تٷركييا مەن قازاقستان باسشىلارىنىڭ انكاراداعى كەزدەسۋٸنەن كەيٸن وڭتٷستٸك كاۆكاز بەن ورتالىق ازيياداعى گەوەكونوميكالىق جاعداي اقىرىنداپ ٶزگەرە باستايدى. بۇل تۋرالى ساراپشى ايبار ولجاەۆ جازدى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
شۋشا تۋسوۆكاسىندا اياقتالماي قالعان پازلدى تولىق جيناۋ ٷشٸن ەردوعانعا قازاق پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ جەتپەي تۇرعان ەدٸ. 8 اي بۇرىن باكۋدە باستالعان جەيحان كەلٸسسٶزدەر وپەراتسيياسىن ەردوعان-توقاەۆ تاندەمٸ بٷگٸن قول ۇستاسىپ اياقتاۋى مٷمكٸن. بۇل پوستتىڭ باس جاعى تٷسٸنٸكسٸز بولسا دا, اياعىنا دەيٸن وقىڭىزدار. سەبەبٸ ول ەرتەڭگٸ تاعدىرىڭىزعا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.
تٷركييا قىتايدىڭ قۇرلىقتاعى باتىس قاقپاسى بولۋعا 2022 جىلدان بەرٸ ەرەكەت ەتٸپ كەلەدٸ. قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ-بٸر تاعدىر» گەولوگيستيكالىق جوباسى اياسىندا قازاق ەلٸ بۇل قاقپانى كاسپييدٸڭ شىعىس نٷكتەسٸ اقتاۋعا دەيٸن الىپ كەلدٸ. ارى قاراي قادام جاساۋ ٷشٸن ەزٸربايجان مەن تٷركييانى بايلانىستىراتىن, 40 شاقىرىم ارمەنييا جەرٸنەن ٶتەتٸن زانگەزۋر كوريدورى مەسەلەسٸن شەشۋ قاجەت بولدى. جەنە بيىل تٷركييا, ەزٸربايجان مەن ارمەنييا ٷشەۋٸ وسى كوريدور مەسەلەسٸن شەشكەن سيياقتى. ەندٸ ويىنعا قىتايمەن اراداعى باستى ويىنشى – قازاقستاندى قوسسا بولادى.
قازاقستان دا تۇران وداعىنىڭ قالعان مٷشەلەرٸ زانگەزۋردى قاشان شەشەدٸ دەپ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, لوگيستيكالىق تٸرلٸكتەرٸن ٶز بەتٸمەن رەتتەي باستاعان بولاتىن. قىتايدا جٷكتەردٸ جيىستىراتىن كونتەينەرلٸ پورت پەن حاب اشتىق جەنە گرۋزيياداعى باتۋمي پورتىنا قوسىپ, بٸز پوتيدە جاڭا پورت سالىپ, ونى پايدالانۋعا بەرٸپ تاستادىق. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قازاقستاننىڭ قىتايداعى سياننان باستالاتىن جەنە گرۋزيياداعى پوتيمەن بٸتەتٸن تولىققاندى جٷك لوگيستيكالىق جەلٸسٸ بار. ەندٸ بٸزگە وسى جەلٸنٸ جەرورتا تەڭٸزٸنە دەيٸن جەتكٸزۋ كەرەك. ول ٷشٸن بٸزگە تٷركيياداعى ەڭ ٸرٸ جٷك پورتى مەرسين مەن مۇنايدى تەڭٸزگە شىعاراتىن جەيحان پورتى كەرەك. جەنە بٸزدٸڭ وسى جاققا دەيٸن جەتۋٸمٸز ەردوعانعا دا قاجەت. سوندا تٷركييا ەۋروپاعا قازاق مۇنايى مەن ۋرانىن جەنە قىتايدان جەتكەن كەز-كەلگەن تاۋاردى ساتا الاتىن ماركەتپلەيس بولا الادى. وسى ارقىلى ەردوعاننىڭ قولىندا ەۋرووداققا ىقپال ەتە الاتىن رىچاگ پايدا بولماق.
ەسكەنە – جەيحان. ەلەمدٸ دٷر سٸلكٸندٸرەتٸن سۋپەرقۇبىر
ەلەمدە سوڭعى اشىلعان ەڭ ٸرٸ مۇناي كەنٸشٸ قاشاعانعا بولاشاقتا قازٸرگٸ بار ماگيسترالدٸ قۇبىرلار تارلىق ەتپەك. جاقسى, تەڭٸز كەنٸشٸنٸڭ مۇنايىن كتك قۇبىرى ارقىلى نوۆوروسسييسكتەن ەۋروپاعا جٶنەلتٸپ جاتىرمىز. ال قاشاعان شە? قاشاعانداعى ەسكەنە پورتىنان اقتاۋعا قۇبىر تارتىپ, ودان كاسپيي تابانى ارقىلى باكۋگە شىعىپ, باكۋدەن زانگەزۋر ارقىلى تٷركيياعا جەتٸپ, قۇبىردى جەرورتا تەڭٸزٸندە تۇرعان جەيحان پورتىنا شىعارۋ تۋرالى ٷلكەن جوسپارلار مەن ارماندار بار. 2018 جىلى كاسپييدٸڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ شەشٸلٸپ, ورتاق قۇجات قابىلدانعالى بەرٸ, قازاقستان مەن ەزٸربايجان اراسىنداعى مۇناي قۇبىرى مەسەلەسٸن تەك وسى ەكٸ ەل شەشە الاتىن مٷمكٸندٸك تۋدى. رەسەي دە, يران دا ترانسكاسپيي قۇبىرى جوباسىنا ۆەتو قويا المايدى.
قاشاعان 2ا كەزەڭٸن ٸسكە اسىرسا تەۋلٸگٸنە 500 مىڭ باررەل مۇناي ٶندٸرمەك. 2ب كەزەڭٸن سەتتٸ اياقتاسا, وندا تەۋلٸكتٸك ٶندٸرٸس 700 مىڭ باررەلگە دەيٸن جەتەدٸ. قازٸر بٸز جىلىنا وسى مۇنايدىڭ 1,5 تونناسىن اقتاۋدان تانكەر تيەپ, باكۋگە جەتكٸزٸپ, ارى قاراي باكۋ-تبيليسي-جەيحان قۇبىرىنا قۇيىپ جٷرمٸز.
ودان كٶبٸرەك قۇيىپ, وسى باكۋ-تبيليسي-جەيحاندى قولدانا بەرسەك قايتەدٸ دەگەن سۇراقتىڭ تۋىندايتىنى راس. سەبەبٸ, كاسپييدٸڭ تابانىنا قۇبىر تارتۋ ارزان ەمەس ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ. بٸراق بٸز جىلىنا 1,5 ميلليون توننادان ارتىق مۇنايدى بتج قۇبىرىنا قۇيا المايمىز. ٶيتكەنٸ ودان ارتىق قۇيساق بٸز ەزٸربايجاننىڭ بٸزدٸكٸنەن قىمبات مۇنايىنىڭ ساپاسىن بۇزامىز. باكۋ بۇعان رۇقسات بەرمەيدٸ. ەزٸربايجان مۇنايىنىڭ ماركاسى AzeriLight, ول نارىقتا ساپالى جەڭٸل مۇناي رەتٸندە برەنت ماركاسىنان سەل قىمباتتاۋ ساتىلادى. ال قاشاعاندٸكٸ CPC Blend, ول كەرٸسٸنشە برەنتتەن ارزان تۇرادى.
وسى رەتتە باكۋ-تبيليسي-جەيحاننىڭ نەگٸزگٸ ويىنشىسى ەزٸربايجان ەكەنٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. بتج ەڭ الدىمەن ەزٸربايجان مۇنايىن تيەيدٸ. ودان ورىن ارتىلىپ جاتسا عانا قازاق پەن تٷركٸمەن مۇنايىن قوسا الىپ كەتەدٸ. ال بٸزگە 5 ميلليارد دوللار بٶلٸپ, ەسكەنەدەن جەيحانعا دەيٸن ٶزٸمٸزدٸڭ جەكە قۇبىرىمىزدى تارتۋ مەسەلەسٸن قولعا الاتىن ۋاقىت كەلدٸ. زانگەزۋر بويىنشا ارمەنييانىڭ كەلٸسٸم بەرگەن قۇجاتى شىقسا, قازاقستاننىڭ دەرەۋ ٸسكە كٸرٸسەتٸنٸ كٷمەن تۋدىرمايدى.
ەردوعان – توقاەۆ تاندەمٸنٸڭ سۋپەركەلٸسسٶزدەرٸ بٸزدٸڭ ۋاقىتپەن كەشكٸ 8-دەردە باستالار. ونىڭ الدىندا قاسىم-جومارت كەمەلۇلى ەلٸمٸزدە ٸرگەلٸ جوبالار جاساپ جاتقان تٷرٸك كونتسەرندەرٸنٸڭ باسشىلارىن قابىلدادى. نەگٸزگٸ ەڭگٸمە جٷك پەن لوگيستيكا اياسىندا ٶربٸدٸ. سەبەبٸ بۇل قازاق-تٷرٸك ەكونوميكالىق بايلانىسىنىڭ نەگٸزٸ جەنە تۇران وداعىنىڭ ەڭ ۇتىپ تۇرعان باعىتى.
YDA Holding باسقارما تٶراعاسى حۋسەين ارسلان كومپانييانىڭ اقتاۋدا مۋلتيمودالدٸ ترانزيت حابىن قۇرۋ بويىنشا كەرەمەت جوسپارىن جەتكٸزدٸ. ال S Sistem Lojistik كومپانيياسىنىڭ باسقارما تٶراعاسى حۋسەين بارلين اقتٶبە حالىقارالىق ەۋەجايىندا لوگيستيكا ورتالىعىن قۇرۋ باستاماسىن تانىستىرىپ, كەمەلۇلىنىڭ باتاسىن الدى. Tiryaki Holding كومپانيياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى سٷلەيمەن تيرياكيوعلى استانا قالاسىنان بيداي مەن بۇرشاقتى تەرەڭ ٶڭدەۋ زاۋىتىن سالعىسى كەلەدٸ ەكەن. بٸز ول ۇسىنىستى قۋانا قابىلدادىق.
قازٸر قازاقستان مەن تٷركييا اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 5 ميلليارد دوللار شااسىندا. نەگٸزٸ ەكٸ ەل وسى كٶرسەتكٸشتٸ 10 ميلليارد دوللارعا جەتكٸزۋ ماقساتىندا كٶپتەگەن جوبالاردى قولعا الىپ, بٸرلەسە جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ ەكونوميكامىزعا قۇيىلعان تٷرٸك ينۆەستيتسيياسىنىڭ كٶلەمٸ 6 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ.
جابىق ەسٸك جاعدايىندا ايماقتاعى قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ دە تالقىلاناتىنى سٶزسٸز. ەگەر قازاقتىڭ باسىنا ٸس تٷسە قالسا, انكارا استانانى قانشالىقتى قولدايدى, جاسىرماي ايتساق, قارۋ-جاراق بەرە مە دەگەن مەسەلەلەر ەرينە تالقىلانادى. بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ بٸرٸنشٸ بولىپ مويىنداعان ەل جەنە ناتو مٷشەسٸ رەتٸندە تٷركييا قازاقستاندى بۇل رەتتە سٶزبەن عانا قولداي ما, جوق ەلدە بايراقتار تەحنولوگييالارىنا نەگٸزدەلگەن ٷلكەن ٶندٸرٸستەر قازاق جەرٸندە جاندانىپ, Tayfun زىمىراندارى مەن Kaan جويعىش ۇشاعى بٸزدٸڭ بازالاردا تۇرا ما? مۇناي مەن زانگەزۋر مەسەلەسٸن بىلاي قويعاندا, قۇلاققا سىبىرلاسىپ سٶيلەسەتٸن قىزىق ەڭگٸمە وسى تاقىرىپتا ٶربيتٸن سيياقتى.
