Qaladaǵy sondai bazarlardyń birinen mektepte oqityn Nurbolat esimdi jasóspirimdi kezdestirdik. Nurbolatta óz jasyndaǵy balalar syndy oiyn oinap, jazǵy demalysta qydyryp, ony qyzyqty ótkizgisi keledi. Biraq amal neshik, onyn qarapaiym balalardan bir ǵana aiyrmashylyǵy ol jumys – isteidi. Nurbolattyn jumysy satýshy. Bar bolǵany 11 jasynda eńbektiń nanynyń tátti dámin sezgen búldirshin bolashaǵyn kásipkerlik pen bailanystyrady.
– Qazir anamnyń kóterme bazardan alyp kelgen kiim-keshekterin satyp, kómektesip júrmin. Bastapqyda qyzdarǵa, apailarǵa kiimderdi kórsetip, kigizip, ólshetip taǵy basqalaryn aitatyn kezde qatty uialatynmyn. Qazir úirenip aldym. Kelgen adamnyń dene bitimine qarap, qai kólemdegi kiim kietinin bilem, ústindegi óziniń kigen kiimine qarap qaltasynyń qalyńdyǵyn túsinemin. Endi qazir osynda turǵanyma bir jyldai bolyp qaldy. Munda dostarym da kóp. Biraq artymdaǵy inim men qaryndasymnyń men siiaqty bazarǵa shyqqanyn kalamaimyn. Óitkeni olardyń balalyq shaǵynyń oiyn-kúlkisinen aiyrǵym kelmeidi. Inim 8 jasta, qaryndasym 5 jasta. Sondyqtan keleshekte binesmen bolǵym keledi, – deidi Nurbolat.
Búgnde balalardyń eńbekke erte aralasýy elimizde tolyq qadaǵalanbaidy. Sonymen qatar, zań júzinde bul ruqsat etilmegen jumysqa jegý bolyp tabylady. Aita ketetin jait, jastardyń fiziologiiasyna jáne jas mólsherine bailanysty aýyrlyqty kóterýge qatysty belgili bir ishki normalary bolady.
Alaida bazardy jasartyp júrgen balalardyń jáne olarǵa jumys berýshiler bul talaptardy saqtai bermeidi. Osynyń saldarynan arzan eńbek kúshine ainalǵan jastarymyzdyń densaýlyǵyna aitarlyqtai ziian keledi.
KR «Bala quqyqtary týraly» Zanynyn 19-babynda «Árbir bala óziniń jasyna, densaýlyǵyna jáne qajetterine qarai demalýǵa jáne bos ýaqytyn paidalanýǵa qyly» dep kórsetilgen.
Degenmen bazar jaǵalap, onyń kúndelikti qarbalas tirshiligimen bite qainasyp júrgen balalardyń barlyǵy ondai múmkindiktepge ie emes. Qazir ózi ata-analardyń bala eńbegine degen kózqarasy da ártúrli. Biri eńbek – balanyn densaýlyǵyna keri áser etedi dese, ekinshileri bala erterek eńbek etip úirense, bolashaqta óz kúnin ózi kóre alatyndai pysyq bolady dep oilaýy mýmkin.
Eń bastysy, ata-analar búgingi jastar erteńgi el tutqasyn ustaityn azamattar ekenin umytpaǵandary abzal. Al sol el tutqasyn berik ustaityn bilimdi de, bilikti, denderi saý, rýhani adamgershiligi joǵary tulgalar bazarda emes, oqý orny partasynda tárbieleneri barshamyzǵa málim.
Máselen, jumystyń túrine qarai 16-18 jas aralyǵyndaǵy balalarǵa 16,4 kelige deiin salmaqtaǵy júk kóterýine ruqsat etiledi. Dál osy jas aralyǵyndaǵy qyz balasy úshin kóteretin zat salmaǵy 10,25 keliden aspaýy kerek.
Aitar oi:
Raia apa, jemis-jidek satýshy:
– 90-jyldary bazarda qyz-kelinshekter kóp bolatyn. Bári otbasyn asyraý úshin saýda-sattyqpen ainalysatyn. Endi mine, bazar jasaryp barady. Balalardyń bazarlarda saýda jasap, júk tasýshy bolyp, tiyn taýyp júrgeni oilandyrmai qoimaidy. Ózimniń de balalarym bar. Men olardy munda alyp kelmeimin. Olar – jastar, bazarda júrmeýi kerek qoi. Olar bilim alyp, elimizdi damytýǵa atsalysýy kerek. Biraq barlyǵyn sózben aitý ońai. Árkimniń taǵdyry ártúrli. Biri ata-anasyna kómektesedi, kelesileriniń ondai áke-shesheleri de joq. Ne de bolsa mektep jasyndaǵy balalardyń mektep partasynda otyrǵandary durys. Ony jaqyndary qadaǵalaýy kerek shyǵar.
