“بويىمىزدى قورقىنىش پەن ٷرەي بيلەدٸ”. جەلتوقسانشىلار كٶزبەن كٶرگەن ەستەلٸكتەرٸن بٶلٸستٸ

بيىل جەلتوقسان وقيعاسىنا 39 جىل تولدى. 1986 جىلى باتىلدىق تانىتىپ, الاڭعا شىققان ٶرٸمدەي قىز-جٸگٸتتەردٸڭ جانكەشتٸلٸگٸ ەلدٸڭ تەۋەلسٸزدٸك الۋ جولىندا شەشۋشٸ رٶل اتقاردى. وسى تۇستا Dalanews.kz رەداكتسيياسى سولاردىڭ بٸرقاتارىنان سۇحبات الۋدى جٶن كٶردٸ. جەلتوقسانشى ەلميرا ماقسۇتوۆا, شولپان بەرٸكوۆا جەنە گٷلميرا نادىروۆا سول كٷنگٸ وقيعانىڭ قالاي ٶربٸگەنٸن جەنە ولاردىڭ جەكە تاعدىرلارىنا قالاي ەسەر ەتكەنٸ تۋرالى باياندادى.

جەلتوقسانشى ەلميرا ماقسۇتوۆانىڭ ەستەلٸگٸ

الماتى وبلىسى رايىمبەك اۋدانىنىڭ تۋماسى ەلميرا ماقسۇتوۆا 1985 جىلى الماتى شەت تٸلدەر ينستيتۋتىنىڭ فرانتسۋز تٸلٸ فاكۋلتەتٸنە وقۋعا تٷسەدٸ. 1986 جىلى جەلتوقسان وقيعاسى باستالعان سەتتە ونىڭ جاسى نەبەرٸ 18-دە  بولعان.

“الاڭعا بارۋىمىزعا الدىن الا جوسپار نەمەسە سەبەپ بولدى دەپ ايتا المايمىن. ساباقتان شىعىپ, جاتاقحاناعا بارا جاتقانبىز. الدىمىزدان كيروۆ زاۋىتىنىڭ جاس جۇمىسشىلارى, بٸر توپ قازاق جاستارى الاڭعا بەت الىپ بارا جاتتى. ولار “قازاق ەلٸنە قازاق باسشى كەرەك! ٶز جەرٸمٸز, ٶز ەلٸمٸز ٷشٸن بارامىز!” دەپ ۇرانداتىپ كەلە جاتتى. دٸنمۇحامەد قوناەۆتى قىزمەتتەن الىپ, ورنىنا كولبيننٸڭ تاعايىندالۋى جاستاردىڭ نامىسىنا تيگەن ەدٸ. وسىلايشا بٸز دە سول توپقا قوسىلىپ, الاڭعا بٸرگە باردىق”, - دەيدٸ جەلتوقسانشى.

ونىڭ سٶزٸنشە, الاڭدا باستاپقىدا ارانداتۋ بولماعان. جاستار ەشقانداي بٷلٸك شىعارماعان, كەرٸسٸنشە بەيبٸت تٷردە ەن ايتىپ تۇرعان.

“بٸز “قازاقستانىم”, “اتامەكەن” ەندەرٸن شىرقادىق. بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن تريبۋناعا سول كەزدەگٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸ شىعىپ, “تاراڭدار, قايتىڭدار, ارانداپ قالاسىڭدار” دەپ جاستاردى تارقاتۋعا تىرىستى. الايدا ونى ەشكٸم تىڭدامادى. كەيٸنٸرەك نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا شىعىپ, جاستاردى سابىرعا شاقىرىپ, ٷيلەرٸنە قايتۋعا ٷندەدٸ. مۇحتار شاحانوۆ باستاعان زييالى قاۋىم دا ساقتىققا شاقىردى. بٸراق بۇل سٶزدەر جاستاردى توقتاتا المادى”, — دەپ قوستى ول.

“وسى سەتتە كەرٸ قايتۋعا تۋرا كەلدٸ. قازاقتىڭ جٸگٸتتەرٸ قىزداردى قورعاپ, “قاشىڭدار, امان قالىڭدار” دەپ كٶمەك كٶرسەتتٸ. بٸر دۋالعا تٸرەلگەنٸمٸزدە, جٸگٸتتەر بٸزدٸ كٶتەرٸپ, دۋالدان اسىرىپ, امان-ەسەن شىعارىپ جٸبەردٸ. بٸز بٸر توپ قىز ەدٸك, بٸر-بٸرٸمٸزدەن اداسىپ قالدىق. قاسىمدا گٷلزات ەسٸمدٸ قۇربىم بولدى, ٶكٸنٸشكە قاراي, ول كەيٸن مارقۇم بولدى”, - دەپ كٸنجٸلدٸ ول.

سٶيتٸپ جاتاقحاناعا ورالعان بٸر توپ ستۋدەنت الاڭدا قالعان دوستارىنا الاڭداپ قايتا بارۋعا مەجبٷر بولعان.

“تٷن قاراڭعى, كٷن سۋىق. سول كٷنٸ بٸز قان تاپسىرعانبىز. ەيتەۋٸر جان ساۋعالاپ, جاتاقحاناعا جەتتٸك. جاتاقحانانى دەكانات, كۋراتورلار مەن جاساقتار قورشاپ العان ەكەن. “ەشقايدا شىقپايسىڭدار” دەپ, تٷنٸ بويى باقىلاۋدا ۇستادى. بٸراق الاڭدا قالعان قىزداردى ۋايىمداپ, تٷن ورتاسىندا تەرەزەدەن شىعىپ, قايتادان الاڭعا باردىق.

كٶرگەن كٶرٸنٸسٸمٸز سۇمدىق ەدٸ: ٶرتەنگەن اۆتوبۋستار, ميليتسييا كٶلٸكتەرٸ, قيراعان عيماراتتار. بٸز ساناعانىمىزدا, كەم دەگەندە 13–14 كٶلٸك ٶرتەنٸپ جاتتى. ول جەردەن دە قۋىپ شىقتى. قايدا قاشقانىمىزدى بٸلمەيمٸز, ەيتەۋٸر بٸر تاكسي ۇستاپ, جٷرگٸزۋشٸنٸڭ ٶزٸ دە قورقىپ, “بالالار, ارانداپ قالاسىڭدار” دەپ, بٸزدٸ جاتاقحانا ماڭىنان تٷسٸرٸپ كەتتٸ”, — دەيدٸ ول.

جەلتوقسانشى كٶرگەن كٶرٸنٸستٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ۇمىتا المايتىنىن ايتادى.

“سول كٷندەردٸ ەسكە الۋ ٶتە اۋىر. كٶزبەن كٶرگەن زورلىق-زومبىلىق, شاشىنان سٷيرەلگەن قىزدار, تٶگٸلگەن قان – بەرٸ جادىمىزدا. سول وقيعانى كٶزٸمەن كٶرگەن ادامداردىڭ دەنساۋلىعى بٷگٸندە جاقسى ەمەس. جىل سايىن جەلتوقسان جاقىنداعاندا جٷرەگٸمٸزدٸ ٷرەي مەن قورقىنىش بيلەيدٸ. كەيدە ٶزٸمٸزدٸڭ امان قالعانىمىزعا تاڭعالامىز”, — دەپ قوستى ول.

كەيٸن ستۋدەنتتەرگە قىسىم كٷشەيگەن. ولار جاتاقحاناعا بارعان سەتتە “ەشتەڭە كٶرگەن جوقسىڭدار, ەشقايدا بارعان جوقسىڭدار” دەپ قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسالعان. ال ەرتەڭٸندە سۇراق-جاۋاپ, تەكسەرۋ باستالعان.

“وقۋىمىز دا سول جەردە ٷزٸلٸپ قالدى. جەلتوقسان وقيعاسى مەنٸڭ تاعدىرىما قاتتى ەسەر ەتتٸ: ٷرەي, قورقىنىش پايدا بولدى. اقىرى اۋىلعا كەتٸپ, تۇرمىس قۇردىم. ۇزاق جىلدار بويى بۇل تاقىرىپ جابىق كٷيٸندە قالدى”, - دەدٸ ول.

ماقسۇتوۆا تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن دە جەلتوقسانشىلاردىڭ مەسەلەسٸ تولىق شەشٸلمەگەنٸن ايتادى.

“مەن جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقانداردىڭ ارمانى تولىق ورىندالدى دەپ ايتا المايمىن. تەۋەلسٸزدٸك الدىق, بٸراق بەرٸ بٸردەي ەدٸل باعالاندى, تولىق مويىندالدى دەۋ قيىن. 2013 جىلدان باستاپ “جەلتوقسان اقيقاتى” قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ مٷشەسٸمٸن. ال 2022 جىلى ارحيۆتەن انىقتامالار جيناپ, سوت ارقىلى ٶزٸمدٸ تولىق اقتاتتىم. بٷگٸندە اقتالعان جەلتوقسانشىلاردىڭ قاتارىندامىن.

مەنٸڭ ويىمشا, جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى ەلٸ اشىلماعان شىندىق كٶپ. بولاشاقتا بەرٸ انىقتالادى دەپ سەنەمٸن”, - دەيدٸ ول.

جەلتوقسانشى بۇل تاقىرىپتىڭ ناسيحاتتالۋى ەلٸ دە اقساپ تۇرعانىن جەتكٸزدٸ.

“قازٸر جەلتوقسان وقيعاسىن دەرٸپتەۋ جەتكٸلٸكسٸز دەپ ويلايمىن. يە, جىل سايىن ەكٸمدٸك تاراپىنان ەسكە الۋ, ماراپاتتاۋ شارالارى ٶتەدٸ. بٸراق بۇل جەتكٸلٸكسٸز. جاستاردىڭ كٶبٸ قايرات رىسقۇلبەكوۆتٸڭ كٸم ەكەنٸن, جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ مەنٸن دە بٸلمەيدٸ. سوندىقتان مەكتەپتەردە پاتريوتتىق تەربيە ساعاتتارىن كٶبەيتٸپ, بۇل تاقىرىپتى تەرەڭٸرەك وقىتۋ قاجەت”, - دەيدٸ ول.

تەۋەلسٸزدٸك جاستاردىڭ جانكەشتٸلٸگٸمەن كەلگەن — جەلتوقسانشى شولپان بەرٸكوۆا

كەلەسٸ جەلتوقسانشى شولپان سابىرجانقىزى 1967 جىلى جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانى قاراكەمەر اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. 1984 جىلى جىلى مەكتەپتٸ تەمامداعان سوڭ, 1985 جىلعا دەيٸن قىرعىزستاننىڭ توقماق قالاسىندا جٸپ يٸرۋ فابريكاسىندا جۇمىس ٸستەگەن. سول كەزەڭدە ەپكەسٸنٸڭ وقۋىنا بايلانىستى بٸر جىل جوعارى وقۋ ورنىنا تٷسپەي, ەڭبەك ەتۋگە مەجبٷر بولعانىن ايتادى. كەيٸن, 1985 جىلى الماتىعا كەلٸپ, الماتى پەداگوگيكالىق شەت تٸلدەرٸ ينستيتۋتىنىڭ فرانتسۋز فاكۋلتەتٸنە وقۋعا تٷسكەن. ٶز ەڭبەگٸمەن ستۋدەنت اتانۋى ونىڭ ٶمٸرٸندەگٸ ماڭىزدى كەزەڭ بولعان.

“1986 جىلى بٸز ەكٸنشٸ كۋرستا وقىپ جٷردٸك. فرانتسۋز فاكۋلتەتٸنٸڭ 2–3 كۋرس ستۋدەنتتەرٸ سول كەزدە جەنپي-دٸڭ مۋزىكا فاكۋلتەتٸنٸڭ عيماراتىندا بٸلٸم الدى. كٷن سايىن گوگول كٶشەسٸندەگٸ سول كورپۋسقا بارىپ, ترامۆايمەن جاتاقحاناعا قايتاتىنبىز. №2 جاتاقحانامىز شەۆچەنكو مەن شاگابۋتدينوۆ كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان ەدٸ.

16 جەلتوقسان كٷنٸ دە ەدەتتەگٸدەي ساباققا باردىق. الايدا 15 جەلتوقسانعا قاراعان تٷنٸ جاتاقحانادا مازاسىز ەڭگٸمەلەردٸڭ شەت جاعاسى شىعا باستادى. كٶرشٸ بٶلمەدەگٸ قىزدار تٷن ورتاسىندا بەلگٸسٸز ەر ادامداردىڭ “شىعىڭدار, الاڭعا بارىڭدار” دەگەن داۋىستارىن ەستٸگەنٸن ايتتى. بٸز ول داۋىستى ەستٸمەي قالىپپىز”, — دەيدٸ ول.

سٶيتٸپ ولار 16 جەلتوقسان كٷنٸ ساباقتان كەيٸن الاڭعا بەت العان قالىڭ توپقا ٸلەسٸپ كەتكەن. ول كەزدە الاڭعا شىققانداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ 17–19 جاستاعى جاستار بولعان.

“مۇندا بيلٸك ٶكٸلدەرٸ “تاراڭدار, كٷن سۋىق, ٷيلەرٸڭە قايتىڭدار” دەپ ٷندەۋ جاسادى, بٸراق جاستار تارامادى. بٸز قوناەۆتىڭ نە سەبەپتٸ قىزمەتتەن الىنعانىن, نەگە ونىڭ ورنىنا ٶز ۇلتىمىزدان باسشى قويىلماعانىن ايتىپ, نارازىلىق بٸلدٸردٸك”, - دەيدٸ جەلتوقسانشى.

كەلەسٸ كٷنٸ ستۋدەنتتەردەن الاڭعا بارعان-بارماعانى جٶنٸندە تٷسٸنٸكتەمە الىنعان. شولپان بەرٸكوۆا بۇل قۇجاتتا ولاردىڭ قوناەۆتىڭ قىزمەتتەن الىنۋىنا جەنە رەسپۋبليكاعا سىرتتان باسشى تاعايىندالۋىنا قارسىلىق بٸلدٸرگەنٸن اشىق جازعانىن ايتادى.

“بٸزدەن تٷسٸنٸكتەمە الدى. بٸز “يە, باردىق, ساياسي نارازىلىق تانىتتىق” دەپ اشىق جازدىق. بۇل تٷسٸنٸكتەمەلەردٸ كۋراتورىمىز, قازاق تٸلٸ پەنٸنٸڭ وقىتۋشىسى شەبٸكەن بەكتۇروۆ جيناپ الدى. كەيٸن ول كٸسٸ بٸزگە: “بۇل قاعازدار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قولىنا تٷسسە, وقۋدان شىعارادى. مەن سەندەردٸڭ بولاشاقتارىڭدى ويلادىم” دەپ, تٷسٸنٸكتەمەلەردٸ جويىپ جٸبەرگەنٸن ايتتى. سول كٸسٸنٸڭ جاناشىرلىعىنىڭ ارقاسىندا بٸزدٸڭ توپتان ەشكٸم وقۋدان شىعارىلعان جوق”, - دەپ قوستى ول.

دەگەنمەن باسقا فاكۋلتەتتەردە وقۋدان قۋىلعان ستۋدەنتتەر بولعان. كەيبٸر قىزدار الاڭعا قايتا بارىپ, پاترۋلدٸڭ سوققىسىنا جىعىلعان. ولاردى دۋبينكامەن ۇرىپ, كەيبٸرٸن قالا سىرتىنا اپارىپ تاستاعان. كەيبٸر ستۋدەنتتەر جاتاقحانالارعا قاشىپ كٸرٸپ, ەكٸنشٸ قاباتتان قارعا سەكٸرٸپ قۇتىلعان.

جەلتوقسانشىنىڭ ايتۋىنشا, الاڭدا تريبۋناعا شىعىپ, جاستاردى قولداعان ازاماتتار دا بولعان. الايدا ولاردى كٷشپەن مٸنبەردەن الىپ كەتكەن. ستۋدەنتتەر قوناەۆتىڭ ٶزٸ شىعىپ سٶيلەسٸن دەپ تالاپ ەتكەنمەن, بۇل تالاپ ورىندالماعان.

“الاڭدا بولعان قاقتىعىستاردا جاستاردىڭ قانى تٶگٸلدٸ, كٶپ ادام جاراقات الدى. كەيبٸر قىزداردى سۋ شاشىپ قۋدى, كەيبٸرٸن اۆتوبۋستارعا تيەپ, قالا سىرتىنا اپارىپ تاستادى”, - دەپ قوستى ول.

شولپان بەرٸكوۆا فرانتسۋز فاكۋلتەتٸنٸڭ ەكٸنشٸ كۋرسىنداعى ستۋدەنت قىزداردىڭ شامامەن 95 پايىزى الاڭعا شىققانىن ايتادى.

“سولاردىڭ قاتارىندا مەن, نادىروۆا گٷلميرا, ٶسەرباەۆا سەۋلە, توقتاعانوۆا الميرا, ەشٸمبەكوۆا ەلميرا, شيماحانوۆا گٷلبانۋ, ماقسۇتوۆا ەلميرا, ورازاليەۆا جازيرا, وسپانباەۆا باقىتگٷل, نٷسٸپوۆا ەسييا, مىرزاتاەۆا عالييا جەنە باسقا دا كۋرستاستارىم بولدى”, - دەپ ەسكە الدى ول.

جەلتوقسانشى بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸزدٸك جەلتوقسانشىلاردىڭ بارلىق ارمانىن تولىق اقتادى دەپ ايتۋ قيىن ەكەنٸن ايتادى. ول كٶپشٸلٸگٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەدٸل باعاسىن الماعانىن اتاپ ٶتتٸ.

“ەگەر سول كەزدە جاستار ساياسي نارازىلىق بٸلدٸرٸپ, الاڭعا شىقپاعاندا, تەۋەلسٸزدٸك تە وڭايلىقپەن كەلمەس ەدٸ.

بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸزدٸك جەلتوقسانشىلاردىڭ ارمانىن تولىق اقتادى دەپ ايتا المايمىن. كٶپ جەلتوقسانشى ەلٸ دە لايىق باعاسىن العان جوق. جەلتوقسانشىلاردى مەكتەپتەرگە, وقۋ ورىندارىنا شاقىرىپ, جاستارعا سول كٷندەردٸڭ شىندىعىن ايتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن”, - دەپ تٷيٸندەدٸ ول.

پاتريوتتىق سەزٸم قورقىنىشتان دا كٷشتٸ بولدى – جەلتوقسانشى گٷلميرا نادىروۆا

جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان جەلتوقسانشى گٷلميرا نادىروۆا دا سول كٷنٸ ستۋدەنت جاستاردىڭ الاڭعا قالاي شىققانىن, نارازىلىقتىڭ قالاي باستالعانىن ەسكە الدى. ايتۋىنشا, ول دا 1985 جىلى الماتى شەت تٸلدەرٸ ينستيتۋتىنىڭ فرانتسۋز تٸلٸ فاكۋلتەتٸنە وقۋعا تٷسكەن. 1986 جىلى ول 17 جاستاعى ەكٸنشٸ كۋرس ستۋدەنتٸ بولعان.

“16 جەلتوقسان كٷنٸ بٸر-ەكٸ ساباق ٶتكەننەن كەيٸن, كورپۋسقا دەرٸگەرلەر كەلٸپ, ستۋدەنتتەردەن دونور رەتٸندە قان الدى. بۇل سول كەزدەگٸ قالىپتى تەجٸريبە ەدٸ”, — دەيدٸ ول.

قان تاپسىرىپ شىققان سوڭ, ستۋدەنت قىزدار سىرتقا شىعۋعا ەرەكەتتەنگەن. الايدا ۆاحتەر ەسٸكتٸ جاۋىپ, ولاردى شىعارماي قويعان. وسى كەزدە كەيبٸر ستۋدەنت قىزدار بٸرٸنشٸ قاباتتاعى تەرەزەدەن سەكٸرۋگە وقتالعان. سول سەتتە ۆاحتەر امالسىزدان ەسٸكتٸ اشىپ, قىزداردى سىرتقا شىعارىپتى.

“الاڭدا “مەنٸڭ قازاقستانىم” ەنٸن شىرقاپ جاتقان جاستارعا كەلٸپ قوسىلدىق. بەرٸمٸز قازاقستاندى قازاق باسقارۋ كەرەك, د.قوناەۆ ٶزٸ تريبۋناعا شىعىپ, ٶز ەركٸمەن بيلٸكتەن كەتكەنٸن ايتسىن دەپ تالاپ قويدىق. بٸراق قوناەۆتى شىعارمادى. تريبۋناعا بٸر ەيەل شىعىپ, اتى-جٶنٸ ەسٸمدە قالماپتى, جاستارعا “تاراماڭدار, نارازىلىق بٸلدٸرٸڭدەر! د.قوناەۆ اتامىز ٶزٸ تريبۋناعا شىعىپ تٷسٸندٸرسٸن!”, - دەدٸ. بٸر كەزدە ول كٸسٸنٸ تريبۋنادان ميليتسييالار الىپ كەتتٸ. الاڭدا شۋ بولىپ كەتتٸ. جاستار كەتپەي قارسىلىقتارىن بٸلدٸرٸپ , ۇراندارىن ايتۋدى جالعاستىردى”, — دەيدٸ ول.

كەش تٷسە ەسكەريلەر الاڭدى قورشاپ, ٶرت سٶندٸرۋ ماشينالارى ارقىلى سۋ شاشقان. سۋىققا توڭعان ستۋدەنتتەر جاتاقحاناعا قايتۋعا مەجبٷر بولعان. كەيٸن جاتاقحانانى ميليتسييا قورشاپ, ەشكٸمدٸ سىرتقا شىعارماعان. بٸر ايعا جۋىق كومەندانتتىق ساعات ەنگٸزٸلٸپ, ستۋدەنتتەردٸڭ جٷرٸپ-تۇرۋىنا قاتاڭ شەكتەۋ قويىلعان.

سول كەزدە 17 جاستاعى گٷلميرا نادىروۆا پاتريوتتىق سەزٸمنٸڭ قورقىنىشتان دا باسىم بولعانىن ايتادى. جاتاقحانادا كٷن سايىن تٷرلٸ جينالىستار مەن تەربيەلٸك شارالار ۇيىمداستىرىلعان. بەلگٸلٸ ٶنەر قايراتكەرٸ سارا تىنىشتىقۇلوۆا كەلٸپ, ستۋدەنتتەرگە كونتسەرت قويعان.

“كٶپتەگەن جاس جەلتوقسان قۇرباندارى مەن باتىرلارىنىڭ ەسٸمدەرٸن بٸلمەيدٸ. سوندىقتان جەلتوقسان وقيعاسىن تاريح وقۋلىقتارىندا تەرەڭٸرەك زەرتتەپ, كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋ قاجەت”, — دەپ تٷيٸندەدٸ ول.