Jýrnalist Nurbek Bekbaý keńestik kezeńde salynǵan qalalar men qazirgi ataý ózgertý máselesine qatysty óz kózqarasyn bildirdi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
“Kóshe, selo-aýyl ataýyn ózgertpek bolsań, jii estitin argýmentiń osy: "- Senderge qala salyp berdik. A vy ne blogdarnye, bizdiń atalarymyz soǵyp bergen, ózderińe bir tiyn qatystaryń joq qalalardy qazaqshalandyrǵylaryń keledi. Ne imeete pravo!"
Stop. Sovet Ókimeti qalalardy qazaq úshin soǵyp berip pe? Kommýnistik rejim zamanynda 40-tan astam kent paida bolypty. Deni óndiristik nemese áskeri jabyq qalashyqtar. Ol qalalarda kimder turdy,-dep statistikasyna úńilseń, "My Vam goroda stroili" degen sóz artyq ekenin túsinesiń. "My eti goroda sebe storili" degen durys shyǵar?!”, — deidi ol.
Jýrnalist keńestik kezeńdegi kóshi-qon shekteýlerin eske alyp, qazaqtardyń qalaǵa turaqtap qalýy ońai bolmaǵanyn aitady.
“Já. Qazaqtyń sol qalalarǵa kirýi, turaqtap qalýy - qiiamet qaiym edi ǵoi! Mynaý Shymkenttiń ózine tek 2000-shy jyldary ǵana kire bastadyq qoi. Onyń ózinde, qalada bir týysqannyń úii bolsa, sony pana tutyp, aǵaiyndar 5-6 stýdent balasyn, sol páterge jatqyzyp oqytatyn. Olar aiaqqa turyp, kvartira jaldaityn jaǵdaiǵa jetkende, olar kelesi tolqyndy qabyldaityn. Osylai-osylai ǵana qalalyq boldyq qoi shyn máninde”, - deidi jýrnalist.
Jýrnalist óz ákesiniń esteligin mysalǵa keltirip, keńestik kezeńde qazaqtardyń qalaǵa turaqtap qalýy óte qiyn bolǵanyn eske aldy.
“Ákem Sovet zamany jaily: - Qazaqtar Úkimet beretin páterge on jyldap kezekke turyp, sarylyp kútip júrgende, Perm, Týladan kelgender dereý úili bop jatatynyn,-dep talai aitqan.
Al 90-nyń toqyraý jyldary, qazaq aýyldan qalaǵa aǵylǵanda, tetia Galia, tetia Zinalardyń kvartirasyn jaldaǵan edi.
- Máá, tetia Zinanyń bir basynda eki-úsh páteri bar. Aqshasyn Omsk qalasyna kóship ketken qyzy men balasyna aýdaryp turady,-dep aǵalarymyz tańǵalyp júrýshi edi. Já, basqa taqyrypqa ketip baram”, — dedi ol.
Jýrnalistiń aitýynsha, keńestik kezeńde salynǵan kóp qala qazaq halqynyń paidasy úshin emes, kommýnistik jospardyń, ásirese óndiris pen shikizat bazasyn igerýdiń qajettilikteri úshin turǵyzylǵan.
“Álgi Rýdyiyń 1957 jyly paida boldy. Irgesindegi alyp rýdany qazyp, óńdep jatqan kombinatqa óte kóp kólemde jumysshy kerek boldy. Sol úshin, osy kentti saldy! Qazaqtyń jerinen qazyp alynǵan milliondaǵan tonna ken, 40 jyl boiy Magnitogorsk pen Cheliabinskige tasyldy. Sovetter Odaǵy osy kenishten pálenbai milliard paida kórip otyrdy. Olai bolsa, Rýdnyidy Máskeý arnaiy aqsha ákep salyp bergen joq. Qala sol qazaqtyń jerinen qazyp alǵan rýdanyń qarjysyna turǵyzyldy. Bitti.
Sosyn "qalany Sovetter saldy" degen ne sóz? "Sovetskii" degen ult joq. "Sovetskie liýdi" degenniń ishine orysyń, qazaq, nemisiń de kirip ketedi. Bir qyzyqty aitaiyn: Rýdnyi qalasyn soǵýǵa Shymkentten kelgen «SMÝ-1», «SMÝ-2», «SMÝ-3», «SMÝ-4», «SSTMO IýKO» degen qurylys brigadalary da qatysqan. Demek, "moi dedy stroili Vam eti goroda",-degen túbirimen qate”, - dep qosty ol.
Jýrnalist keńestik ataýlardan arylý protsesin kei adamdar qasaqana orys halqyna qarsy shara retinde kórsetip júrgenin synǵa aldy.
"50 let oktiabria" degen sekildi maǵynasy tozyp ketken ataýlardy aýystyrýdy - bizdegi keibir azamattar «orysqa qarsy qadam» retinde kórsetýge tyrysyp jatyr. Kommýnistik ataýlardan arylý isi rasymen orysqa qarsylyq pa? Joǵa!”, — deidi ol.
Bekbaý bul pikirdiń de burmalanǵanyn aityp, Reseidiń ózi táýelsizdik alǵannan keiin birqatar qalalar men kóshelerdiń ataýyn ózgertkenin mysalǵa keltirdi.
“Resei 1991 jyly-aq júzden astam qalanyń, millionnan astam kósheniń ataýynan Sovettik sarqynshaqty alyp tastaǵan. Mysalǵa:
Stalingrad – Volgogradqa aýystyryldy.
Leningrad - Sankt-Peterbýrg degen tarihi ataýyn qaitaryp aldy.
Kýibyshev qaitadan Samara boldy,
Sverdlovsk - Ekaterinbýrg atyn qaitaryp aldy.
Iaǵni Reseidiń ózinde «sovettik» ataýlardan bas tartý – tarihi ádilettilikti qalpyna keltirý,-dep túsindirildi. Al, Qazaqstandaǵy dál osyndai protsess - nege «orysqa qarsy» aktsiia bop shyǵa kelýi kerek?!”, — deidi ol.
Bekbaýdyń pikirinshe, ataýlardy ózgertý – táýelsiz Qazaqstannyń tarihi sanasyn qalyptastyrýmen bailanysty protsess.
“ATAÝ AÝYSTYRÝ – bireýge óshikken istelip jatqan áreket emes, bul ulttyq tarih pen memlekettilikti qaita jazý protsessi. Iaǵni ár adam jasap jatqan qalasy, turyp jatqan kóshesiniń ataýynan óziniń táýelsiz Qazaqstanda ǵumyr keship jatqanyn uǵynýy kerek!
Olai bolsa - Sovettik sarqynshaqtan qutylýǵa kim qarsy shyǵady? Kim bul naýqandy "orysqa qarsylyq" dep ataidy? Sol memlekettiń jaýy! Sol ultarazdyqty qozdyrýshy. Ondailar bas-kóz demei jaýapqa tartylýy kerek. Áńgimeniń toq eteri osy!”, — dep túiindedi ol.
