[caption id="attachment_10037" align="alignright" width="350"]
– ۇلت قامىن ۋايىمداعان ادام ەلدٸڭ تٷزەلگەنٸن قالايدى. بٸز ەڭ الدىمەن ٸستٸ نەدەن باستاۋىمىز قاجەت?
– بٸز ەۋەلٸ ەلدٸ تٷزەتۋدٸ بالا وقىتۋ ٸسٸن تٷزەتۋدەن باستاۋىمىز كەرەك. نەگە دەسەك, بولىستىق تا, بيلٸك تە, حالىقتىق تا وقۋمەن تٷزەلەدٸ... قازاق ٸشٸندەگٸ نەشە تٷرلٸ كەمشٸلٸكتٸڭ كٶبٸ تٷزەلگەندە, وقۋ ٸسٸمەن تٷزەلەدٸ.
بالام دەگەن جۇرتى بولماسا, جۇرتىم دەيتٸن بالا قايدان شىقسىن. بالانى ۇلشا تەربيەلەسەڭ, ۇل بولماقشى. قۇلشا تەربيەلەسەڭ, قۇل بولماقشى. مويىنداعى بورىشتى بٸلۋ – بٸلٸم ٸسٸ, بورىشتى تٶلەۋ – ادامشىلىق ٸسٸ.
بٸر نەرسەنٸ ٸستەگەندە, سول ٸستٸ ٸستەي بٸلەتٸن ادام ٸستەسە, شاپشاڭ دا, جاقسى دا ٸستەيدٸ. بۇل جالعىز قول ٸسٸ ەمەس. مي ٸسٸندە دە سولاي...
بۇل كٷندەگٸ ٷلكەندەردٸڭ كٶبٸ بٸزدٸڭ جاڭالىق ٸسٸمٸزدٸ جاتىرقاپ, جاڭالىق پٸكٸرٸمٸزدٸ تٷسٸنبەي, ايتقانىمىزدى تىڭداماي, ٸستەگەنٸمٸزگە قوسىلماي وتىر. ولار ٶتٸپ, كەيٸنگٸ جاستاردىڭ دا زامانى جەتەر. جاڭالىققا جاستار موينىن بۇرىپ, قايىرىلار, حالىق تٷزەلۋٸنٸڭ ٷمٸتٸ – جاستاردا. سوندىقتان جاستاردىڭ قالاي وقىپ, قالاي تەربيەلەنۋٸ – بەرٸنەن بۇرىن ەسكٸرٸپ, بەرٸنەن جوعارى قويىلاتىن جۇمىس.
– سٶز جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارقالاعان جازۋشى قانداي بولۋ كەرەك?
– سٶز جازاتىن ادام ەرٸ جازۋشى, ەرٸ سىنشى بولارعا كەرەك. سٶزدٸڭ شىرايلى, اجارلى بولۋىنا ويدىڭ شەبەرلٸگٸ كەرەك. ۇنامدى, ورىندى, دەمدٸ بولۋىنا سىنشىلدىق كەرەك. ماعىنالى, ماڭىزدى بولۋىنا بٸلٸم كەرەك.
احاڭ ايتقان اسىل سٶزدەر
■ حالىق تۇر قۇدايدان سوڭ ساعان سەنٸپ...
■ جٸگٸتتەر بٸلە بٸلسەڭ, اناڭ – حالىق,
كەلٸڭٸز, انا سٷتٸن ادالدالىق.
■ جٸگٸتتەر, جالعىز-جالعىز اتتانبالىق,
بٸزدەردٸ حالىق بايعۇس كٶزٸم دەدٸ,
حالىقتىڭ, كەل, شىعالىق ٷمٸتٸنەن.
– وسى رەتتە سٸزدەن سۇراعىمىز كەلگەنٸ: سٶز اسىلى دەگەن نە?
– سٶزدٸڭ اسىل بولۋى – ۇناۋىمەن. سٶز كٶڭٸلگە سيپات جاعىنىڭ كٶركەمدٸگٸمەن, سٶز ماعىنا جاعىنىڭ كٷشتٸلٸگٸمەن جاعادى. سٶز كٶركەمدٸگٸ ەۋەزٸنٸڭ ەدەمٸلٸگٸ مەن كەستەسٸنٸڭ كەلٸستٸ بولۋىنان تابىلادى.
سٶزدٸڭ اسىل بولاتىن سىرىن بٸلگەن ادام سٶزدٸ سىناي بٸلەدٸ. جٷيرٸك اتتىڭ بەلگٸلٸ سيپاتتارى سيياقتى اسىل سٶزدە دە بەلگٸلٸ سيپاتتار بولادى. سٶز سول سيپاتتارىن دۇرىس كٶرسەتۋمەن اسىل بولىپ شىعادى. اسىل سٶزدٸڭ سيپاتتارىن بٸلۋ تىڭداۋشىعا دا قاجەت. ايتۋشى دا, تىڭداۋشى دا سٶزدٸ تالعايتىن بولدى.
دارىندى سٶز ادامنىڭ ويىنا ٶڭ بەرەدٸ, كٶڭٸلٸنە كٷي تٷسٸرەدٸ...
– جاسىرىپ-جابارى جوق, بٸزدەر كٶبٸنە-كٶپ اباي اتانىڭ سٶزٸن تٷسٸنە بەرمەيمٸز? بۇل بٸزدٸڭ ٶرەمٸزدٸڭ تٶمەندٸگٸنەن بە, ەلدە ابايدىڭ تىم تەرەڭنەن قالام تەربەۋٸنەن بە?
– حاقيقاتتى تانۋعا, تەرەڭنەن سٶيلەۋگە بويىنا بٸتكەن زەرەكتٸكتٸڭ ٷستٸنە اباي ەر تٷرلٸ ەۋروپا بٸلٸم يەلەرٸنٸڭ كٸتاپتارىن كٶپ وقىعان... سوندىقتان ابايدىڭ تەرەڭ پٸكٸرلٸ سٶزدەرٸن قاراپايىم جۇرتتىڭ كٶبٸ ۇعا الماي, اۋىرسىنادى. ابايدىڭ سٶزٸن مىڭ قايتارا وقىپ, جاتتاپ الىپ جٷرگەن ادامداردىڭ دا ابايدىڭ كەيبٸر ٶلەڭدەرٸنٸڭ ماعىناسىنا تٷسٸنٸپ جەتپەي جٷرگەندەرٸن بايقاعانىم بار. تٸپتٸ «وسىنىڭ ماعىناسى نە?» دەپ سۇراعاندارى دا بار. سول ٶلەڭدٸ الىپ قاراساق, ايتىلعان پٸكٸردە, ايتۋىندا ەش كەمشٸلٸك جوق. تٷسٸنە الماسا, ول كەمشٸلٸك وقۋشىدا...
وعان وقۋشى تٷسٸنبەسە, ول ابايدىڭ ٷزدٸك, ٸلگەرٸ كەتٸپ, وقۋشىلارى شاڭىنا ەرە الماعانىن كٶرسەتەدٸ. ابايدى قازاق بالاسى تەگٸس تانىپ, تەگٸس بٸلۋٸ كەرەك.
– سٸزدٸڭشە, ار-نامىس, ۇيات سىندى ادامدىق قاسيەتتەردٸڭ ٶلشەمٸ قانداي?
– وق تيٸپ ون ٷشٸمدە وي تٷسٸرٸپ,
بٸتپەگەن جٷرەگٸمدە بار بٸر جارام.
الدانىپ تاماعىما ونى ۇمىتسام,
بولعانداي جەگەنٸمنٸڭ بەرٸ حارام.
ادامنان تۋىپ, ادام ٸسٸن ەتپەي,
ۇيالماي نە بەتٸممەن كٶرگە بارام?..
– وسى كٷندە قازاقتى اسىل دٸنٸ – يسلامنان بەزدٸرگٸسٸ كەلەتٸندەر بار. سٸز نە دەيسٸز?
– قازاق دٸنگە ناشار كٷيدەن ٶتكەن, ەندٸ قازاقتى باسقا دٸنگە اۋدارامىن دەۋ قۇر ەۋرەشٸلدٸك. قازاقتى دٸنٸنەن ايىرۋعا بولماسا, جازۋىنان دا ايىرۋ بولمايتىن جۇمىس. دٸنمەن بايلاسقان جازۋ دٸن جوعالماي, جوعالمايدى...
– بٸز كەيدە جەكە باسقا, مٷددەگە كەلگەندە, ٶز ماقساتامىزدى ويلاعاندا, جۇرت جۇمىسىن, حالىق قىزمەتٸن, ۇلت قامىن شەتكە سىرىپ, ەل, ۇرپاق الدىنداعى اماناتتى ھەم جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنبەي جاتامىز. ۇلتقا دەگەن جاناشىرلىققا نەمقۇرايلى قاراپ جٷرگەن مىنا بٸزدەرگە, ۇرپاققا نەندەي ٶسيەت ياكي اقىل-كەڭەس ايتاسىز?
– حالىقتىڭ ٸسٸ ماشينانىڭ تەتٸگٸ ەمەس, بۇراپ قالسا, باسقا جٶنگە تٷسەتٸن. جۇرت جۇمىسى – قۇمىرسقانىڭ يلەۋٸندەي جۇمىس سيياقتى. قۇمىرسقاشا جابىلا تىنباي ٸستەسەك ٶنەدٸ. بٸرٸ ونى, بٸرٸ مۇنى ٸستەپ, يلەۋدە قاراپ تۇرعان قۇمىرسقا بولمايدى. جۇرت جۇمىسىن دا سولاي ٸستەسە, العا باسادى.
ەر قۇمىرسقا بەرٸنە كەرەك يلەۋدٸڭ ٶسۋٸ ٷشٸن كٷشٸ جەتٸپ كٶتەرگەن شٶپشەگٸن اپارىپ سالادى. ۇلتىن كەرەك قىلىپ, حالىققا قىزمەت ەتەمٸن دەگەن قازاق بالاسى قازاق جۇمىسىنا قولىنان كەلگەنٸنشە قاراپ تۇرماي كٸرٸسٸپ ٸستەي بەرسە, ۇلت جۇمىسى ۇلعايىپ, تولىقپاقشى.
– قازاق ەلٸنە نە قاجەت? ەل بولىپ قالۋ ٷشٸن نە كەرەك?
– جۇرتقا كەرەگٸن بٸلەتٸندەر كٶپ, ٸستەيتٸندەر از. بٸلۋشٸلەرٸمٸز بٸلگەنٸمەن قويماي, ٸستەۋگە كٸرٸسسە ەكەن. بٸلۋشٸلەرٸمٸز ٸستەۋشٸ بولسا, ولاردى كٶرٸپ, ٶزگەلەر دە ٸستەر ەدٸ. سٶيتٸپ, كٶسەمدەر كٶبەيسە, ەرۋشٸلەر دە كٶبەيەر ەدٸ.
قازاققا كەرەگٸنٸڭ كٶبٸ ەركٸمگە-اق ماعلۇم عوي: بٸز كەيٸن قالعان حالىق, العا باسىپ, جۇرت قاتارىنا كٸرۋ كەرەك. باسقادان كەم بولماس ٷشٸن, بٸز بٸلٸمدٸ, باي ھەم كٷشتٸ بولۋىمىز كەرەك. بٸلٸمدٸ بولۋعا – وقۋ كەرەك. باي بولۋعا – كەسٸپ كەرەك. كٷشتٸ بولۋعا – بٸرلٸك كەرەك. وسى كەرەكتەردٸڭ جولىندا جۇمىس ٸستەۋ كەرەك.
– دەمەك, بٸز ٸستٸ ٶزگەدەن تالاپ ەتپەي, ٶزٸمٸزدەن باستاۋىمىز كەرەك دەيسٸز عوي?
– عامالىڭدى تٷزەت, تٷزەمەسەڭ, ەشكٸمگە كٸنە قويما! بەتٸ جاماننىڭ ايناعا ٶكپەلەۋٸ جٶن بە? تالاپ جوق, ٷمٸتٸ مول بٸر حالىقپىز... ەڭبەكسٸز ەگٸن شىقپايدى, تەرلەسەڭ, تەرٸڭ تەگٸن قالمايدى. تەلمٸرٸپ العان تەڭگەدەن, تەر سٸڭٸرگەن تيىن جۇعىمدى... ٶزٸمٸزگە ٶكپەلەمەسەك, ٶزگەگە ٶكپەلەر بەت جوق. نيەتٸ جاماننىڭ اللاعا ٶكپەلەۋٸ جٶن بە?»
– الاشقا ايتارىڭىز بولسا...
– قازاقتىڭ باس ادامدارى! ەۋەلٸ سٸزدەر اداسپاڭىزدار, اداسپاس ٷشٸن اقىلداسىپ, ويلانىپ, ىنتىماقپەن ٸس قىلىڭدار. الاشقا اتى شىققان ادامدار! كٶسەمدٸكتەرٸڭدٸ اداسپاي, تٷزۋ ٸستەڭدەر. سەندەر اداسساڭدار, ارتتارىڭنان الاش اداسادى. ارتتارىڭنان ەرگەندەردٸڭ وبال-ساۋابىنا سٸزدەر قالاسىزدار.
[caption id="attachment_10038" align="alignleft" width="160"]
ۇلت ۇستازىنىڭ شىعارماشىلىعىمەن سىرلاسقان
اعابەك قوناربايۇلى,
قمدب-نىڭ باسپاسٶز حاتشىسى
