Biyl Jeltoqsan oqiǵasyna 39 jyl toldy. 1986 jyly batyldyq tanytyp, alańǵa shyqqan órimdei qyz-jigitterdiń jankeshtiligi eldiń táýelsizdik alý jolynda sheshýshi ról atqardy. Osy tusta Dalanews.kz redaktsiiasy solardyń birqatarynan suhbat alýdy jón kórdi. Jeltoqsanshy Elmira Maqsutova, Sholpan Berikova jáne Gúlmira Nadyrova sol kúngi oqiǵanyń qalai órbigenin jáne olardyń jeke taǵdyrlaryna qalai áser etkeni týraly baiandady.
Jeltoqsanshy Elmira Maqsutovanyń esteligi
Almaty oblysy Raiymbek aýdanynyń týmasy Elmira Maqsutova 1985 jyly Almaty shet tilder institýtynyń frantsýz tili fakýltetine oqýǵa túsedi. 1986 jyly Jeltoqsan oqiǵasy bastalǵan sátte onyń jasy nebári 18-de bolǵan.
“Alańǵa barýymyzǵa aldyn ala jospar nemese sebep boldy dep aita almaimyn. Sabaqtan shyǵyp, jataqhanaǵa bara jatqanbyz. Aldymyzdan Kirov zaýytynyń jas jumysshylary, bir top qazaq jastary alańǵa bet alyp bara jatty. Olar “Qazaq eline qazaq basshy kerek! Óz jerimiz, óz elimiz úshin baramyz!” dep urandatyp kele jatty. Dinmuhamed Qonaevty qyzmetten alyp, ornyna Kolbinniń taǵaiyndalýy jastardyń namysyna tigen edi. Osylaisha biz de sol topqa qosylyp, alańǵa birge bardyq”, - deidi jeltoqsanshy.
Onyń sózinshe, alańda bastapqyda arandatý bolmaǵan. Jastar eshqandai búlik shyǵarmaǵan, kerisinshe beibit túrde án aityp turǵan.
“Biz “Qazaqstanym”, “Atameken” ánderin shyrqadyq. Biraz ýaqyttan keiin tribýnaǵa sol kezdegi bilik ókilderi shyǵyp, “tarańdar, qaityńdar, arandap qalasyńdar” dep jastardy tarqatýǵa tyrysty. Alaida ony eshkim tyńdamady. Keiinirek Nursultan Nazarbaev ta shyǵyp, jastardy sabyrǵa shaqyryp, úilerine qaitýǵa úndedi. Muhtar Shahanov bastaǵan ziialy qaýym da saqtyqqa shaqyrdy. Biraq bul sózder jastardy toqtata almady”, — dep qosty ol.
Kóp uzamai beibit sherýdiń sońy qaqtyǵysqa ulasqan. Sol sátte alańdy keńes áskerleri qorshai bastaǵan. Qoldarynda dýbinka, bastarynda kaska, muzdai qarýlanǵan soldattar jastarǵa kúsh qoldanǵan. Maqsutovanyń sózinshe, jastardyń qolynda eshqandai qarý bolmaǵan. Qarsylasý bastalǵanda, keibiri ainaladaǵy mármár tastardy syndyryp, aǵashtardy julyp alyp qorǵanýǵa májbúr bolǵan.
“Osy sátte keri qaitýǵa týra keldi. Qazaqtyń jigitteri qyzdardy qorǵap, “qashyńdar, aman qalyńdar” dep kómek kórsetti. Bir dýalǵa tirelgenimizde, jigitter bizdi kóterip, dýaldan asyryp, aman-esen shyǵaryp jiberdi. Biz bir top qyz edik, bir-birimizden adasyp qaldyq. Qasymda Gúlzat esimdi qurbym boldy, ókinishke qarai, ol keiin marqum boldy”, - dep kinjildi ol.
Sóitip jataqhanaǵa oralǵan bir top stýdent alańda qalǵan dostaryna alańdap qaita barýǵa májbúr bolǵan.
“Tún qarańǵy, kún sýyq. Sol kúni biz qan tapsyrǵanbyz. Áiteýir jan saýǵalap, jataqhanaǵa jettik. Jataqhanany dekanat, kýratorlar men jasaqtar qorshap alǵan eken. “Eshqaida shyqpaisyńdar” dep, túni boiy baqylaýda ustady. Biraq alańda qalǵan qyzdardy ýaiymdap, tún ortasynda terezeden shyǵyp, qaitadan alańǵa bardyq.
Kórgen kórinisimiz sumdyq edi: órtengen avtobýstar, militsiia kólikteri, qiraǵan ǵimarattar. Biz sanaǵanymyzda, kem degende 13–14 kólik órtenip jatty. Ol jerden de qýyp shyqty. Qaida qashqanymyzdy bilmeimiz, áiteýir bir taksi ustap, júrgizýshiniń ózi de qorqyp, “balalar, arandap qalasyńdar” dep, bizdi jataqhana mańynan túsirip ketti”, — deidi ol.
Jeltoqsanshy kórgen kórinisti áli kúnge deiin umyta almaitynyn aitady.
“Sol kúnderdi eske alý óte aýyr. Kózben kórgen zorlyq-zombylyq, shashynan súirelgen qyzdar, tógilgen qan – bári jadymyzda. Sol oqiǵany kózimen kórgen adamdardyń densaýlyǵy búginde jaqsy emes. Jyl saiyn jeltoqsan jaqyndaǵanda júregimizdi úrei men qorqynysh bileidi. Keide ózimizdiń aman qalǵanymyzǵa tańǵalamyz”, — dep qosty ol.
Keiin stýdentterge qysym kúsheigen. Olar jataqhanaǵa barǵan sátte “eshteńe kórgen joqsyńdar, eshqaida barǵan joqsyńdar” dep qatań eskertý jasalǵan. Al erteńinde suraq-jaýap, tekserý bastalǵan.
“Oqýymyz da sol jerde úzilip qaldy. Jeltoqsan oqiǵasy meniń taǵdyryma qatty áser etti: úrei, qorqynysh paida boldy. Aqyry aýylǵa ketip, turmys qurdym. Uzaq jyldar boiy bul taqyryp jabyq kúiinde qaldy”, - dedi ol.
Maqsutova táýelsizdik alǵannan keiin de jeltoqsanshylardyń máselesi tolyq sheshilmegenin aitady.
“Men Jeltoqsan oqiǵasyna qatysqandardyń armany tolyq oryndaldy dep aita almaimyn. Táýelsizdik aldyq, biraq bári birdei ádil baǵalandy, tolyq moiyndaldy deý qiyn. 2013 jyldan bastap “Jeltoqsan aqiqaty” qoǵamdyq birlestiginiń múshesimin. Al 2022 jyly arhivten anyqtamalar jinap, sot arqyly ózimdi tolyq aqtattym. Búginde aqtalǵan jeltoqsanshylardyń qataryndamyn.
Meniń oiymsha, Jeltoqsan oqiǵasyna qatysty áli ashylmaǵan shyndyq kóp. Bolashaqta bári anyqtalady dep senemin”, - deidi ol.
Jeltoqsanshy bul taqyryptyń nasihattalýy áli de aqsap turǵanyn jetkizdi.
“Qazir Jeltoqsan oqiǵasyn dáripteý jetkiliksiz dep oilaimyn. Iá, jyl saiyn ákimdik tarapynan eske alý, marapattaý sharalary ótedi. Biraq bul jetkiliksiz. Jastardyń kóbi Qairat Rysqulbekovtiń kim ekenin, Jeltoqsan oqiǵasynyń mánin de bilmeidi. Sondyqtan mektepterde patriottyq tárbie saǵattaryn kóbeitip, bul taqyrypty tereńirek oqytý qajet”, - deidi ol.
Táýelsizdik jastardyń jankeshtiligimen kelgen — jeltoqsanshy Sholpan Berikova
Kelesi jeltoqsanshy Sholpan Sabyrjanqyzy 1967 jyly Jambyl oblysy Qordai aýdany Qarakemer aýylynda dúniege kelgen. 1984 jyly jyly mektepti támamdaǵan soń, 1985 jylǵa deiin Qyrǵyzstannyń Toqmaq qalasynda jip iirý fabrikasynda jumys istegen. Sol kezeńde ápkesiniń oqýyna bailanysty bir jyl joǵary oqý ornyna túspei, eńbek etýge májbúr bolǵanyn aitady. Keiin, 1985 jyly Almatyǵa kelip, Almaty pedagogikalyq shet tilderi institýtynyń frantsýz fakýltetine oqýǵa túsken. Óz eńbegimen stýdent atanýy onyń ómirindegi mańyzdy kezeń bolǵan.
“1986 jyly biz ekinshi kýrsta oqyp júrdik. Frantsýz fakýltetiniń 2–3 kýrs stýdentteri sol kezde JenPI-diń mýzyka fakýltetiniń ǵimaratynda bilim aldy. Kún saiyn Gogol kóshesindegi sol korpýsqa baryp, tramvaimen jataqhanaǵa qaitatynbyz. №2 jataqhanamyz Shevchenko men Shagabýtdinov kósheleriniń qiylysynda ornalasqan edi.
16 jeltoqsan kúni de ádettegidei sabaqqa bardyq. Alaida 15 jeltoqsanǵa qaraǵan túni jataqhanada mazasyz áńgimelerdiń shet jaǵasy shyǵa bastady. Kórshi bólmedegi qyzdar tún ortasynda belgisiz er adamdardyń “shyǵyńdar, alańǵa baryńdar” degen daýystaryn estigenin aitty. Biz ol daýysty estimei qalyppyz”, — deidi ol.
Sóitip olar 16 jeltoqsan kúni sabaqtan keiin alańǵa bet alǵan qalyń topqa ilesip ketken. Ol kezde alańǵa shyqqandardyń basym bóligi 17–19 jastaǵy jastar bolǵan.
“Munda bilik ókilderi “tarańdar, kún sýyq, úilerińe qaityńdar” dep úndeý jasady, biraq jastar taramady. Biz Qonaevtyń ne sebepti qyzmetten alynǵanyn, nege onyń ornyna óz ultymyzdan basshy qoiylmaǵanyn aityp, narazylyq bildirdik”, - deidi jeltoqsanshy.
Kelesi kúni stýdentterden alańǵa barǵan-barmaǵany jóninde túsinikteme alynǵan. Sholpan Berikova bul qujatta olardyń Qonaevtyń qyzmetten alynýyna jáne respýblikaǵa syrttan basshy taǵaiyndalýyna qarsylyq bildirgenin ashyq jazǵanyn aitady.
“Bizden túsinikteme aldy. Biz “iá, bardyq, saiasi narazylyq tanyttyq” dep ashyq jazdyq. Bul túsiniktemelerdi kýratorymyz, qazaq tili pániniń oqytýshysy Shábiken Bekturov jinap aldy. Keiin ol kisi bizge: “Bul qaǵazdar quqyq qorǵaý organdarynyń qolyna tússe, oqýdan shyǵarady. Men senderdiń bolashaqtaryńdy oiladym” dep, túsiniktemelerdi joiyp jibergenin aitty. Sol kisiniń janashyrlyǵynyń arqasynda bizdiń toptan eshkim oqýdan shyǵarylǵan joq”, - dep qosty ol.
Degenmen basqa fakýltetterde oqýdan qýylǵan stýdentter bolǵan. Keibir qyzdar alańǵa qaita baryp, patrýldiń soqqysyna jyǵylǵan. Olardy dýbinkamen uryp, keibirin qala syrtyna aparyp tastaǵan. Keibir stýdentter jataqhanalarǵa qashyp kirip, ekinshi qabattan qarǵa sekirip qutylǵan.
Jeltoqsanshynyń aitýynsha, alańda tribýnaǵa shyǵyp, jastardy qoldaǵan azamattar da bolǵan. Alaida olardy kúshpen minberden alyp ketken. Stýdentter Qonaevtyń ózi shyǵyp sóilesin dep talap etkenmen, bul talap oryndalmaǵan.
“Alańda bolǵan qaqtyǵystarda jastardyń qany tógildi, kóp adam jaraqat aldy. Keibir qyzdardy sý shashyp qýdy, keibirin avtobýstarǵa tiep, qala syrtyna aparyp tastady”, - dep qosty ol.
Sholpan Berikova frantsýz fakýltetiniń ekinshi kýrsyndaǵy stýdent qyzdardyń shamamen 95 paiyzy alańǵa shyqqanyn aitady.
“Solardyń qatarynda men, Nadyrova Gúlmira, Óserbaeva Sáýle, Toqtaǵanova Almira, Áshimbekova Elmira, Shimahanova Gúlbaný, Maqsutova Elmira, Orazalieva Jazira, Ospanbaeva Baqytgúl, Núsipova Ásiia, Myrzataeva Ǵaliia jáne basqa da kýrstastarym boldy”, - dep eske aldy ol.
Jeltoqsanshy búgingi táýelsizdik jeltoqsanshylardyń barlyq armanyn tolyq aqtady dep aitý qiyn ekenin aitady. Ol kópshiligi áli kúnge deiin ádil baǵasyn almaǵanyn atap ótti.
“Eger sol kezde jastar saiasi narazylyq bildirip, alańǵa shyqpaǵanda, táýelsizdik te ońailyqpen kelmes edi.
Búgingi táýelsizdik jeltoqsanshylardyń armanyn tolyq aqtady dep aita almaimyn. Kóp jeltoqsanshy áli de laiyq baǵasyn alǵan joq. Jeltoqsanshylardy mektepterge, oqý oryndaryna shaqyryp, jastarǵa sol kúnderdiń shyndyǵyn aitý kerek dep oilaimyn”, - dep túiindedi ol.
Patriottyq sezim qorqynyshtan da kúshti boldy – jeltoqsanshy Gúlmira Nadyrova
Jeltoqsan oqiǵasyna qatysqan jeltoqsanshy Gúlmira Nadyrova da sol kúni stýdent jastardyń alańǵa qalai shyqqanyn, narazylyqtyń qalai bastalǵanyn eske aldy. Aitýynsha, ol da 1985 jyly Almaty shet tilderi institýtynyń frantsýz tili fakýltetine oqýǵa túsken. 1986 jyly ol 17 jastaǵy ekinshi kýrs stýdenti bolǵan.
“16 jeltoqsan kúni bir-eki sabaq ótkennen keiin, korpýsqa dárigerler kelip, stýdentterden donor retinde qan aldy. Bul sol kezdegi qalypty tájiribe edi”, — deidi ol.
Qan tapsyryp shyqqan soń, stýdent qyzdar syrtqa shyǵýǵa árekettengen. Alaida vahter esikti jaýyp, olardy shyǵarmai qoiǵan. Osy kezde keibir stýdent qyzdar birinshi qabattaǵy terezeden sekirýge oqtalǵan. Sol sátte vahter amalsyzdan esikti ashyp, qyzdardy syrtqa shyǵarypty.
“Alańda “Meniń Qazaqstanym” ánin shyrqap jatqan jastarǵa kelip qosyldyq. Bárimiz Qazaqstandy qazaq basqarý kerek, D.Qonaev ózi tribýnaǵa shyǵyp, óz erkimen bilikten ketkenin aitsyn dep talap qoidyq. Biraq Qonaevty shyǵarmady. Tribýnaǵa bir áiel shyǵyp, aty-jóni esimde qalmapty, jastarǵa “taramańdar, narazylyq bildirińder! D.Qonaev atamyz ózi tribýnaǵa shyǵyp túsindirsin!”, - dedi. Bir kezde ol kisini tribýnadan militsiialar alyp ketti. Alańda shý bolyp ketti. Jastar ketpei qarsylyqtaryn bildirip , urandaryn aitýdy jalǵastyrdy”, — deidi ol.
Kesh túse áskeriler alańdy qorshap, órt sóndirý mashinalary arqyly sý shashqan. Sýyqqa tońǵan stýdentter jataqhanaǵa qaitýǵa májbúr bolǵan. Keiin jataqhanany militsiia qorshap, eshkimdi syrtqa shyǵarmaǵan. Bir aiǵa jýyq komendanttyq saǵat engizilip, stýdentterdiń júrip-turýyna qatań shekteý qoiylǵan.
Sol kezde 17 jastaǵy Gúlmira Nadyrova patriottyq sezimniń qorqynyshtan da basym bolǵanyn aitady. Jataqhanada kún saiyn túrli jinalystar men tárbielik sharalar uiymdastyrylǵan. Belgili óner qairatkeri Sara Tynyshtyqulova kelip, stýdentterge kontsert qoiǵan.
“Kóptegen jas jeltoqsan qurbandary men batyrlarynyń esimderin bilmeidi. Sondyqtan Jeltoqsan oqiǵasyn tarih oqýlyqtarynda tereńirek zerttep, keńinen nasihattaý qajet”, — dep túiindedi ol.
