Túrkiia men Qazaqstan basshylarynyń Ankaradaǵy kezdesýinen keiin Ońtústik Kavkaz ben Ortalyq Aziiadaǵy geoekonomikalyq jaǵdai aqyryndap ózgere bastaidy. Bul týraly sarapshy Aibar Oljaev jazdy, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Shýsha týsovkasynda aiaqtalmai qalǵan pazldy tolyq jinaý úshin Erdoǵanǵa qazaq prezidenti Qasym-Jomart Toqaev jetpei turǵan edi. 8 ai buryn Bakýde bastalǵan Jeihan kelissózder operatsiiasyn Erdoǵan-Toqaev tandemi búgin qol ustasyp aiaqtaýy múmkin. Bul posttyń bas jaǵy túsiniksiz bolsa da, aiaǵyna deiin oqyńyzdar. Sebebi ol erteńgi taǵdyryńyzǵa tikelei áser etedi.
Túrkiia Qytaidyń qurlyqtaǵy batys qaqpasy bolýǵa 2022 jyldan beri áreket etip keledi. Qytaidyń «Bir beldeý-bir taǵdyr» geologistikalyq jobasy aiasynda qazaq eli bul qaqpany Kaspiidiń shyǵys núktesi Aqtaýǵa deiin alyp keldi. Ary qarai qadam jasaý úshin Ázirbaijan men Túrkiiany bailanystyratyn, 40 shaqyrym Armeniia jerinen ótetin Zangezýr koridory máselesin sheshý qajet boldy. Jáne biyl Túrkiia, Ázirbaijan men Armeniia úsheýi osy koridor máselesin sheshken siiaqty. Endi oiynǵa Qytaimen aradaǵy basty oiynshy – Qazaqstandy qossa bolady.

Qazaqstan da Turan odaǵynyń qalǵan músheleri Zangezýrdy qashan sheshedi dep qol qýsyryp qarap otyrmai, logistikalyq tirlikterin óz betimen rettei bastaǵan bolatyn. Qytaida júkterdi jiystyratyn konteinerli port pen hab ashtyq jáne Grýziiadaǵy Batými portyna qosyp, biz Potide jańa port salyp, ony paidalanýǵa berip tastadyq. Bir sózben aitqanda, Qazaqstannyń Qytaidaǵy Siannan bastalatyn jáne Grýziiadaǵy Potimen bitetin tolyqqandy júk logistikalyq jelisi bar. Endi bizge osy jelini Jerorta teńizine deiin jetkizý kerek. Ol úshin bizge Túrkiiadaǵy eń iri júk porty Mersin men munaidy teńizge shyǵaratyn Jeihan porty kerek. Jáne bizdiń osy jaqqa deiin jetýimiz Erdoǵanǵa da qajet. Sonda Túrkiia Eýropaǵa qazaq munaiy men ýranyn jáne Qytaidan jetken kez-kelgen taýardy sata alatyn marketpleis bola alady. Osy arqyly Erdoǵannyń qolynda Eýroodaqqa yqpal ete alatyn rychag paida bolmaq.
Eskene – Jeihan. Álemdi dúr silkindiretin sýperqubyr
Álemde sońǵy ashylǵan eń iri munai kenishi Qashaǵanǵa bolashaqta qazirgi bar magistraldi qubyrlar tarlyq etpek. Jaqsy, Teńiz kenishiniń munaiyn KTK qubyry arqyly Novorossiiskten Eýropaǵa jóneltip jatyrmyz. Al Qashaǵan she? Qashaǵandaǵy Eskene portynan Aqtaýǵa qubyr tartyp, odan Kaspii tabany arqyly Bakýge shyǵyp, Bakýden Zangezýr arqyly Túrkiiaǵa jetip, qubyrdy Jerorta teńizinde turǵan Jeihan portyna shyǵarý týraly úlken josparlar men armandar bar. 2018 jyly Kaspiidiń quqyqtyq mártebesi sheshilip, ortaq qujat qabyldanǵaly beri, Qazaqstan men Ázirbaijan arasyndaǵy munai qubyry máselesin tek osy eki el sheshe alatyn múmkindik týdy. Resei de, Iran da transkaspii qubyry jobasyna veto qoia almaidy.
Qashaǵan 2A kezeńin iske asyrsa táýligine 500 myń barrel munai óndirmek. 2B kezeńin sátti aiaqtasa, onda táýliktik óndiris 700 myń barrelge deiin jetedi. Qazir biz jylyna osy munaidyń 1,5 tonnasyn Aqtaýdan tanker tiep, Bakýge jetkizip, ary qarai Baký-Tbilisi-Jeihan qubyryna quiyp júrmiz.
Odan kóbirek quiyp, osy Baký-Tbilisi-Jeihandy qoldana bersek qaitedi degen suraqtyń týyndaityny ras. Sebebi, Kaspiidiń tabanyna qubyr tartý arzan emes ekeni túsinikti. Biraq biz jylyna 1,5 million tonnadan artyq munaidy BTJ qubyryna quia almaimyz. Óitkeni odan artyq quisaq biz Ázirbaijannyń bizdikinen qymbat munaiynyń sapasyn buzamyz. Baký buǵan ruqsat bermeidi. Ázirbaijan munaiynyń markasy AzeriLight, ol naryqta sapaly jeńil munai retinde Brent markasynan sál qymbattaý satylady. Al Qashaǵandiki CPC Blend, ol kerisinshe Brentten arzan turady.
Osy rette Baký-Tbilisi-Jeihannyń negizgi oiynshysy Ázirbaijan ekenin túsinýimiz kerek. BTJ eń aldymen Ázirbaijan munaiyn tieidi. Odan oryn artylyp jatsa ǵana qazaq pen túrkimen munaiyn qosa alyp ketedi. Al bizge 5 milliard dollar bólip, Eskeneden Jeihanǵa deiin ózimizdiń jeke qubyrymyzdy tartý máselesin qolǵa alatyn ýaqyt keldi. Zangezýr boiynsha Armeniianyń kelisim bergen qujaty shyqsa, Qazaqstannyń dereý iske kirisetini kúmán týdyrmaidy.
Erdoǵan – Toqaev tandeminiń sýperkelissózderi bizdiń ýaqytpen keshki 8-derde bastalar. Onyń aldynda Qasym-Jomart Kemeluly elimizde irgeli jobalar jasap jatqan túrik kontsernderiniń basshylaryn qabyldady. Negizgi áńgime júk pen logistika aiasynda órbidi. Sebebi bul qazaq-túrik ekonomikalyq bailanysynyń negizi jáne Turan odaǵynyń eń utyp turǵan baǵyty.
YDA Holding basqarma tóraǵasy Hýsein Arslan kompaniianyń Aqtaýda mýltimodaldi tranzit habyn qurý boiynsha keremet josparyn jetkizdi. Al S Sistem Lojistik kompaniiasynyń basqarma tóraǵasy Hýsein Barlin Aqtóbe halyqaralyq áýejaiynda logistika ortalyǵyn qurý bastamasyn tanystyryp, Kemelulynyń batasyn aldy. Tiryaki Holding kompaniiasynyń atqarýshy direktory Súleimen Tiriakioǵly Astana qalasynan bidai men burshaqty tereń óńdeý zaýytyn salǵysy keledi eken. Biz ol usynysty qýana qabyldadyq.
Qazir Qazaqstan men Túrkiia arasyndaǵy taýar ainalymy 5 milliard dollar shaasynda. Negizi eki el osy kórsetkishti 10 milliard dollarǵa jetkizý maqsatynda kóptegen jobalardy qolǵa alyp, birlese jumys istep keledi. Bizdiń ekonomikamyzǵa quiylǵan túrik investitsiiasynyń kólemi 6 milliard dollarǵa jetti.
Jabyq esik jaǵdaiynda aimaqtaǵy qaýipsizdik máselesi de talqylanatyny sózsiz. Eger qazaqtyń basyna is túse qalsa, Ankara Astanany qanshalyqty qoldaidy, jasyrmai aitsaq, qarý-jaraq bere me degen máseleler árine talqylanady. Bizdiń táýelsizdigimizdi birinshi bolyp moiyndaǵan el jáne NATO múshesi retinde Túrkiia Qazaqstandy bul rette sózben ǵana qoldai ma, joq álde Bairaqtar tehnologiialaryna negizdelgen úlken óndirister qazaq jerinde jandanyp, Tayfun zymyrandary men Kaan joiǵysh ushaǵy bizdiń bazalarda tura ma? Munai men Zangezýr máselesin bylai qoiǵanda, qulaqqa sybyrlasyp sóilesetin qyzyq áńgime osy taqyrypta órbitin siiaqty.