Dalanews.kz سٶي دەپ جورامال جاساعان Washington Post ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
مۇنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ – قىتاي رەسەيدٸڭ قيىر شىعىسىن ٶز اۋماعى دەپ سانايدى. كرەمل امەريكادان بۇرىن بەيجٸڭدٸ ويلاسىن. بٸزگە قاراعاندا قىتاي ساياساتى ەلدەقايدا قاۋٸپتٸ. قاۋٸپتٸ دەۋٸمٸز جەڭٸل ايتىلعان, قاتەرلٸ. ەزٸر ەمپەي-جەمپەيٸ بٸر بوپ كٶرٸنگەنمەن, كەيٸن كەلە كٷرت قۇبىلىپ, مەسكەۋدٸ تۇقىرتۋعا تىرىسادى. رەسەي تەرريتوريياسىنا سۇقتاناتىن بولادى…”, – دەيدٸ ماقالا اۆتورى ايزەك فيش.
“قازٸر ەكٸ ەلدٸڭ جۇبى جازىلماي جٷر. تٷنەۋكٷنٸ قىتاي ديپلوماتى يان تسزەچي مەسكەۋگە ارنايىلاپ كەلٸپ, ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى الىس-بارىس, بارىس-كەلٸس بۇرىن سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتكەنٸن ايتىپ كەتتٸ.
پرەزيدەنت پۋتين دە ونىڭ سٶزٸن قوستاپ, رەسەي مەن قىتاي اراسىنان قىل ٶتپەس دوسقا اينالعانىن, بۇعان دەيٸنگٸ كەلٸسپەۋشٸلٸكتەر كەلمەسكە كەتكەنٸن مەلٸم ەتتٸ.
سونىڭ الدىندا قىتاي باسشىسى سي تسزينپين پۋتيندٸ “جان دوسىم” دەپ اتاپ, كرەملگە جىلىشىراي بٸلدٸرگەن ەدٸ.
سوعان قاراعاندا مەسكەۋ قىتايدىڭ ارباۋىنا تٷسٸپ قالعانداي. بۇل ريتوريكانىڭ استارىندا “اقش-قا قارسى بٸرٸگٸپ كٷرەسەيٸك” دەگەن ۇستانىم جاتىر دەپ تۇجىرىمداسا, قاتتى قاتەلەسەدٸ.
انىعى, قاۋٸپ بٸزدەن ەمەس, قىتايدان…”, – دەيدٸ Washington Post.
ماقالا اۆتورى بەيجٸڭدٸ ٷيٸرسٸكتەپ جٷرگەن مەسكەۋ كەيٸن كەلە فيليپپين, بۋتان, ٷندٸستان سيياقتى ەلدەردٸڭ كەبٸن كييۋٸ مٷمكٸن دەپ بولجايدى.
قىتايلىقتاردىڭ اراسىندا رەسەيدٸڭ شەكارالاس ايماقتارىن ٶز تەرريتوريياسى سانايتىن اۋقىمدى اۋديتورييا بار.
بٸر كەزدەرٸ ورتا ازييانى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعان كرەمل قازٸرگٸ ايماقتاعى ىقپالىنان ايىرىلعان. ونىڭ ورنىن قىتاي الماستىرعان. ايماقتاعى رەسەيدٸڭ ساياسي-ەكونوميكالىق ىقپالى جىل ٶتكەن سايىن ەلسٸرەپ كەلەدٸ.
“بەيجٸڭ بٸرتە-بٸرتە مەسكەۋدٸ باس ەركٸندٸگٸنەن ايىرادى. رەسەيدٸڭ قازبا بايلىققا بٶگٸپ جاتقان ۇلان-عايىر اۋماعى قىتايدى قىزىقتىرىپ وتىر.
رەسەيلٸكتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ قىتايدىڭ سٸبٸرگە سۇقتانىپ, اتالعان ايماقتى بەلسەندٸ يگەرۋگە كٶشكەنٸنە الاڭداۋلى ەكەنٸن جاسىرمايدى. ال قىتايلىقتاردىڭ پايىمىندا رەسەيدٸڭ شىعىس بٶلٸگٸ ەلٸمساقتان بەيجٸڭگە تيەسٸلٸ.
قىتاي حالقى 1858-1860 جىلعى كەلٸسٸمدٸ ۇمىتا قويعان جوق. بۇعان ساي بايكال كٶلٸنٸڭ ماڭىنداعى بٸراز تەرريتورييا رەسەيگە ٶتٸپ كەتكەن بولاتىن. قىتايلىق بلوگەرلەر قازٸر وسى تاقىرىپتى قايتا قوزعاپ, ٶتكەن كٷننٸڭ ەسەسٸن قايتارۋعا تىرىسۋدا. ەلبەتتە ولاردىڭ ارتىنان ٸلەسۋگە ەزٸر ٷلكەن اۋديتورييا بار.
“گونكونگ پەن ماكاونى قولاستىمىزعا قايتا قوستىق. سول سيياقتى قيىر شىعىستى قايتارۋعا نە كەدەرگٸ?!” – دەگەن بلوگەر يان تسزاييۋ وسىنداي ۇستانىمداعى اۋديتورييانىڭ سٶزٸن سٶيلەپ وتىر.
ال قيىر شىعىستا تۇراتىن رەسەيلٸكتەر ٶڭٸرگە جاپپاي قونىس اۋدارىپ جاتقان قىتايلىقتاردان سەزٸكتەنەدٸ. ولاردىڭ كەلٸسٸنەن قاۋٸپ كٷتەدٸ. جٷزدەگەن, مىڭداعان ادامنان قۇرالعان قىتاي كونتينگەنتٸ قالىپتاسسا, ەرتەڭگٸ كٷنٸ ٷلكەن داۋدىڭ تۇتانارىن كٷنٸ بۇرىن بولجاپ, بٸلٸپ وتىر...”, – دەيدٸ ايزەك فيش مىرزا.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە بۇل ايماقتاعى تۇرعىندار قىتايمەن ٸستٸ بولعان, قىتايدىڭ بولمىس-بٸتٸمٸن, ماقسات-مۇراتىن بەسكە بٸلەدٸ. جەر دەگەندە تٶڭٸرەگٸن تٷگەل ۇمىتاتىن جامان مٸنەزٸ بارىن بۇرىننان اڭعارعان.
Washington Post بۇل ارادا قىتايمەن شەكتەسەتٸن ەۆرەي اۆتونومدى وبلىسى گۋبەرناتورىنىڭ پٸكٸرٸن العا تارتقان ەكەن. ايماق باسشىسى ٶز سٶزٸندە ٶڭٸردٸڭ 80 پايىز تەرريتوريياسىن قىتاي كەسٸپكەرلەرٸ يگەرٸپ وتىرعانىن, وسىنشاما اۋماق قىتايلاردىڭ يەلٸگٸنە ٶتٸپ كەتكەنٸن مەلٸمدەگەن ەدٸ.
“قىتايلاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ رەسەيدٸ جاقىن تارتپايدى. قىرعي-قاباق سوعىس جىلدارى كسرو-دان قىسىم كٶرگەنٸ جادىنان ٶشە قويعان جوق. بەيجٸڭنٸڭ سىرتقى ساياساتتاعى ستراتەگيياسى الداعى جىلدارى كٷرت قۇبىلىپ, مەسكەۋدٸ تىرپ ەتكٸزبەي تاستاۋى مٷمكٸن. كرەمل ورتا ازييادان ايىرىلىپ قالعانىن مويىنداعىسى جوق. قىتاي اتالعان ايماقتىڭ ەڭ ٸرٸ ساۋدا سەرٸكتەسٸ. رەسەيمەن جاعالاسىپ تەجٸك جەرٸندە ٶزٸنٸڭ ەسكەري بازاسىن ورنالاستىرىپ قويدى. ونىسىن كٶزدەن تاسالاۋعا تىرىسقانمەن, بەرٸبٸر بٸلٸنٸپ قالدى.
بەيجٸڭ مەن كرەملدٸڭ اراقاتىناسىندا رەسەي ەكٸنشٸ رٶلدە. قىتاي رەسەيدٸڭ ەڭ ٸرٸ ساۋدا سەرٸكتەسٸ. رەسەيدٸڭ قىتاي ەكونوميكاسىنداعى ٷلەسٸ تىم ماردىمسىز, تٸپتٸ الدىڭعى وندىققا دا كٸرمەيدٸ. بەلكٸم ەسكەري سالادا اسىپ تٷسەرلٸك ەلەۋەتٸ دە بار شىعار. بٸراق بەيجٸڭنٸڭ كەز-كەلگەن دٷنيەنٸ كٶشٸرٸپ باساتىن قابٸلەتٸ بارىن ۇمىتپاۋ قاجەت.
قازٸردٸڭ ٶزٸندە رەسەيدٸڭ ەسكەري تەحنيكاسىن اينىتپاي قايتالاپ, ٶز اتىنان ٶندٸرٸسكە شىعارۋدا. مەسكەۋ بۇعان تەجەۋ سالا الماي وتىر”, – دەيدٸ Washington Post.
ماقالا اۆتورىنىڭ پايىمداۋىنشا ەنە-مٸنە جەنەۆادا جٷزدەسكەلٸ وتىرعان بايدەن مەن پۋتيننٸڭ كەزدەسۋٸندە اقش- پرەزيدەنتٸ وسى مەسەلەنٸ سٶز ەتٸپ, رەسەي پرەزيدەنتٸنە قىتايمەن الىستان ارالاسۋعا كەڭەس بەرۋٸ مٷمكٸن.
اياۋلىم شايماردان
