سەنات «قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى» زاڭعا ەنگٸزٸلەتٸن, بەت-جٷزدٸ بٷركەيتٸن كيٸم تٷرلەرٸنە تىيىم سالۋعا قاتىستى تٷزەتۋدٸ قاراستىرىپ جاتىر. بۇل باستامانىڭ قوعامدىق جەنە مەدەني ماڭىزىنا قاتىستى پٸكٸرلەر سان تٷرلٸ. Dalanews.kz تٸلشٸسٸنە سۇحبات بەرگەن ەلەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى تالعات جاقييانوۆ بۇل شەشٸمنٸڭ قاجەتتٸلٸگٸنە توقتالىپ, ونىڭ تەك قۇقىقتىق ەمەس, سونىمەن قاتار ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني نەگٸزدەرٸ بار ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
- بەت-جٷزدٸ بٷركەيتٸن كيٸمگە تىيىم سالۋ باستاماسىن جالپى قالاي باعالايسىز?
- بەت-ەلپەتتٸ تولىقتاي جاباتىن كيٸمگە تىيىم سالىنۋى ٶتە دۇرىس شەشٸم. ٶكٸنٸشكە وراي, كەشتەۋ, ياعني, بۇل تەجٸريبە كەڭٸنەن تارالىپ بارا جاتقان كەزدە عانا وسىنداي شەشٸم قابىلداپ جاتىرمىز. كەش بولسا دا, بۇل شەشٸم بٸرقاتار تەۋەكەلدەر مەن تەگەۋرٸندەردٸڭ, قاتەرلەردٸڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتەدٸ:
بٸرٸنشٸدەن, قۇقىقتىق تۇرعىدان ادامداردى بەت-پٸشٸنٸنە قاراپ يدەنتيفيكاتسييالاۋعا, سول ارقىلى تٷرلٸ بۇزاقىلىقتار مەن قىلمىستاردى انىقتاۋعا, الدىن الۋعا مٷمكٸندٸك ارتادى. سەبەبٸ بەت-ەلپەتٸن بٷركەمەلەۋ, سونىڭ ٸشٸندە دٸني ۇستانىمىن سىلتاۋ ەتە وتىرىپ بٷركەمەلەۋ ارقىلى قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋ ەرەكەتتەرٸ ورىن الۋ مٷمكٸندٸگٸ جوعارى. شەت ەلدەردٸڭ تەجٸريبەلەرٸندە ونداي وقيعالار از ەمەس. بٸزدە دە بار ونداي جاعدايلار. مەسەلەن, بەتٸن بٷركەمەلەگەن قىز-كەلٸنشەكتەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە ارنايى پاراقشالار اشىپ, ەكسترەميستٸك يدەولوگييانى ناسيحاتتاعان فاكتٸلەرٸ جەتەرلٸك.
بٸز, بۇل رەتتە, بٸر مەسەلەگە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. دٸني موتيۆاتسييامەن بەتٸن بٷركەمەلەيتٸن كيٸم, اتاپ ايتقاندا, نيكاب نەمەسە پاراندجا كيەتٸن ەيەلدەر بٸزدٸڭ قوعام ٷشٸن جات دٸني يدەولوگييانى, سونىڭ ٸشٸندە دەستۋكتيۆتٸ, راديكالدى يدەولوگييانى ۇستاناتىن توپتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ بولىپ تابىلادى.
بٷگٸندە مۇنداي توپتاردىڭ اراسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ, سونىڭ ٸشٸندە قىلمىستىڭ ەرتٷرلٸ تٷرلەرٸن جاسايتىن ادامدار كٶبەيدٸ. اتاپ ايتقاندا, ەكسترەميزم جەنە تەرروريزمنەن بٶلەك, ولاردىڭ اراسىندا ەسٸرتكٸ ٶندٸرۋمەن جەنە ساتۋمەن, قارۋ-جاراق ساتۋمەن, ازاماتتارعا زورلىق-زومبىلىق كٶرسەتۋمەن, قاراقشىلىقپەن, ادام ٶلتٸرۋمەن, پەدوفيلييامەن بايلانىستى قىلمىستىق فاكتٸلەر سانى تۇراقتى تٷردە ارتىپ كەلەدٸ. سەبەبٸ ونداي دٸني جاماعاتتار تاراپىنان ٶزدەرٸنٸڭ قىلمىستىق ەرەكەتتەرٸن دٸن تۇرعىسىنان لەگيتيمدەيتٸن, ياعني دٸني نەگٸزدەردٸ بۇرمالاپ تٷسٸندٸرۋ ارقىلى ٶزدەرٸنٸڭ قىلمىستارىن اقتاۋعا تىرىساتىن جەنە ونى قىلمىس دەپ ساناماۋعا نەگٸز بەرەتٸن بۇرمالانعان ينتەرپرەتاتسييالار قالىپتاستىرۋ تەجٸريبەسٸ دامىپ كەلەدٸ. مەسەلەن, سەلەفيشٸل جاماعاتتار قۇراندا الكوگولدٸك سۋسىندارعا عانا تىيىم سالىنعان, ەسٸرتكٸگە تىيىم سالىنباعان دەپ بۇرمالانعان تٷسٸنٸكتەمە بەرۋ ارقىلى پسيحوتروپتىق زاتتاردى قولدانۋ, ٶندٸرۋ, ساتۋ جەنە تاسىمالداۋدى اقتاپ الۋعا تىرىسادى. سونداي-اق «كەپٸرلەردٸڭ» مال-مٷلكٸن توناۋعا, تارتىپ الۋعا, ولارعا زورلىق-زومبىلىق كٶرسەتۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيدٸ. ولاردىڭ تٷسٸنٸگٸندە, ٶزدەرٸنٸڭ جاماعاتىنا قاتىستى ەمەستەردٸڭ بارلىعى – «كەپٸرلەر».
مٸنە, وسى سيياقتى جاعدايلاردىڭ اياسىندا يدەنتيفيكاتسييادان جەنە جازادان قاشۋ ماقساتىندا بٷركەمە كيٸمدەردٸ قولدانۋى عاجاپ ەمەس. تٸپتٸ, قىلمىستىق ماقساتتا بٷركەمە كيٸمدٸ ەر ادامدار دا قولدانۋى مٷمكٸن.
ەكٸنشٸدەن, دٸني سيپاتتاعى بەت-جٷزٸن جاۋىپ جٷرەتٸن ەيەلدەردٸڭ كيٸمدەرٸ بٸزدٸڭ مەدەنيەتكە جات قۇبىلىس. ول – بٶتەن مەدەنيەتتٸڭ ەلەمەنتٸ. شىن مەنٸندە, ول كيٸمدەردە ەشقانداي دا دٸني سيپات جوق. الايدا ونداي كيٸم كيەتٸندەر دٸني كٶزقاراستارى مەن ۇستانىمدارىن جەلەۋ ەتۋگە تىرىسادى.
اراب مەدەنيەتٸنٸڭ ەلەمەنتٸ رەتٸندە پاراندجا مەن نيكاب سول ەلدەردٸڭ تۇرعىندارىنىڭ گەوگرافييالىق, كليماتتىق, تابيعي جاعدايىنا بايلانىستى پايدا بولعان كيٸمدەرٸ. مۇنداي كيٸمدەردٸڭ باستى فۋنكتسيياسى – قۇمدى داۋىلداردان جەنە كٷنگە كٷيٸپ قالۋدان قورعاۋ. ٶكٸنٸشكە وراي, كەرتارتپا ەسٸرە دٸنشٸلدەر بۇل پراكتيكاعا دٸني بوياۋ جاعىپ, ەيەلدەردٸ شەكتەپ, قوعامنان وقشاۋلاۋدىڭ قۇرالىنا اينالدىردى. ەڭ قىزىعى, بٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸزگە, تابيعي-كليماتتىق جاعدايىمىزعا مٷلدە ساي كەلمەيتٸن, قاجەتتٸلٸگٸ مەن سۇرانىسى جوق پراكتيكانى تاراتۋعا تىرىسىپ جاتقاندىعىندا.
ٶز كەزەگٸندە, بەت-جٷزٸن تۇمشالاۋ تەجٸريبەسٸ جەنە ونى ناسيحاتتاۋ ەرەكەتتەرٸ قوعامنىڭ نارازىلىعىن تۋدىرۋدا.
بۇل ورايدا, ەكٸ مەسەلە كٶرٸنٸس بەرەدٸ:
1) بەت-جٷزٸن تۇمشالايتىن دٸني سيپاتتاعى كيٸمدەر ماركەر رەتٸندە سول دٸني جاماعاتتى قوعامنان وقشاۋلايدى. ولاردى قوعامنان بٶلشەكتەپ, مەدەني انكلاۆتىق (وقشاۋلىق) جاعدايعا كٶشٸرەدٸ. مەدەني وقشاۋلانۋ جاعدايىندا قىز بالالار/ەيەلدەر ٶزدەرٸنٸڭ بٸلٸم الۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن شەكتەيدٸ, جۇمىسقا ورنالاسۋدا جەنە مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە قارالۋدا ەلەۋلٸ كەدەرگٸلەرگە كەز بولادى, قوعامنىڭ رۋحاني-يدەولوگييالىق جەنە ساياسي ٶمٸرٸنەن الشاقتايدى. جالپى ايتقاندا, بەت-جٷزٸن بٷركەمەلەيتٸن كيٸم ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك-مەدەني دامۋلارىن ەلەۋلٸ دەڭگەيدە شەكتەيدٸ:
- بٸر جاعىنان, جاماعاتتىڭ توبىرلىق شەڭبەرٸنەن, باقىلاۋىنان شىعارمايدى, سول ارقىلى باسقا ورتامەن كوممۋنيكاتسييا ورناتۋىنا, قوعامعا ينتەگراتسييالانۋىنا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ;
- ەكٸنشٸ جاعىنان, قوعامنىڭ ٶزگە توپتارى مەن تٷرلٸ ينستيتۋتتارى دا ولاردى قابىلدامايدى, سىرتقا تەبەدٸ.
قوعام دا ولاردان ساقتانىپ, ەلەۋمەتتٸك ديستانتسييا دەڭگەيٸ ارتادى. «بٸز» جەنە «ولار» دەگەن جٸكتەلۋ نەگٸزٸندە بەتٸن بٷركەمەلەگەندەردٸ قابىلدامايدى, ولاردان قاۋٸپ سەزٸنٸپ, شەكارالىق مەجەنٸ انىقتايدى. بۇل دٸني كەڭٸستٸكتەگٸ پولياريزاتسييانى اسقىندىرادى.
2) بٷركەمە كيٸم تەك مەدەني وقشاۋلىققا عانا ەكەلمەيدٸ, ازاماتتىق شيەلەنٸستەرگە دە جول اشادى. سول دٸني جاماعاتتى قوعامعا قارسى كونفرونتاتسييالىق كٷش رەتٸندە ورنىقتىرادى. ٶزدەرٸن «ازشىلىق» رەتٸندە جەنە «ەڭ تازا دٸندٸ ۇستانۋشى» رٶلٸندە قابىلدايتىن مۇنداي توپتىڭ ٶكٸلدەرٸ قوعامدا ورىندارىن بەكٸتٸپ, مويىنداۋعا يە بولۋ ٷشٸن راديكالدى شيەلەنٸستەرگە دە بارادى.
سونىمەن قاتار بٸزدٸڭ قوعامدا جٷرٸپ جاتقان تاعى بٸر ماڭىزدى پروتسەسس بار. ول – قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق جاڭعىرۋ پروتسەسٸ. بۇل ٶتە جوعارى قارقىنمەن, تەگەۋرٸندٸ پەرمەنمەن جٷرٸپ جاتقان پروتسەسس. قازاق حالقى بٷگٸندە تٸلٸن, تاريحىن, شەجٸرەسٸن, سالت-دەستٷرٸن ەرەكشە بەلسەندٸلٸكپەن ٸزدەپ, جوعىن جوقتاپ, كەم-كەتٸگٸن تولتىرۋ ٷستٸندە. وسى ٸزدەنٸس قازاقتى تەك مەدەني-رۋحاني ەمەس, ساياسي كٷشكە, «قىسىمشى» توپقا اينالدىرىپ, جالپىقازاقتىق قوعامدىق قوزعالىس رەتٸندە قالىپتاستىرۋدا.
بۇل كٷش قوعامنىڭ ٸشٸندەگٸ قازاقيلىقتىڭ بولمىسىنا ساي كەلمەيتٸن كەز كەلگەن ەلەمەنتپەن كٷرەسۋگە باستاپ كەلەدٸ. وسى كٷرەس جولىندا بيلٸككە دە تالاپ قويىپ, باعدار بەرۋدە. قازاق مەدەنيەتٸنە ساي كەلمەيتٸن ەلەمەنت رەتٸندە بٷركەمە كيٸم ٷلگٸلەرٸ بۇل قوزعالىستىڭ نازارىنا ەلدەقاشان ٸلٸنگەن جەنە ۋاقىت ٶتكەن سايىن نارازىلىعىن ٶرشٸتۋدە. «بۇلارعا نەگە تىيىم سالمايدى?» دەگەن سىڭايداعى بيلٸككە دەگەن ٶكپەلەر دە قارا قازانداي.
سوندىقتان بەت-جٷزٸن تۇمشالايتىن كيٸمگە تىيىم سالۋ – بيلٸكتٸڭ ٶز بەتٸنشە قابىلداپ وتىرعان شەشٸمٸ ەمەس, «قىسىمشى» توپتىڭ ۇسىنىس-تالابىنىڭ نەتيجەسٸ دەۋگە تولىق نەگٸز بار. ەگەر بيلٸك مۇنداي شەشٸم قابىلداپ, جاعدايدى رەتتەمەسە, قوعام ونى ٶز بەتٸنشە رەتتەۋگە كٸرٸسەدٸ. ال ونداي جاعدايدا ازاماتتىق جانجال ورىن الماق. ول ٶتە قاۋٸپتٸ قۇبىلىس.
- بۇل دٸني سەنٸمدٸ شەكتەمەيدٸ مە? قانداي سالدارعا ەكەلۋٸ مٷمكٸن?
- بۇل شەشٸم دٸني سەنٸمدٸ شەكتەمەيدٸ. قابىلداناتىن نورما دٸني كيٸمگە قاتىستى دا تالاپ قويمايدى, تەك بەت-جٷزٸن بٷركەمەلەۋدٸ شەكتەيدٸ.
بەت-جٷزٸن بٷركەمەلەيتٸن دٸني جاماعات ٶكٸلدەرٸنٸڭ سانى كٶپ ەمەس. سوندىقتان ولاردىڭ تاراپىنان نارازىلىقتار تۋىنداپ جاتسا دا, ول رەزونانس تۋدىراتىنداي جاعدايدا بولمايدى. لوكالدٸ ٷنقاتۋلار, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ بٸردٸ-ەكٸلٸ جازبالار فورماسىندا كٶرٸنٸس بەرۋٸ مٷمكٸن. بٸراق سالماقتى نارازىلىق بولادى دەگەن قاۋٸپ جوق.
كەرٸسٸنشە, نورما قابىلدانباسا, نارازىلىق قوعامنىڭ تاراپىنان تۋىنداۋى مٷمكٸن جەنە ول نارازىلىق سالماقتى بولادى. سەكۋليارلانعان قوعام جەنە قارقىندى رۋحاني جاڭعىرۋ جاعدايىنداعى قازاق قاۋىمداستىعىنىڭ بٸرلەسكەن ەلەۋەتٸ «قىسىمشى» كٷش رەتٸندە بيلٸككە تالاپتى كٷشەيتەتٸن بولادى, ال بيلٸك مەسەلەنٸ شەشپەگەن جاعدايدا, ٶز كٷشٸمەن رەتتەۋگە كٸرٸسەدٸ. مۇنداي جاعدايدا ازاماتتىق شيەلەنٸس ورىن الماق. سوندىقتان نەگٸزگٸ تەۋەكەل مەن قاۋٸپ شاعىن دٸني توپتان كٷتٸلمەيدٸ, باستى تەگەۋرٸن زايىرلى, راتسيونالدى قوعام تاراپىنان بولماق.
مۇنداي «قىسىمشى كٷش» الداعى ۋاقىتتا بيلٸكتٸڭ الدىنا دٸني قاۋٸپسٸزدٸكتٸ جٷيەلٸ ەرٸ تٷبەگەيلٸ قامتاماسىز ەتۋ مٸندەتٸن قوياتىن بولادى جەنە ول تالاپ ٷزدٸكسٸز كٷشەيە تٷسەدٸ. سوندىقتان مەملەكەت وسى قارقىندى توقتاتپاي, دٸن سالاسىنا ساپالى اۋديت جٷرگٸزٸپ, پروبلەمالاردى تەرەڭ ساراپتاپ, كەشەندٸ ەرٸ جٷيەلٸ شەشٸمدەر مەن تەتٸكتەر قابىلداۋى قاجەت.
