Dalanews.kz sói dep joramal jasaǵan Washington Post maqalasyn oqyrman nazaryna usynady.
Munyń negizgi sebebi – Qytai Reseidiń Qiyr Shyǵysyn óz aýmaǵy dep sanaidy. Kreml Amerikadan buryn Beijińdi oilasyn. Bizge qaraǵanda Qytai saiasaty áldeqaida qaýipti. Qaýipti deýimiz jeńil aitylǵan, qaterli. Ázir ámpei-jámpeii bir bop kóringenmen, keiin kele kúrt qubylyp, Máskeýdi tuqyrtýǵa tyrysady. Resei territoriiasyna suqtanatyn bolady…”, – deidi maqala avtory Aizek Fish.
“Qazir eki eldiń juby jazylmai júr. Túneýkúni Qytai diplomaty Ian Tszechi Máskeýge arnaiylap kelip, eki eldiń arasyndaǵy alys-barys, barys-kelis buryn sońdy bolmaǵan deńgeige jetkenin aityp ketti.
Prezident Pýtin de onyń sózin qostap, Resei men Qytai arasynan qyl ótpes dosqa ainalǵanyn, buǵan deiingi kelispeýshilikter kelmeske ketkenin málim etti.
Sonyń aldynda Qytai basshysy Si Tszinpin Pýtindi “jan dosym” dep atap, Kremlge jylyshyrai bildirgen edi.
Soǵan qaraǵanda Máskeý Qytaidyń arbaýyna túsip qalǵandai. Bul ritorikanyń astarynda “AQSh-qa qarsy birigip kúreseiik” degen ustanym jatyr dep tujyrymdasa, qatty qatelesedi.
Anyǵy, qaýip bizden emes, Qytaidan…”, – deidi Washington Post.
Maqala avtory Beijińdi úiirsiktep júrgen Máskeý keiin kele Filippin, Býtan, Úndistan siiaqty elderdiń kebin kiiýi múmkin dep boljaidy.
Qytailyqtardyń arasynda Reseidiń shekaralas aimaqtaryn óz territoriiasy sanaityn aýqymdy aýditoriia bar.
Bir kezderi Orta Aziiany ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaǵan Kreml qazirgi aimaqtaǵy yqpalynan aiyrylǵan. Onyń ornyn Qytai almastyrǵan. Aimaqtaǵy Reseidiń saiasi-ekonomikalyq yqpaly jyl ótken saiyn álsirep keledi.
“Beijiń birte-birte Máskeýdi bas erkindiginen aiyrady. Reseidiń qazba bailyqqa bógip jatqan ulan-ǵaiyr aýmaǵy Qytaidy qyzyqtyryp otyr.
Reseilikterdiń kópshiligi Qytaidyń Sibirge suqtanyp, atalǵan aimaqty belsendi igerýge kóshkenine alańdaýly ekenin jasyrmaidy. Al qytailyqtardyń paiymynda Reseidiń shyǵys bóligi álimsaqtan Beijińge tiesili.
Qytai halqy 1858-1860 jylǵy kelisimdi umyta qoiǵan joq. Buǵan sai Baikal kóliniń mańyndaǵy biraz territoriia Reseige ótip ketken bolatyn. Qytailyq blogerler qazir osy taqyrypty qaita qozǵap, ótken kúnniń esesin qaitarýǵa tyrysýda. Álbette olardyń artynan ilesýge ázir úlken aýditoriia bar.
“Gonkong pen Makaony qolastymyzǵa qaita qostyq. Sol siiaqty Qiyr Shyǵysty qaitarýǵa ne kedergi?!” – degen bloger Ian Tszaiiý osyndai ustanymdaǵy aýditoriianyń sózin sóilep otyr.
Al Qiyr Shyǵysta turatyn reseilikter óńirge jappai qonys aýdaryp jatqan qytailyqtardan seziktenedi. Olardyń kelisinen qaýip kútedi. Júzdegen, myńdaǵan adamnan quralǵan qytai kontingenti qalyptassa, erteńgi kúni úlken daýdyń tutanaryn kúni buryn boljap, bilip otyr...”, – deidi Aizek Fish myrza.
Onyń pikirinshe bul aimaqtaǵy turǵyndar qytaimen isti bolǵan, qytaidyń bolmys-bitimin, maqsat-muratyn beske biledi. Jer degende tóńiregin túgel umytatyn jaman minezi baryn burynnan ańǵarǵan.
Washington Post bul arada Qytaimen shektesetin Evrei avtonomdy oblysy gýbernatorynyń pikirin alǵa tartqan eken. Aimaq basshysy óz sózinde óńirdiń 80 paiyz territoriiasyn Qytai kásipkerleri igerip otyrǵanyn, osynshama aýmaq qytailardyń ieligine ótip ketkenin málimdegen edi.
“Qytailardyń basym kópshiligi Reseidi jaqyn tartpaidy. Qyrǵi-qabaq soǵys jyldary KSRO-dan qysym kórgeni jadynan óshe qoiǵan joq. Beijińniń syrtqy saiasattaǵy strategiiasy aldaǵy jyldary kúrt qubylyp, Máskeýdi tyrp etkizbei tastaýy múmkin. Kreml Orta Aziiadan aiyrylyp qalǵanyn moiyndaǵysy joq. Qytai atalǵan aimaqtyń eń iri saýda seriktesi. Reseimen jaǵalasyp tájik jerinde óziniń áskeri bazasyn ornalastyryp qoidy. Onysyn kózden tasalaýǵa tyrysqanmen, báribir bilinip qaldy.
Beijiń men Kremldiń araqatynasynda Resei ekinshi rólde. Qytai Reseidiń eń iri saýda seriktesi. Reseidiń Qytai ekonomikasyndaǵy úlesi tym mardymsyz, tipti aldyńǵy ondyqqa da kirmeidi. Bálkim áskeri salada asyp túserlik áleýeti de bar shyǵar. Biraq Beijińniń kez-kelgen dúnieni kóshirip basatyn qabileti baryn umytpaý qajet.
Qazirdiń ózinde Reseidiń áskeri tehnikasyn ainytpai qaitalap, óz atynan óndiriske shyǵarýda. Máskeý buǵan tejeý sala almai otyr”, – deidi Washington Post.
Maqala avtorynyń paiymdaýynsha áne-mine Jenevada júzdeskeli otyrǵan Baiden men Pýtinniń kezdesýinde AQSh- prezidenti osy máseleni sóz etip, Resei prezidentine Qytaimen alystan aralasýǵa keńes berýi múmkin.
Aiaýlym ShAIMARDAN
