde ǵana osyndai sheshim qabyldap jatyrmyz. Kesh bolsa da, bul sheshim birqatar táýekelder men tegeýrinderdiń, qaterlerdiń aldyn alýǵa yqpal etedi:
Birinshiden, quqyqtyq turǵydan adamdardy bet-pishinine qarap identifikatsiialaýǵa, sol arqyly túrli buzaqylyqtar men qylmystardy anyqtaýǵa, aldyn alýǵa múmkindik artady. Sebebi bet-álpetin búrkemeleý, sonyń ishinde dini ustanymyn syltaý ete otyryp búrkemeleý arqyly quqyq buzýshylyq jasaý áreketteri oryn alý múmkindigi joǵary. Shet elderdiń tájiribelerinde ondai oqiǵalar az emes. Bizde de bar ondai jaǵdailar. Máselen, betin búrkemelegen qyz-kelinshekterdiń áleýmettik jelilerde arnaiy paraqshalar ashyp, ekstremistik ideologiiany nasihattaǵan faktileri jeterlik.
Biz, bul rette, bir máselege nazar aýdarýymyz kerek. Dini motivatsiiamen betin búrkemeleitin kiim, atap aitqanda, nikab nemese parandja kietin áielder bizdiń qoǵam úshin jat dini ideologiiany, sonyń ishinde destýktivti, radikaldy ideologiiany ustanatyn toptardyń ókilderi bolyp tabylady.
Búginde mundai toptardyń arasynda quqyq buzýshylyqtyń, sonyń ishinde qylmystyń ártúrli túrlerin jasaityn adamdar kóbeidi. Atap aitqanda, ekstremizm jáne terrorizmnen bólek, olardyń arasynda esirtki óndirýmen jáne satýmen, qarý-jaraq satýmen, azamattarǵa zorlyq-zombylyq kórsetýmen, qaraqshylyqpen, adam óltirýmen, pedofiliiamen bailanysty qylmystyq faktiler sany turaqty túrde artyp keledi. Sebebi ondai dini jamaǵattar tarapynan ózderiniń qylmystyq áreketterin din turǵysynan legitimdeitin, iaǵni dini negizderdi burmalap túsindirý arqyly ózderiniń qylmystaryn aqtaýǵa tyrysatyn jáne ony qylmys dep sanamaýǵa negiz beretin burmalanǵan interpretatsiialar qalyptastyrý tájiribesi damyp keledi. Máselen, sáláfishil jamaǵattar Quranda alkogoldik sýsyndarǵa ǵana tyiym salynǵan, esirtkige tyiym salynbaǵan dep burmalanǵan túsinikteme berý arqyly psihotroptyq zattardy qoldaný, óndirý, satý jáne tasymaldaýdy aqtap alýǵa tyrysady. Sondai-aq «kápirlerdiń» mal-múlkin tonaýǵa, tartyp alýǵa, olarǵa zorlyq-zombylyq kórsetýge bolady dep esepteidi. Olardyń túsiniginde, ózderiniń jamaǵatyna qatysty emesterdiń barlyǵy – «kápirler».
Mine, osy siiaqty jaǵdailardyń aiasynda identifikatsiiadan jáne jazadan qashý maqsatynda búrkeme kiimderdi qoldanýy ǵajap emes. Tipti, qylmystyq maqsatta búrkeme kiimdi er adamdar da qoldanýy múmkin.
Ekinshiden, dini sipattaǵy bet-júzin jaýyp júretin áielderdiń kiimderi bizdiń mádenietke jat qubylys. Ol – bóten mádeniettiń elementi. Shyn máninde, ol kiimderde eshqandai da dini sipat joq. Alaida ondai kiim kietinder dini kózqarastary men ustanymdaryn jeleý etýge tyrysady.
Arab mádenietiniń elementi retinde parandja men nikab sol elderdiń turǵyndarynyń geografiialyq, klimattyq, tabiǵi jaǵdaiyna bailanysty paida bolǵan kiimderi. Mundai kiimderdiń basty fýnktsiiasy – qumdy daýyldardan jáne kúnge kúiip qalýdan qorǵaý. Ókinishke orai, kertartpa ásire dinshilder bul praktikaǵa dini boiaý jaǵyp, áielderdi shektep, qoǵamnan oqshaýlaýdyń quralyna ainaldyrdy. Eń qyzyǵy, bizdiń mádenietimizge, tabiǵi-klimattyq jaǵdaiymyzǵa múlde sai kelmeitin, qajettiligi men suranysy joq praktikany taratýǵa tyrysyp jatqandyǵynda.
Óz kezeginde, bet-júzin tumshalaý tájiribesi jáne ony nasihattaý áreketteri qoǵamnyń narazylyǵyn týdyrýda.
Bul oraida, eki másele kórinis beredi:
1) Bet-júzin tumshalaityn dini sipattaǵy kiimder marker retinde sol dini jamaǵatty qoǵamnan oqshaýlaidy. Olardy qoǵamnan bólshektep, mádeni anklavtyq (oqshaýlyq) jaǵdaiǵa kóshiredi. Mádeni oqshaýlaný jaǵdaiynda qyz balalar/áielder ózderiniń bilim alý múmkindikterin shekteidi, jumysqa ornalasýda jáne meditsinalyq mekemelerge qaralýda eleýli kedergilerge kez bolady, qoǵamnyń rýhani-ideologiialyq jáne saiasi ómirinen alshaqtaidy. Jalpy aitqanda, bet-júzin búrkemeleitin kiim áielderdiń quqyqtyq jáne áleýmettik-mádeni damýlaryn eleýli deńgeide shekteidi:
- bir jaǵynan, jamaǵattyń tobyrlyq sheńberinen, baqylaýynan shyǵarmaidy, sol arqyly basqa ortamen kommýnikatsiia ornatýyna, qoǵamǵa integratsiialanýyna múmkindik bermeidi;
- ekinshi jaǵynan, qoǵamnyń ózge toptary men túrli institýttary da olardy qabyldamaidy, syrtqa tebedi.
Qoǵam da olardan saqtanyp, áleýmettik distantsiia deńgeii artady. «Biz» jáne «olar» degen jiktelý negizinde betin búrkemelegenderdi qabyldamaidy, olardan qaýip sezinip, shekaralyq mejeni anyqtaidy. Bul dini keńistiktegi poliarizatsiiany asqyndyrady.
2) Búrkeme kiim tek mádeni oqshaýlyqqa ǵana ákelmeidi, azamattyq shielenisterge de jol ashady. Sol dini jamaǵatty qoǵamǵa qarsy konfrontatsiialyq kúsh retinde ornyqtyrady. Ózderin «azshylyq» retinde jáne «eń taza dindi ustanýshy» rólinde qabyldaityn mundai toptyń ókilderi qoǵamda oryndaryn bekitip, moiyndaýǵa ie bolý úshin radikaldy shielenisterge de barady.
Sonymen qatar bizdiń qoǵamda júrip jatqan taǵy bir mańyzdy protsess bar. Ol – qazaq halqynyń ulttyq jańǵyrý protsesi. Bul óte joǵary qarqynmen, tegeýrindi pármenmen júrip jatqan protsess. Qazaq halqy búginde tilin, tarihyn, shejiresin, salt-dástúrin erekshe belsendilikpen izdep, joǵyn joqtap, kem-ketigin toltyrý ústinde. Osy izdenis qazaqty tek mádeni-rýhani emes, saiasi kúshke, «qysymshy» topqa ainaldyryp, jalpyqazaqtyq qoǵamdyq qozǵalys retinde qalyptastyrýda.
Bul kúsh qoǵamnyń ishindegi qazaqilyqtyń bolmysyna sai kelmeitin kez kelgen elementpen kúresýge bastap keledi. Osy kúres jolynda bilikke de talap qoiyp, baǵdar berýde. Qazaq mádenietine sai kelmeitin element retinde búrkeme kiim úlgileri bul qozǵalystyń nazaryna áldeqashan ilingen jáne ýaqyt ótken saiyn narazylyǵyn órshitýde. «Bularǵa nege tyiym salmaidy?» degen syńaidaǵy bilikke degen ókpeler de qara qazandai.
Sondyqtan bet-júzin tumshalaityn kiimge tyiym salý – biliktiń óz betinshe qabyldap otyrǵan sheshimi emes, «qysymshy» toptyń usynys-talabynyń nátijesi deýge tolyq negiz bar. Eger bilik mundai sheshim qabyldap, jaǵdaidy rettemese, qoǵam ony óz betinshe retteýge kirisedi. Al ondai jaǵdaida azamattyq janjal oryn almaq. Ol óte qaýipti qubylys.
- Bul dini senimdi shektemeidi me? Qandai saldarǵa ákelýi múmkin?
- Bul sheshim dini senimdi shektemeidi. Qabyldanatyn norma dini kiimge qatysty da talap qoimaidy, tek bet-júzin búrkemeleýdi shekteidi.
Bet-júzin búrkemeleitin dini jamaǵat ókilderiniń sany kóp emes. Sondyqtan olardyń tarapynan narazylyqtar týyndap jatsa da, ol rezonans týdyratyndai jaǵdaida bolmaidy. Lokaldi únqatýlar, áleýmettik jelilerdegi birdi-ekili jazbalar formasynda kórinis berýi múmkin. Biraq salmaqty narazylyq bolady degen qaýip joq.
Kerisinshe, norma qabyldanbasa, narazylyq qoǵamnyń tarapynan týyndaýy múmkin jáne ol narazylyq salmaqty bolady. Sekýliarlanǵan qoǵam jáne qarqyndy rýhani jańǵyrý jaǵdaiyndaǵy qazaq qaýymdastyǵynyń birlesken áleýeti «qysymshy» kúsh retinde bilikke talapty kúsheitetin bolady, al bilik máseleni sheshpegen jaǵdaida, óz kúshimen retteýge kirisedi. Mundai jaǵdaida azamattyq shielenis oryn almaq. Sondyqtan negizgi táýekel men qaýip shaǵyn dini toptan kútilmeidi, basty tegeýrin zaiyrly, ratsionaldy qoǵam tarapynan bolmaq.
Mundai «qysymshy kúsh» aldaǵy ýaqytta biliktiń aldyna dini qaýipsizdikti júieli ári túbegeili qamtamasyz etý mindetin qoiatyn bolady jáne ol talap úzdiksiz kúsheie túsedi. Sondyqtan memleket osy qarqyndy toqtatpai, din salasyna sapaly aýdit júrgizip, problemalardy tereń saraptap, keshendi ári júieli sheshimder men tetikter qabyldaýy qajet.
