[caption id="attachment_10037" align="alignright" width="350"]
– Ult qamyn ýaiymdaǵan adam eldiń túzelgenin qalaidy. Biz eń aldymen isti neden bastaýymyz qajet?
– Biz áýeli eldi túzetýdi bala oqytý isin túzetýden bastaýymyz kerek. Nege desek, bolystyq ta, bilik te, halyqtyq ta oqýmen túzeledi... Qazaq ishindegi neshe túrli kemshiliktiń kóbi túzelgende, oqý isimen túzeledi.
Balam degen jurty bolmasa, jurtym deitin bala qaidan shyqsyn. Balany ulsha tárbieleseń, ul bolmaqshy. Qulsha tárbieleseń, qul bolmaqshy. Moiyndaǵy boryshty bilý – bilim isi, boryshty tóleý – adamshylyq isi.
Bir nárseni istegende, sol isti istei biletin adam istese, shapshań da, jaqsy da isteidi. Bul jalǵyz qol isi emes. Mi isinde de solai...
Bul kúndegi úlkenderdiń kóbi bizdiń jańalyq isimizdi jatyrqap, jańalyq pikirimizdi túsinbei, aitqanymyzdy tyńdamai, istegenimizge qosylmai otyr. Olar ótip, keiingi jastardyń da zamany jeter. Jańalyqqa jastar moinyn buryp, qaiyrylar, halyq túzelýiniń úmiti – jastarda. Sondyqtan jastardyń qalai oqyp, qalai tárbielenýi – bárinen buryn eskirip, bárinen joǵary qoiylatyn jumys.
– Sóz jaýapkershiligin arqalaǵan jazýshy qandai bolý kerek?
– Sóz jazatyn adam ári jazýshy, ári synshy bolarǵa kerek. Sózdiń shyraily, ajarly bolýyna oidyń sheberligi kerek. Unamdy, oryndy, dámdi bolýyna synshyldyq kerek. Maǵynaly, mańyzdy bolýyna bilim kerek.
Ahań aitqan asyl sózder
■ Halyq tur Qudaidan soń saǵan senip...
■ Jigitter bile bilseń, anań – halyq,
Kelińiz, ana sútin adaldalyq.
■ Jigitter, jalǵyz-jalǵyz attanbalyq,
Bizderdi halyq baiǵus kózim dedi,
Halyqtyń, kel, shyǵalyq úmitinen.
– Osy rette Sizden suraǵymyz kelgeni: sóz asyly degen ne?
– Sózdiń asyl bolýy – unaýymen. Sóz kóńilge sipat jaǵynyń kórkemdigimen, sóz maǵyna jaǵynyń kúshtiligimen jaǵady. Sóz kórkemdigi áýeziniń ádemiligi men kestesiniń kelisti bolýynan tabylady.
Sózdiń asyl bolatyn syryn bilgen adam sózdi synai biledi. Júirik attyń belgili sipattary siiaqty asyl sózde de belgili sipattar bolady. Sóz sol sipattaryn durys kórsetýmen asyl bolyp shyǵady. Asyl sózdiń sipattaryn bilý tyńdaýshyǵa da qajet. Aitýshy da, tyńdaýshy da sózdi talǵaityn boldy.
Daryndy sóz adamnyń oiyna óń beredi, kóńiline kúi túsiredi...
– Jasyryp-jabary joq, bizder kóbine-kóp Abai atanyń sózin túsine bermeimiz? Bul bizdiń óremizdiń tómendiginen be, álde Abaidyń tym tereńnen qalam terbeýinen be?
– Haqiqatty tanýǵa, tereńnen sóileýge boiyna bitken zerektiktiń ústine Abai ár túrli Eýropa bilim ieleriniń kitaptaryn kóp oqyǵan... Sondyqtan Abaidyń tereń pikirli sózderin qarapaiym jurttyń kóbi uǵa almai, aýyrsynady. Abaidyń sózin myń qaitara oqyp, jattap alyp júrgen adamdardyń da Abaidyń keibir óleńderiniń maǵynasyna túsinip jetpei júrgenderin baiqaǵanym bar. Tipti «Osynyń maǵynasy ne?» dep suraǵandary da bar. Sol óleńdi alyp qarasaq, aitylǵan pikirde, aitýynda esh kemshilik joq. Túsine almasa, ol kemshilik oqýshyda...
Oǵan oqýshy túsinbese, ol Abaidyń úzdik, ilgeri ketip, oqýshylary shańyna ere almaǵanyn kórsetedi. Abaidy qazaq balasy tegis tanyp, tegis bilýi kerek.
– Sizdińshe, ar-namys, uiat syndy adamdyq qasietterdiń ólshemi qandai?
– Oq tiip on úshimde oi túsirip,
Bitpegen júregimde bar bir jaram.
Aldanyp tamaǵyma ony umytsam,
Bolǵandai jegenimniń bári haram.
Adamnan týyp, adam isin etpei,
Uialmai ne betimmen kórge baram?..
– Osy kúnde qazaqty asyl dini – Islamnan bezdirgisi keletinder bar. Siz ne deisiz?
– Qazaq dinge nashar kúiden ótken, endi qazaqty basqa dinge aýdaramyn deý qur áýreshildik. Qazaqty dininen aiyrýǵa bolmasa, jazýynan da aiyrý bolmaityn jumys. Dinmen bailasqan jazý din joǵalmai, joǵalmaidy...
– Biz keide jeke basqa, múddege kelgende, óz maqsatamyzdy oilaǵanda, jurt jumysyn, halyq qyzmetin, ult qamyn shetke syryp, el, urpaq aldyndaǵy amanatty hám jaýapkershilikti sezinbei jatamyz. Ultqa degen janashyrlyqqa nemquraily qarap júrgen myna bizderge, urpaqqa nendei ósiet iaki aqyl-keńes aitasyz?
– Halyqtyń isi mashinanyń tetigi emes, burap qalsa, basqa jónge túsetin. Jurt jumysy – qumyrsqanyń ileýindei jumys siiaqty. Qumyrsqasha jabyla tynbai istesek ónedi. Biri ony, biri muny istep, ileýde qarap turǵan qumyrsqa bolmaidy. Jurt jumysyn da solai istese, alǵa basady.
Ár qumyrsqa bárine kerek ileýdiń ósýi úshin kúshi jetip kótergen shópshegin aparyp salady. Ultyn kerek qylyp, halyqqa qyzmet etemin degen qazaq balasy qazaq jumysyna qolynan kelgeninshe qarap turmai kirisip istei berse, ult jumysy ulǵaiyp, tolyqpaqshy.
– Qazaq eline ne qajet? El bolyp qalý úshin ne kerek?
– Jurtqa keregin biletinder kóp, isteitinder az. Bilýshilerimiz bilgenimen qoimai, isteýge kirisse eken. Bilýshilerimiz isteýshi bolsa, olardy kórip, ózgeler de ister edi. Sóitip, kósemder kóbeise, erýshiler de kóbeier edi.
Qazaqqa kereginiń kóbi árkimge-aq maǵlum ǵoi: biz keiin qalǵan halyq, alǵa basyp, jurt qataryna kirý kerek. Basqadan kem bolmas úshin, biz bilimdi, bai hám kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolýǵa – oqý kerek. Bai bolýǵa – kásip kerek. Kúshti bolýǵa – birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek.
– Demek, biz isti ózgeden talap etpei, ózimizden bastaýymyz kerek deisiz ǵoi?
– Ǵamalyńdy túzet, túzemeseń, eshkimge kiná qoima! Beti jamannyń ainaǵa ókpeleýi jón be? Talap joq, úmiti mol bir halyqpyz... Eńbeksiz egin shyqpaidy, terleseń, teriń tegin qalmaidy. Telmirip alǵan teńgeden, ter sińirgen tiyn juǵymdy... Ózimizge ókpelemesek, ózgege ókpeler bet joq. Nieti jamannyń Allaǵa ókpeleýi jón be?»
– Alashqa aitaryńyz bolsa...
– Qazaqtyń bas adamdary! Áýeli sizder adaspańyzdar, adaspas úshin aqyldasyp, oilanyp, yntymaqpen is qylyńdar. Alashqa aty shyqqan adamdar! Kósemdikterińdi adaspai, túzý isteńder. Sender adassańdar, arttaryńnan alash adasady. Arttaryńnan ergenderdiń obal-saýabyna sizder qalasyzdar.
[caption id="attachment_10038" align="alignleft" width="160"]
Ult ustazynyń shyǵarmashylyǵymen syrlasqan
Aǵabek QONARBAIULY,
QMDB-nyń baspasóz hatshysy
